www.1bilgi.com

TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI

TÃœRKLERÄ°N ANA YURDU

Arkeolojik kazılar sonunda ortaya çıkan bulgular, Türk tarihinin günümüzden 4000 yıl öncesine uzandığını göstermektedir.

Son yapılan araÅŸtırmalar Türklerin ilk ana yurdu Altay-Sayan daÄŸlarının kuzey batısı, Tanrı daÄŸlarının kuzeyi, Hazar Denizi’nin doÄŸusu, Sibirya steplerinin güneyi olarak belirlenmiÅŸtir.

Orta Asya, karasal bir iklime sahiptir. Türklerin yaşadıkları bu coğrafya, onların göçebe bir hayat tarzını benimsemelerine ve mücadeleci bir karaktere sahip olmalarına neden olmuştur.

ANAYURTTA KURULAN Ä°LK UYGARLIKLAR

1-Anav kültürü ( M.Ö. 4500-M.Ö. 1000)

Anav kültürü, bugünkü Türkmenistan’ın baÅŸkenti AÅŸkabat yakınlarındaki Anav bölgesinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır.

Yapılan araştırmalara göre Anav kültürü insanları yerleşik hayata geçmişlerdi, dokumacılığı biliyorlardı, topraktan ve bakırdan eşyalar yapabiliyorlardı.

2-Afanasyevo kültürü (M.Ö.3000-M.Ö. 1700)

Altay ve Sayan dağlarının kuzeybatısındaki bozkırlarda gelişen bir kültürdür. Afanasyevo toplumu, avcı ve savaşçı bir toplumdu. Bu kültür Orta Asya uygarlığının temelini oluşturmuştur.

3-Andronova kültürü ( M.Ö.1700- M.Ö. 1200)

Altay-Tanrı daÄŸları, Güney Sibirya ve Hazar Denizi’nin doÄŸusuna kadar olan bölgede oluÅŸmuÅŸ bir kültürdür. Afanasyevo kültürünün geliÅŸmiÅŸ bir halidir. Bu dönemde ilk defa tunçtan ve altından eÅŸya yapılmıştır. Bu kültürde insanlar atı binek ve yük hayvanı olarak kullanmışlardır.

4-Karasuk kültürü ( M.Ö. 1200-M.Ö.700)

Bu kültür adını, Yenisey ırmağının kollarından biri olan Karasuk nehrinden almıştır. Demir ilk olarak bu kültürde kullanılmıştır. Bu kültürde toplum keçeden çadır yapmayı öğrenmiş ve üzeri çadırla örtülü, dört tekerlekli arabalar kullanmışlardır.

5-Tagar kültürü ( M.Ö. 700-M.Ö 100)

Abakan bölgesinde görülen kültürdür. Tagar kültürüne ait çok sayıda kalıntı bulunmuştur.

HUNLARDAN ÖNCEKİ TÜRKLERİN YAŞAYIŞI

Çin kaynaklarında Orta Asya’nın Hunlardan önceki sahiplerinden Hiung-nu diye bahsedilmektedir.

Bozkır iklimi Türklerin karakterini etkilemiştir. Zor koşulların getirdiği kendine güven, güçlü bir irade, dayanıklılık ve kanaatkarlık Türk milletinin başlıca özellikleri olmuştur.

Bozkırlar tarımdan çok hayvancılığa elverişlidir. Atın ehlileştirilmesi Türklerin hayatını kolaylaştırmıştır. Ekonomik hayatın temeli hayvancılığa dayanmaktadır. Türkler sürülerine ot ve su bulabilmek için konar göçer bir hayat yaşamışlardır.

EvcilleÅŸen hayvanların beslenmesi için bazı bitkileri ekmek zorunda kalınca tarıma önem vermiÅŸlerdir. Türkler tarımla uÄŸraÅŸmaya baÅŸladıktan sonra topraÄŸa büyük önem vermiÅŸlerdir. Türkçe’de bilinen ilk tarım sözcüğü saban bu dönemde ortaya çıkmıştır. Türkler hayvanlarına yem olarak yonca, kendi beslenmeleri için de mısır yetiÅŸtirmiÅŸlerdir.

ORTA ASYA TÜRK GÖÇLERİ

Orta Asya’daki Türk göçlerinin yoÄŸun olarak M.Ö. 1700’lerde baÅŸladığı kabul edilmektedir.

Yüzyıllarca devam eden Türk göçlerinin sebepleri şunlardır:

1-Orta Asya’da iklim deÄŸiÅŸiklikleri ( SoÄŸuk hava)

2-Nüfusun hızla artması sebebiyle geçim kaynaklarının yetersiz kalması

3-Dış baskılar (Çin, Kitan baskıları)

4-Özellikle Çin, Moğol saldırıları sonucu esaret altına girmektense yurtlarını terkedip bağımsız yaşama arzusu

5-Yeni ülkeler fethetme arzusu

6-Türk boyları arasındaki mücadeleler

7-Hayvan hastalıkları

MİLLATTAN ÖNCEKİ TÜRK GÖÇLERİ

Milattan önce Türkler Çin’in kuzeybatısındaki Kansu ve Ordos bölgelerine doÄŸru göç etmeye baÅŸladılar. Bir kısım Türk boyları da Ä°ran üzerinden geçerek Mezopotamya ve Anadolu’ya yerleÅŸtiler. Yakut ve ÇuvaÅŸ Türkleri de Sibirya’ya doÄŸru göç ettiler.

MİLATTAN SONRAKİ TÜRK GÖÇLERİ

Bu dönemdeki göçler daha çok güney ve batı yönlerine olmuÅŸtur. Güneye göç edenler Çin içlerine yerleÅŸerek çeÅŸitli Türk devletleri kurdular. Batıya yapılan göçler 9. yüzyıl sonlarına kadar devam etti. Orta Macaristan’a kadar ilerleyen topluluklardan Hunlar, Avarlar, Bulgarlar ve Macarlar Avrupa’da devletler kurdular. Batıla göç eden türklerden bir kısmı ise Afganistan ve Kuzey Hindistan’a yerleÅŸerek Akhunlar (Eftalitler) Devleti’ni kurdular.

GÖÇLERDEN SONRA ANA YURT

Anayurtta kalan Türkler Orhun-Selenga ırmakları ve Baykal Gölü çevresinde yaÅŸamaya devam ettiler. Bu Türkler, Orta Asya’da Asya Hun Devleti’ni, Göktürk Devleti’ni, Kutluk Devleti’ni (II.Göktürk Devleti) ve Uygur Devleti’ni kurdular.

ORTA ASYA TÜRK GÖÇLERİNİN GENEL SONUÇLARI

1-Göç eden Türkler Asya ve Avrupa’nın siyasal ve kültürel yapısının deÄŸiÅŸmesine sebep oldular.

2-Göç ettikleri yerlerdeki yerli kavimlerin başka yerlere göç etmelerine sebep oldular.

3-Batıya göç eden Hunlar, Kavimler Göçü’nün gerçekleÅŸmesine ve Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun zayıflayıp parçalanmasına yol açtılar.

4-Göçlere katılan bazı boylar Hazar ve Sabar devletlerini kurarak Kafkasya’da üç yüz yıldan fazla hakimiyet sürdüler.

5-Horosan topraklarında Büyük Selçuklu Devleti’ni kuran OÄŸuzlar Yakın DoÄŸu’ya egemen oldular. Anadolu Selçuklu Devleti’ni, Anadolu Türk beyliklerini ve Osmanlı Devleti’ni kuran OÄŸuzlardır.

Ä°SKÄ°TLER ( SAKALAR)

Asya kavimlerinden olan İskitlerin M.Ö. 7. yüzyılda Tanrı dağları ile Fergana bölgesinde yaşadıkları tahmin edilmektedir.

Yunan kaynaklarında İskit, İran kaynaklarında Saka olarak geçerler.

Atlı göçebe bir topluluk olan İskitler, üstü çadırlarla örtülü arabalar kullanıyordu. Göktanrı inancına sahiptiler. Eşyalarında hayvan üslubunu ustalıkla kullanmışlardır.

2. KONU*

Ä°LK TÃœRK DEVLETLERÄ°

HUNLAR (BÃœYÃœK HUN DEVLETÄ°)

Tarihte bilinen ilk Türk devleti Hunlardır (Asya Hunları).

Hun Türkçe’de halk, insan anlamına gelir.

Hunlarla ilgili ilk yazılı belge M.Ö. 318’de Çinlilerle yapılan bir antlaÅŸmadır.

Hun Türklerinin ana yurdu Orhun- Selenga ırmakları arasındaki Ötüken şehridir. Ötüken kutsal başkent olarak bilinir.

Çinliler Hun saldırılarına karşı koymak için Çin Seddi’ni yapmışlardır.

*Hunların bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır. Teoman’ın en büyük baÅŸarısı Orta Asya’daki Türk boÅŸlarını bir bayrak altanda toplamasıdır.

Teoman’ın oÄŸlu Mete, babasını öldürerek tahta çıkmıştır. Mete bu gün de dünyada kullanılan onluk askeri sistemi bulmuÅŸtur.

Mete han Çin’i iÅŸgal etmiÅŸ ancak Türklerin Çin’e yerleÅŸmesine izin vermemiÅŸtir. Bunun sebebi Çin medeniyetinin Türkleri yok etmesini engellemektir.

Hun hükümdarlarından Ki-ok’un en büyük hatası Çinli bir prensesle evlenmesidir. Çünkü bu prensesler:

1-Türk akınlarını önceden Çin’e haber verdiler

2-Yanlarında getirdikleri hizmetçilerine casusluk yaptırdılar

3-Türk beylerinin arasını açtılar

4-Türkleri lükse ve sefahata alıştırdılar.

Sonuçta Hun hükümdarı Hohan-yeh Çin’in hakimiyetine girmek istedi. Ancak kardeÅŸi Çi-çi buna karşı çıktı. Böylece Hun Devleti doÄŸu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı.

Batıyı yöneten Çi-çi’nin iki hatası vardı:

1-Kendine bağlı boylara çok sert davrandı. Bu da Türklerle Çinlilerin işbirliği yapmasına sebep oldu.

2-Şehirlerin etrafını surlarla çevreleyerek Türk savunma sistemine ters düşen bir uygulama yaptı.

Bu sebeplerle M.Ö. 38’de Batı Hunları yıkıldı.

Doğu Hunları kuzey ve güney olarak ikiye ayrıldı. Bu iki topluluk da Çin hakimiyetine girmiştir.

KAVİMLER GÖÇÜ

Orta Asya’daki hakimiyetlerini kaybeden Hunlar Balamir baÅŸkanlığında Ä°til (Volga) ırmağının kıyısına kadar geldiler. Bunları gören Barbar kavimler (Barbar: Romalı olmayan) Roma’ya doÄŸru yöneldiler. Bu kavimlerin Türklerden korkarak Batıya doÄŸru göçlerine Kavimler Göçü adı verilir.

KAVÄ°MLER GÖÇÜ’NÃœN SONUÇLARI

1-Bu olay ilk çağın sonu, orta çağın başlangıcı kabul edildi.

2-Roma Ä°mparatorluÄŸu 395’te doÄŸu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı.

3-Barbar kavimler Avrupa’da Ä°ngiltere, Fransa, Ä°spanya gibi devletler kurdular.

4-Avrupalı krallar güçlerini kaybettiler ve feodalite (derebeylik) rejimi ortaya çıktı.

5-Avrupa’da kalan Türkler Avrupa Hun Devleti, Avarlar, Bulgaristan ve Macaristan’ı kurdular.

AVRUPA HUN DEVLETÄ°

4. yüzyıl sonlarında Macaristan’da Balamir’in torunu Uldız tarafından kuruldu.

Uldız, Bizans’ı devamlı baskı altında tuttu. Cermen kavimleriyle iÅŸbirliÄŸi yaparak Batı Roma’ya saldırdı.

Uldız, “GüneÅŸin battığı yere kadar her yeri zabt edebilirim” sözü ile ünlüdür.

Uldız’dan sonra yerine geçen Rua, devleti kardeÅŸleri Muncuk, Oktar ve Aybars ile birlikte yönetti.

Rua’dan sonra yerine Muncuk’un oÄŸlu Attila çıktı.

ATTİLA DÖNEMİ

Attila, amcası Rua’nın yerine tahta çıktı. Devleti kardeÅŸi Bleda ile yönetti.

ATTÄ°LLA’NIN SEFERLERÄ°

BÄ°ZANS SEFERÄ°

Tarihi: 434

Tarafları: Avrupa HunlarıX Bizans

Sebep: Attila Bizans’a sığınan Hun kaçaklarını yakalamak istiyordu.

Sonuç: Margos Antlaşması ile savaş sona erdi.

MARGOS ANTLAÅžMASI

Tarih:

Taraflar:

Maddesi:

I.BALKAN SEFERÄ°

Tarih: 441

Taraflar: Avrupa Hunları X Bizans

Sebep: Bizans, Margos Antlaşması şartlarına uymamıştı.

Sonuç: Bizans, Hunlara verdiği vergiyi artırdı.

Önemi: Avrupa Hunlarına Balkanların yolu açıldı.

II.BALKAN SEFERÄ°

Tarih:447

Taraflar:Avrupa Hunları X Bizans

Sebep: Bizans vergisini vermiyordu.

Sonuç: Anatolyos Antlaşması ile savaş sona erdi.

ANATOLYOS ANTLAÅžMASI

Tarih:

Taraflar:

Maddesi:

BATI ROMA (GALYA) SEFERÄ°

Tarih: 451

Taraflar: Avrupa Hunları X Romalılar

Sebep: Roma imparatorunun kız kardeÅŸi Honoria Attila ile evlenmek istemiÅŸti. Attila da çeyiz olarak Roma’nın yarısını istedi. Çeyiz verilmeyince Attila sefere çıktı.

Sonuç: İki ordu da ağır kayıplar vererek geri çekildi.

Ä°TALYA SEFERÄ°

Tarih: 452

Taraflar: Avrupa Hunları X Romalılar

Sebep: Attila’nın Roma’ya son darbeyi vurmak istemesi

Sonuç: Papa I.Leo Attila’ya Roma ÅŸehrinde veba salgını olduÄŸunu söyleyince Attila geri çekildi.

AKHUNLAR

Afganistan’da kurulmuÅŸtur.

Akhunlar, Ä°pek Yolu’nu ellerinde bulunduruyorlardı. Göktürkler Sasanilerle birleÅŸerek Akhunları yıktılar ve topraklarını aralarında paylaÅŸtılar.

GÖKTÜRKLER

*Tarihte Türk adı ile kurulan ilk Türk devletidir.

*Büyük Hun Devleti’nden sonra Orta Asya’da kurulan 2. büyük Türk devletidir.

*Orta Asya’daki en geniÅŸ topraklara sahip olan Türk devletidir.

Bumin KaÄŸan tarafından 552’de Ötüken’de kuruldu. Demircilikle uÄŸraşıyorlardı ve Avarlara silah satıyorlardı.

Göktürklerden Ä°stemi Yabgu, (Yabgu: Batıyı yöneten Türk hakanı) bütün hayatını ipek yolunu ele geçirmek için geçirmiÅŸtir. Ä°stemi Yabgu önce Sasanilerle birleÅŸerek Akhunları yıktı. Daha sonra Bizans ile anlaÅŸarak Sasanilerin elindeki Ä°pek Yolu’nu ele geçirdi. Ä°stemi Yabgu 568’de ilk kez Orta Asya’dan Bizans’a bir elçi gönderdi.

Göktürk hakanı Ta-po KaÄŸan, Budizm’i kabul etti. KardeÅŸi Ä°ÅŸbara bu kararına karşı çıktı. Bunun üzerine Göktürkler doÄŸu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı.

DoÄŸu Göktürkler 630’da Çin’in hakimiyetine girdiler. Aynı yıl Batı Göktürkler de Çin’in hakimiyetini kabul ettiler.

II.GÖKTÜRK DEVLETİ (KUTLUK DEVLETİ)

682 yılında Kutluk bilge KaÄŸan tarafından Ötüken’de kuruldu. Kutluk KaÄŸan’ın diÄŸer ismi Ä°lteriÅŸ KaÄŸan’dır. Ä°lteriÅŸ, devleti derleyen ve toparlayan demektir.

Ä°lteriÅŸ KaÄŸan 47 kez Çin Seddi’ni aÅŸtı. Bunun sebebi:

1-Çin’de yaÅŸayan esir Türkleri kurtarıp nüfusunu çoÄŸaltmak

2-Çin’den ganimet elde etmek

Göktürk Kitabeleri II. Göktürk Devleti’nin kaÄŸanı, Bilge KaÄŸan, kardeÅŸi Kültigin KaÄŸan ve baÅŸ danışman (aygucı) Tonyukuk adına dikilmiÅŸtir.

Bu kitabeler Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleridir.

UYGURLAR

745 yılında Kutluk Bilge Kül Kadir Han tarafından Ordubalık (Karabalgasun) şehrinde kuruldu.

Çinliler Göktürklere yaptıklarını Uygurlara yapmadılar. Uygurlara farklı bir taktik denediler. Bu da Budizm’in Uygurlar arasında yayılmasıydı. Budizm et yemeyi ve canlı öldürmeyi yasaklıyordu. Böylece Türkler et yemediler ve savşçı özelliklerini kaybettiler. Ayrıca Budizm sebebiyle mabetler yapmaya baÅŸladılar ve yerleÅŸik hayata geçtiler.

Uygurların Türk tarihindeki önemi ilk kez yerleşik hayata geçen Türk devleti olmalarıdır.

Uygurlardan Baga Tarkan ilk kez Türk tarihinde yazılı kanunları çıkarmıştır.

Uygurlar ikiye ayrıldılar:

1-Kansu Uygurları

2-Doğu Türkistan Uygurları (Turfan Uygurları)

UYGURLARIN TARİHTEKİ ÖNEMİ

1-Ä°lk kez Göktanrı dinini bırakarak Budizm’e geçen Türk topluluÄŸudur.

2-İlk kez yerleşik hayata geçen Türk topluluğudur.

3-Uygurlar okuma yazma bilmeyen Moğolların devlet memuru oldular ve Moğolların Türkleşmesinde büyük rol oynadılar. Moğolların resmi dili Uygurca oldu.

3. KONU

DÄ°ÄžER TÃœRK DEVLETLERÄ°

KIRGIZLAR

840’da Uygurları yıkarak Ötüken’de kuruldular.

Kırgızları Moğollar yıkmıştır.

Türk tarihinde ilk kez Moğol hakimiyetine giren Türk devleti Kırgızlardır.

Kırgızlar 1991’de baÅŸkent BiÅŸkek olmak üzere Kırgızistan Devleti’ni kurmuÅŸlardı.

SABARLAR

Bu günkü Sibirya adını Sabar Türklerinden almıştır.

AVARLAR

560 yılında Bayan Han tarafından Macaristan’da kuruldular.

Avarlar 619 ve 626’da iki kez Ä°stanbul’u kuÅŸattılar. Ä°ki kuÅŸatma da baÅŸarısız olmuÅŸtur.

805 yılında Franklar tarafından yıkıldılar.

Avarlar Balkanlardaki Slavları etkilemişler, onların devlet ve askeri teşkilatlarını kurmuşlardır.

HAZARLAR

630 yılında Hazar Denizi’nin yakınında kurulmuÅŸlardır. Hazar Denizi adını Hazarlardan alır.

Hazarlar ilk ve son Yahudi Türk kavimidir.

Hazarların bölgede oluÅŸturduÄŸu barış Rusya’nın kurulmasına sebep olmuÅŸtur.

BULGARLAR

Kavimler Göçü sonucunda Bulgaristan’a giren Türkler oradaki Ogur Türkleri ile karışarak karışmak anlamına gelen Bulgar Devleti’ni kurdular.

Büyük Bulgar Devleti kısa zamanda ikiye ayrıldı:

1-İtil (Volga) Bulgarları

2-Tuna Bulgarları

*İtil Bulgarları 10. yüzyılda Almış Han zamanında Müslüman oldular.

*Tuna Bulgarları ise Boris Han zamanında Hıristiyanlığı kabul ederek Türklük özelliklerini kaybettiler.

TÃœRGÄ°ÅžLER

630 yılında Baga Tarkan tarafından kuruldu.

TürgiÅŸler, Maveraünnehir’e gelen Ä°slam ordularını durdurarak Türklerin AraplaÅŸmasını engellediler.

KARLUKLAR

Karluklar Talas Savaşı’ndan sonra Müslüman oldular.

Karluklar Müslümanlığı kabul eden ilk Türk boyudur.

Karluklar Karahanlı Devleti’ni kurmuÅŸlardır.

MACARLAR

Kavimler Göçü sonucunda Türkler tarafından kurulmuştur.

Avrupalılar Macarlara Hunlar adını vermiştir. 1000 yılında Hıristiyanlığı kabul edip Türklük özelliklerini kaybetmişlerdir.

PEÇENEKLER

Oğuz boylarından olan Peçenekler bir devlet kuramamışlardır.

1090’da Çaka Bey ile Ä°stanbul kuÅŸatması için anlaÅŸtılar. Peçenekler karadan, Çaka Bey denizden Ä°stanbul’u kuÅŸatacaktı. Fakat Bizanslılar Peçenekleri baÅŸka bir Türk boyu olan Kumanlara kırdırdılar.

Peçeneklerin tarihteki en önemli baÅŸarıları 1071 Malazgirt Savaşı’dır. Bu savÅŸta Uzlarla beraber Bizans ordusunda ücretli asker olan Peçenekler savaÅŸtıkları ordunun Türk olduÄŸunu anlayınca saf deÄŸiÅŸtirdiler ve Alparslan Malazgirt Savaşı’nı kazandı.

OÄžUZLAR

OÄŸuz kelimesi ok+ uz’dan oluÅŸmuÅŸtur. Ok, hakimiyet sembolü, uz, aile demektir. Yani OÄŸuz Hakim aile anlamına gelir.

OÄŸuzların Hıristiyan olanları Romanya’ya yerleÅŸtiler ve Gagavuz (Gök OÄŸuz) adını aldılar.

Müslümanlığı kabul eden OÄŸuzlar ise Büyük Selçuklu Devleti’ni, Türkiye Selçuklu Devleti’ni, Akkoyunluları, Karakoyunluları, Osmanlıları, Safevileri ve bütün Anadolu beyliklerini kurmuÅŸlardır.

Türkiye Türklerinin ataları Oğuzlardır.

KUMANLAR (KIPÇAKLAR)

Kumanlar bir devlet kuramadılar. Çaka Bey’in Ä°stanbul kuÅŸatmasında Peçenekleri yok ettiler.

Romanya’nın kurulmasına sebep oldular.

Kıpçak-Oğuz savaşlarından Dede Korkut Hikayeleri ortaya çıkmıştır.

4.KONU

Ä°LK TÃœRK DEVLETLERÄ°NDE KÃœLTÃœR VE UYGARLIK

TOPLUM YAPISI

Türklerde aile toplumun en küçük birimidir.

Aileye Oguş adı verilir.

Oguşların birleşmesiyle Urug (sülale) oluşur.

Urugların birleşmesiyle boy, boyların birleşmesiyle bodun (millet), bodunların birleşmesiyle il (devlet) oluşur.

Boyları boy beyi, bodunları han yönetirdi. İlleri yönetenlere kağan, hakan adı verilirdi.

Türklerde toplum sınıflara ayrılmazdı. Çünkü Türkler Aşina adlı bir kurttan geldiklerine inanıyorlardı.

Türkler hükümdarlarına kağan, hakan, şenyü, ilteber, yabgu, idi-kut, tanhun adını verirlerdi.

Türkler hükümdarlık yetkisinin Göktanrı’dan geldiÄŸine inanırlardı. Buna kut denirdi.

Türklerin yazılı kuralları yoktu. Töre ile yönetilirlerdi.

Türklerde hükümdarlık sembolleri:

1-Otağ (hükümdar çadırı)

2-Örgün (taht)

3-TuÄŸ

4-Sancak

5-Davul’dur.

VERASET SİSTEMİ (TAHTA GEÇME SİSTEMİ)

Orta Asya Türklerinde hükümdarın oğullarından her biri taht üzerinde hak sahibiydi. Bu sistem Türk devletlerinin çok kolay parçalanmalarına ve yıkılmalarına sebep olmuştur. Bu sistemi Türklere benimseten Çinlilerdir. Çinliler bu sistemle Türk devletlerini parçalayarak himayelerine almışlardır.

Bu sisteme Orta Asya Veraset Sistemi adı verilir.

Daha sonraki Türk devletleri bu sistemi kaldırıp ekberiyet (en büyük oğlun tahta çıkma) sistemine geçmişlerdir.

KURULTAY-HÃœKUMET

İlk Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşüldüğü meclise kurultay (toy- kengeş) adı verilirdi. Türkler hükumete ayukı adını vermişlerdir. Başbakana aygucı, bakanlara buyruk, dışişleri bakanına bitikçi veya tamgacı, saraydaki askeri komutanlara tarkan, vergi memurlarına tudun adı verilmişti.

Ä°KÄ°LÄ° TEÅžKÄ°LAT

Orta Asya Türk devletlerinde devlet doÄŸu ve batı olarak ikiye ayrılırdı. Göktanrı inancına göre GüneÅŸ’in doÄŸduÄŸu yer olan doÄŸu kutsal sayılır ve hakan tarafından yönetilirdi. GüneÅŸ’in battığı yer olan batı ise ikinci derecede kutsal yerdi ve hakanın kardeÅŸi yabgu tarafından yönetilirdi.

ORDU

Türk ordusunun özellikleri:

1-Ãœcretsiz

2-Daimi

3-Gönüllü

4-Atlı

TURAN TAKTİĞİ

Bütün dünya Türklerinin bir bayrak altında toplanacağı hayal devlete Turan Devleti adı verilir.

Turan taktiğinde ordu üçe ayrılır. Sağ kol, sol kol ve merkez. Savaş sırasında merkez önce ileriye, sonra geriye çekilir (sahte çekiliş-sahte ricat) sağ ve sol kollar hilal biçimini alarak düşmanı kuşatır. Bazen de dolunay yapılarak düşman çember altına alınır. Bütün Türk savaşları hatta Büyük Taarruz bile turan taktiği ile yapılmıştır. Turan taktiğinin diğer bir adı da kurt kapanıdır.

DÄ°N VE Ä°NANIÅž

1-Şamanizm (Putperest bir dindir. Bir totem ve etrafında dönen şamandan (kamdan) oluşan bir dindir. Şaman aynı zamanda kötü ruhları dans ederek kovar ve hastalara şifa verir.)

2-Göktanrı dini

3-Tabiat kuvvetlerine inanma

4-Atalar kültü ( Atalara ait her şeye saygı duyma, özellikle mezarlara saygı duyma)

5-Hıristiyanlık

6-Musevilik

7-Budizm (Çinlilerin Türklere benimsettiÄŸi bir dindir. Budizm et yemeyi ve canlı öldürmeyi yasaklıyordu. Bu sebeple Türkler kısa sürede Budizm’den vazgeçtiler.)

8-Ä°slamiyet

DÄ°L VE EDEBÄ°YAT

Türkler Göktürk ve Uygur alfabelerini kullanmışlardır.

Türklerden kalan en önemli eser Göktürk Kitabeleri (Orhun Yazıtları)’dir. Kitabeler II.Göktürk Devleti hakanlarından Bilge KaÄŸan ve Kültigin ile meÅŸhur aygucı tonyukuk adına dikilmiÅŸtir.

Bilge Kağan ve Kültigin kitabelerini Yollığ Tigin yazmıştır. Bu sebeple Yollığ Tigin bilinen ilk Türk yazarıdır. Tonyukuk kendi kitabesini kendisi yazmıştır.

Ä°PEK YOLU

Çin’den baÅŸlayıp Orta Asya’yı aÅŸarak Akdeniz’de sona eren ticaret yoludur.

KÃœRK YOLU

Hazar Denizi’nden baÅŸlayarak Ä°pek Yolu’na paralel olarak Çin’e kadar ulaÅŸan ticaret yoludur.

*Uygurlar minyatür sanatı ile ilgilendiler. Minyatür boyutu olmayan resime verilen isimdir.

Ayrıca Türkler balbal adı verilen küçük taşlara çok önem vermişlerdir. Balballar mezarların etrafına dikilir ve o kişinin öldürdüğü düşman sayısını gösterirdi.

*Türkler şehirlerine balık adını vermişlerdir. Ordubalık gibi

5.KONU

Ä°LK TÃœRK DEVLETLERÄ°NÄ°N DÄ°ÄžER DEVLETLERLE Ä°LÄ°ÅžKÄ°LERÄ°

TÜRK-ÇİN İLİŞKİLERİ

Çin kaynaklarında Türklere ait ilk belge M.Ö. 318 yılında yapılan Kuzey Şansi Savaşı sonunda imzalanan antlaşmadır.

Hunlar Çinliler üzerine:

1-Ä°pek Yolu’na hakim olmak için

2-Türklerin ihtiyacı olan ipek, buğday ve pirinci temin etmek için saldırılar düzenlemişlerdir.

Çinliler Türklere karşılık:

1-Çin Seddi’ni inÅŸa ettiler.

2-Ordularını Türkler gibi kurdular.

3-Çinli prensesleri Türk hakanları ile evlendirdiler.

4-İpek Yolu hakimiyeti için Türkler aleyhine bütün devletlerle birleştiler.

5-Türklere Budizm’i benimseterek onların savaşçılığını yok etmeye çalıştılar.

6-Orta Asya Veraset sistemini Türklere benimseterek Türk ülkelerinin parçalanmasını sağladılar.

Çin kültürü:

1-Şehircilik alanında

2-Tarım alanında

3-Felsefi alanda Türkleri etkiledi.

Türk kültürü:

1-Askeri teÅŸkilatta

2-Kıyafette

3-Takvimde

4-Göktanrı inancıyla Çinlileri etkiledi.

TÃœRK-MOÄžOL Ä°LÄ°ÅžKÄ°LERÄ°

Uygurlar Moğolların devlet memurlarıydı. Bu sebeple Moğollar Türk sanılmaktadır.

Uygurlar Moğolları:

1-Tarımda

2-Yazıda

3-Hukukta

4-Devlet teşkilatlanmasında