www.1bilgi.com

6 tane yazardan oluşan bir proje. İçinde yazarların hayatları ve eserleri hakkında bilgiler bulunmaktadır.

İçindeki Yazarlar

-Ahmet Hamdi TANPINAR

-Memduh Şevket ESENDAL

-Refik Halit KARAY

-Orhan KEMAL

-Tarık BUĞRA

-Behçet NECATİGİL

http://rapidshare.com/files/221118/E…_Projesi_1.rar

KLASİZM

Edebiyatta eski Yunan ve Roma sanatını temel alan tarihselci yaklaşım ve estetik tutumdur. Yeniden doğuş diye adlandırılan Rönesans döneminde gelişmiştir. Bu akamın izleri bir önceki dönemde Rebelais ve Montaigne de hatta Aristoteles’tedir. Klasizmin temel öğeleri kendi içinde soyluluk, akılcılık, uyum, açıklık, sınırlılık, evrensellik, idealizm, denge, ölçülülük, güzellik, görkemliliktir. Yani bir eserin klasik sayılabilmesi için bu özellikleri barındırması gerekmektedir. Kısaca klasik bir eser, bir üslubun en yetkin ve en uyumlu ifadesini bulduğu eserdir. Klasizm temellerini Rönesans aristokrasisinden alır. Klasizm bir bakıma aristokrasinin akımıdır. 16. yüzyılda Fransa’da doğmuştur. Gerçeğin yalnızca akıl yoluyla bulunacağı savunulur. Sanat ideal insanı ele almalıdır, sanat eseri ahlaka uygun olmalıdır. Monteigne, Descartes, Racine, La Fontaine, Moliere, Comeille bu akımın önemli temsilcilerindendir.

Türk edebiyatında Şinasi klasizme yakınlığıyla bilinir. Ahmet Vefik Paşa da Moliere’den çeviriler yapmıştır.

ROMANTİZM

18. yüzyılın sonunda ortaya çıkan ve 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanan akımdır. Kendisinden önceki klasizme bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Önce bir ön-romantizm dönemi denilen gelişmeler yaşanmıştır. Bugelişmelerin en önemlisi, halkın beğenisinin klasizmin görkemli, katı, soylu, idealize edilmiş ve yüce anlatım biçiminden, daha yalın ve içten ve doğal anlatım biçimlerine kaymış olmasıydı. Romantizm, klasizmin düzenlilik, uyumluluk, dengelilik, akılcılık ve idealleştirme gibi özelliklerine bir başkaldırı niteliğindedir. Romantizm, doğduğu çağın akılcılığı ve maddeciliğine tepki olarak bireye, öznelliğe, akıl dışılığa, düş gücüne, kişiselliğe, kendiliğindenciliğe ve aşkınlığa, yani sınırları zorlayıp geçmeye önem verir. Tarisel olarak bu dönemde gelişen orta soylu sınıfın, yani burjuvazinin duygu, düşünce ve yaşam tarzını ön plana çıkarır. Soyluların zarif sanat biçimlerini yapay ve aşırı incelikli bulan bu yeni sınıf, duygusal açıdan kendisine yakın hissettiği daha gerçekçi sanat biçimlerinden yanaydı. Böylece romantizm gelişme ve yaygılaşma şansı buldu.Romantizmin en önemli habercisi Fransız filozof ve yazar Jean Jacques Rousseau’dur. Ama İngiliz yazarlar William Wordsworth ve Samuel Taylor Coleridge’nin 1790 yılında birlikte yayınladığı Lirik Balatlar adlı eserromantizmin bildirgesi sayılır. Yine İngiltere’de William Blake, Almanya’da Friedrich Hölderlin, Johann Wolfgang von Goethe, Jea Paul, Novalis, Fransa’da Chateaubriand ve Madame de Stael ilk romantizm temsilcileridir. Victor Hugo, Alphonse de Lamartine, Alfred de Vigny, Nodier, Soumet, Deschamp, Alfred de Musset, büyük romantik yazarlardır.Türk edebiyatında romantizmin etkisi Namık Kemal’ineserlerinde görülür. Abdülhak Hamit ve Recaizade Mahmut Ekrem’in şiirlerinde, Tevfik Fikret’in ilkdönem şiirlerinde romantizmin etkisi açıkça görülür.

REALİZM

Bir estetik kavram olarak 19. yüzyıl ortalarında Fransa’da ortaya çıkmıştır. Nasıl ki romantizm klasizme bir başkaldırı niteliğinde ise gerçekçilik yani realizm ise, hem klasizme hem de romantizme bir başkaldırıdır. Amaç, sanatı klasik ve romantik akımların yapaylığından kurtarmak, çağdaş eserler üretmek ve konularını öncelikle yüksek sınıflar ve temalarla ilgili değil, toplumsal sınıflar ve temalar arasından seçmekti. Realizmin amacı, günlük yaşamın önyargısız, bilimsel bir tutumla incelenmesi ve bir bilim adamının klinik bulgularına benzer nesnel bir bakış açısıyla ortaya konmasıdır. Örneği bu akamın iki güçlü temsilcisi Gustave Flaubert’in Madame Bovary adlı romanı ile Emile Zola’nın Nana adlı romanında cinsellik ve şiddet edebi bir mikroskop altında incelenerek olanca çıplaklığıyla ortaya konulmuştur. Realizm felsefesinin altında güçlü bir felsefi belirlenimcilik yatar. Fransız edebiyatında Flaubert, Zola’nın yanısıra Honore de Balzac, Stendhal, Rusya’da Lev Tolstoy, İvan Turgenyev, Fyodor Dostoyevski, İngiltere’de Charles Dickens ve Anthony Trollope, Amerika’da Theodore Dreiser, İrlanda’da James Joyce realizmin önemli temsilcileridir. Realizm, 20. yüzyıl romanının gelişimini de önemli ölçüde etkilemiştir. Realizmin etkisini, Türk edebiyatında Samipaşazade Sezai’nin "Sergüzeşt", Recaizade Mahmut Ekrem’in "Araba Sevdası" adlı romanlarında görürüz. Nabizade Nazım’ın "Karabibik" adlı romanı köy gerçeğini anlatır. Türk edebiyatında realizm, Servet-i Fünun dönemindegörülmektedir. Halit Ziya Uşaklıgil’in "Mai ve Siyah"adlı eserinde realizm romantizme üstünlük sağlar.

PARNASİZM

Klasizm, romantizm ve realizmin bütününe tepkili bir akımdır. Temel kuralı "sanat sanat içindir" diye özetlenebilir. Aslında realizmin katı toplumculuğu ve gerçekçiliğine bir karşı çıkıştır. Daha çok şiirde kendini gösterir. Sanatsal biçim ve sanatsal içerik kaygısı ön plandadır. Ölçülü ve nesnel bir anlatım, teknik kusursuzluk ve kesin betimlemeler kullanılır. Parnas şiir için "biçimciliği amaçlayan" şiir tanımı da kullanılabilir. Parnasizm, bir yönüyle kendisinden sonraki doğalcılığa da kaynaklık yapmıştır. Zengin bir dil, zengin bir biçim, zengin ve yoğun bir duygusallık işlenir. 1830′lu yıllarda ortaya çıkmıştır. Theophile Gautier’in şiirlerini, Theodore de Banville, Leconte de Lisle izlemiştir. Parnasizm, edebiyat tarihinde Leconte de Lisle ile özdeşleştirilir. Adarını Louis Xavier de Richard ile Catulle Mendes’in hazırlayıp Alphonse Lemerre’in bastığı Le Parnasse Contemporain (Çağdaş Parnasçılık) adlı eserden almıştır. Türk edebiyatında parnasizmin etkileri Tevfik Fikret’te görülmektedir.

NATÜRELİZM

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında etkili olmuştur.Doğa bilimlerinin, özellikle de Darwinci doğa anlayışının ilke ve yöntemlerinin edebiyata uyarlanmasıyla gelişmiştir. Edebiyatta gerçekçilik geleneğini daha da ileri götüren doğalcılar, gerçekleri ahlaksal yargılardan, seçici bir bakıştan uzak bir anlatımla ve tam bir bağlılıkla anlatmayı amaçlar. Doğalcılık, bilimsel belirlenimciliği benimsemesiyle gerçekçilikten ayrılır. Doğalcı yazarlar, insanı ahlaksal ve akılsal nitelikleriyle değil, rastlantısal ve fizyolojik özellileriyle ele alır. Doğalcı yaklaşıma göre, çevrenin ve kalıtımın ürünü olan bireyler, dıştan gelen toplumsal ve ekonomik baskılar altında ezilir, içten gelen güçlü içgüdüsel dürtülerle davranırlar. Yazgılarını

belirleyebilme gücünden yoksun oldukları için yaptıklarından sorumlu değillerdir.

Doğalcılığın kuramsal temelini Hippolyte Taine’in Historei de la Litterature Anglaise (İngiliz edebiyatı tarihi) adlı eseri oluşturur. İlk doğalcı roman Goncourt kardeşlerin bi hizmeçi kızın yaşamını inceleyen Germinie Lacarteux adlı yapıtıdır. Ama Emile Zola’nın Le Roman Experimental (Deneysel Roman) adlı eseri akımın edebi bildirgesi sayılır. Zola’nın yanısıra Guy de Maupassant, J. K. Huysmans , Leon Hennique, Henry Ceard, Paul Alexis, Alphonse Daudet doğalcı yapıda eserler veren yazarlardır. Nabizade Nazım’ın ve Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarında natüralist öğelere rastlanır

SEMBOLİZM

Sembolizma ve sembolizm, bir düşüncenin veya olayın sayılar ve şekillerle anlatılmasıdır. Bir açıdan kullandığımız harfler ve rakamlardan tutun, etrafımızda gördüğümüz geometrik şekillerde, doğanın yarattıklarında ve oluşlarda dahi sembolizmi görebiliriz. Fakat bizler genellikle bunları taşıdıkları anlamlardan çok, karşımızdakilere bildiklerimizi aktarmak için

kullanırız. Oysa her harfin, rakamın, geometrik şeklin taşıdıkları anlamlar ve enerjiler vardır. Sembolizmin en önemli yanı, bir sembole yüklenen anlamın yıllarca değerini kaybetmeden korunabilmesidir. Fakat bunun bir kötü yanı da aynı sembole gerçek anlamından veya daha doğrusu esas kullanım amacından farklı anlamlar yüklenerek kullanılmasıdır. Bu nedenle semboller ile uğraşırken dikkatli olmak ve gerçeği araştırmak gerekebilir. Fakat sembollerin gerçek anlamları ne kadar saptırılmaya çalışılırsa çalışılsın mutlaka birileri tarafından hep doğru olarak bilinir ve korunur. Sembolizma, fleksibilitesi ve rölativitesi nedeniyle çağlara uygun dinamizmi sayesinde temel bilgi aktarım yöntemi olarak gelişmelere hemen adapte olarak hem

demodeliğe meydan okur, hem de varlığını başarıyla korur. Sırların evrensel dili olan sembolizm; gizleyerek açıklar, açıklayarak gizler. İnsanlar binlerce yıldır, bir düşünceyi izah etmek için birçok yollar denemişlerdir. Bir düşüncenin anlamını, kademeli şekilde insanların anlayışlarına ve olgunluklarına göre birtakım kalıplar içine koyup sunmuşlardır. Özellikle ezoterik, gizli tutulması gereken birçok bilgi sembollerle anlatılmıştır. Yani doğrudan doğruya bir düşünce, bir bilgi izah edilmemiş, üstü adeta örtülerek bohçalandıktan sonra aktarılmıştır.

EMPRESYONİZM

Empresyonizm, 19. Yüzyılın sonlarında Fransa’da resimde görülmüş, daha sonra edebiyat ve müzikte de etkili olmuş bir akımdır.

Bu akımda anlam açıklığından çok kapalılık yeğlenir. Dış dünyadan algılanan görüntüler ruh süzgecinden geçirildikten sonra dışa yansıtılır.

Bu akımın edebiyattaki temsilcileri Baudlaire ve Verlaine’dir. İzlenimcilik Türk edebiyatında da Ahmet Haşim, Cenap Şehabettin gibi şairlerin üzerinde etkili olmuştur.

NEOKLASİZM

Sembolizme tepki olarak doğan bir şiir akımıdır. Türk edebiyatında neoklasizmin en güçlü temsilcisi Yahya Kemal Beyatlı’dır. Yahya Kemal’in şiirleri, biçim yönünden eski, öz yönünden yenidir

GELECEKÇİLİK

20. yüzyılın başlarında İtalya’da ortaya çıkmıştır. Edebiyatta devrim ve dinamizmi vurgulayan akım olarak eğerlendirilir. İtalyan şair, romancı, oyun yazarı ve yayın yönetmeni Filippo Tommaso Marinetti’nin 1909′de Paris’te Le Figaro gazetesinde yayınladığı bildiri ile ortaya çıktı. Bildiride, "Bizler müzeleri, kütüphaneleri yerle bir edip ahlakçılık, feminizm ve bütün yararcı korkaklıklarla savaşacağız" deniyordu. Bu geçmişin bütünüyle reddi demekti. Aynı bildiride, "Biz dünyadaki gerçekten sağlıklı tek şeyi, yani savaşcı ve ölüme götüren güzel düşünceleriyüceltiyoruz" sözleri, siyasal alanda o dönemde gelişen faşizm’den yana bir tavrın da açık göstergesiydi.Gelecekçiliğin kurucusu Marinette Avrupa’dan birçok yazarı etkilerdi. Rusya’da Velemir Hlebinikov ve Mayakovski gelecekçiliğe yöneldi. Rus gelecekçiler kendi bildirgelerini yayınladı. Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski reddedildi. Şiirde sokak dilinin kullanılması istendi. 1917 Ekim devriminden sonra da gelecekçi akım güçlendi. Mayakovski’nin ölümüne kadar etkisini sürdürdü. İtalya’daki gelecekçiler ilk şiir antolojisini 1912′de yayınladı. İtalya’nın 1. Dünya Savaşı’na girmesini ve Mussolini’yi savunuyorlardı. Onunla birlikte hapsedildiler. Gelecekçilik faşizm ile özdeşleşti. Ve 1920′lerin ortalarına doğru etkisini yitirdi. Eserlerinde mantıklı cümleler kurmayı reddeden gelecekçilerin parolası, "sozcüklere özgürlük"tü. Ezra Pound, D. H. Lawrence ve Giovanni Papini bu akımdan etkilenin yazar olarak sayılabilir. Fütürizmin Türkiye’deki temsilcisi Nazım Hikmet’tir

DADAİZM

Jean Arp, Richard Hülsenbeck, Tristan Tzara, Marcel Janco ve Emmy Hennings’in aralarında bulunduğu bir grup genç sanatçı ve savaş karşıtı 1916 yılında Zürih’te Hugo Ball’in açtığı cafe’de toplandı. Fransızca’da oyuncak tahta at anlamına gelen "Dada" akımın ismi olarak seçildi. Bildirisi de burada açıklandı. Bu akım, dünyanın, insanların yıkılışından umutsuzluğa düşmüş, hiçbir şeyin sağlam ve sürekli olduğuna inanmayan bir felsefi yapıdan etkilenir. 1.Dünya Savaşı’nın ardından gelen boğuntu ve dengesizliğin akımıdır. Kamuoyunu şaşkınlığa düşürmek ve sarsmak istiyorlardı. Yapıtlarında alışılmış estetikçiliğe karşı çıkıyor, burjuva değerlerinin tiksinçliğini vurguluyorlardı. Toplumda yerleşmiş anlam ve düzen kavramlarına karşı çıkarak dil ve biçimde yeni deneylere giriştiler. Çıkardıkları çok sayıda derginin içinde en önemlisi 1919-1924 arasında yayınlanan ve Andre Breton, Louis Aragon, Philippe Soupauld, Paul Eluard ve Georges Ribemont-Dessaignes’in yazılarının yer aldığı Litterature’dü. Dadacılık 1922 sonrasında etkinliğini yitirmeye başladı. Dadacılar gerçeküstücülüğe yöneldi.

GERÇEKÜSTÜCÜLÜK (SÜRREALİZM)

Avrupa’da 1′inci ve 2′nci dünya savaşları arasında gelişti. Temelde 1910′ların ortalarında akılcılığı yadsıyan ve karşı-sanat için çalışan ilk dadacıların yapıtlarından kaynaklanır. 1924′te "Manifeste du Surrealisme"i (Gerçeküstülük bildirgesi) hazırlayan şair Andre Breton’a göre gerçeküstücülük, bilinç ile bilinç dışını birleştiren bir yoldur. Ve bu bütünleşme içinde düşsel dünya ile gerçek yaşam "mutlak gerçek" ya da "gerçeküstü" anlamda iç içe geçiyordu. Sigmund Freud’un kuramlarından etkilenin Breton için, bilinçdışı, düş gücünün temel kaynağı, deha ise bu bilinçdışı dünyasına girebilme yeteneği idi.

Breton’un yanısıra Louis Aragon, Benjamen Peret, otomatik yazı yöntemleri üzerinde deneyler yaptılar. Kendi deyimleriyle, "gerçeküstü dünyanın düşsel imgelerini geliştirmeye" başladılar. Bu şairlerin dizelerindeki sözcükler, mantıksal bir sıra izlemek yerine bilinçdışı psikolojik süreçlerle bir araya geldiği için insanı irkiltiyordu. Gerçeküstücülük, yöntemli bir araştırma ile deneyi ön planda tutuyor, insanın kendi kendisini irdeleyip çözümlemesinde sanatın yol gösterici bir araç olduğunu vurguluyordu. 1925′ten sonra gerçeküstücüler dağılmaya, başka akımlara yönelmeye başladı. Ama resimden, sinemaya, tiyatroya kadar bir çok sanat dalını derinden etkiledi. Andre Breton’un yanısıra P. J. Jouve, Pierre Reverdy, Robert Desnos, Louis Aragon, Paul Eluard, Antonin Artaud, Raymond Queneau, Philippe Soupault, Arthur Cravan, Rene Char gerçeküstü akımın önemli isimleridir. Türk edebiyatında sürrealizmin bazı özelliklerini "İkinci Yeniler"de görmekteyiz.

HARFÇİLİK

Öncülüğünü Romen asıllı şair Isidore Isou’nun yaptığı, 2′nci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan bir akımdır. Şiirde en küçük birim olarak sözcükleri değil harfleri temel alır. Bu yolla da yeni bir şiir ve yeni bir müzik yazmayı amaçlayan bir karşı-akım niteliğindedir. İsou’ya göre, "harf olmayan ya da harf olmayacak hiç bir şey tinsel olarak da var olamaz." Harfçilik, edebiyatın yanısıra sinemayı, dansı, müziği ve resmi de etkilemiştir. Çıkış noktaları, "sesleri,sözcükleri, imgeleri aynı anda topluca bir araya getirecek yeni anlatım yollarının araştırılması"dır. Francois Dufrene, Maurice Lemaitre gibi şairler bu akımın önemli isimleridir.

VAROLUŞÇULUK

İlk önce varoluşçuluğu tanımlayarak başlayalım. Varoluşçuluğu tanımlamak için , sözcüğün kendisinden işe başlamak gerekir. Bu yeni türetilmiş sözcük “varoluş” (existence) ismin den, ilkin “varoluşsal” (existentiel) ve varoluşla ilgili “existential” sıfatları türetilerek ve daha sonra “culuk” son eki eklenerek ortaya çıkmıştır. Varoluşculuk, varoluşun önceliğini ya da ilkinliğini benimseyen bir kuramdır.

İDEALİZM

Dünyayı ve varoluşu bilinç ve düşünceye öncelik vererek açıklama öğretisinin temel olduğu felsefi akımın edebiyattaki uzantısıdır. İdealist felsefenin tüm özellikleri edebi eserlerde yer alır. 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkmıştır. Bireyci dünya görüşü ve simgecilik akımına bir tepki olarak doğmuştur. Çağcıl yaşamın artık makineleşen toplumları ve alabildiğine serpilip gelişen kentleriyle bireyi topluluk içinde yaşamaya zorladığını vurgulayan idealizm, bir arada yaşamanın yarattığı ortak kanı ve duyguları dile getirmeyi amaçlamaktadır. Topluluk bilincini ve bu bilince göre bireyin varoluşunu, yaşamı belli belirsiz yönlendiren kimi tinsel gerçekleri betimlemeyi ön planda tutar. En büyük temsilcisi Fransız yazar Jules Romains’tir. Bu akımın temelleri Romains’le Chenneviere’nin yazdığı Petit Traite de Versification (Şiir üzerine küçük inceleme) ve Georges Duhamel’le Charles Vildrac’ın kaleme aldığı Notes su la technique poetique (Şiir tekniği üzerine notlar) adlı eserlerde ortaya konulmuştur.

KİŞİLİKÇİLİK

Kişilikçilik, soyut düşüncülükle özdekçiliğin karşısına tinsel gerçekliği, sözü geçen iki bakışaçısının da parçalara böldüğü birliği yeniden yaratacak sürekli çabayı koyar. Kişilikçiliğin ana yapısı şöyle özetlenebilir: Kişilik, bilinç, kendi yargısını özgürce belirleme, amaçlara yönelme, zamanın akışına karşı öz kimliğini sürdürme ve değerlere bağlanma gibi temel özellikleri nedeniyle, bütüngerçekliğin dokusunu oluşturur.

Felsefi yönden Gottfried Wilhelm Leibniz bu akımın kurucusu, George Berkeley de başlıca kaynaklarından biri olarak kabul edilir. Edebiyatta en önemli savunucusu Emmanuel Mounier’dir.

ROMAN

Olmuş veya olması muhtemel olayların anlatıldığı uzun yazılardır. İlk örneklerini 15.y.y. da Fransız yazar Rabelais vermiştir. Ancak asıl niteliklerini Romantizm ve Realizm akımları döneminde kazanmıştır.

Roman belli bir olay etrafında gelişir ve olaylar ayrıntılarıyla anlatılır. Çoğu zaman şahıs kadrosu geniştir. Kişiler ayrıntılı olarak tanıtılır. Çevrenin tanıtımına özen gösterilir.

Temsil ettiği akıma göre romantik roman, natüralist roman, realist roman; konusuna göre aşk romanı, toplumsal roman, polisiye roman, macera romanı gibi isimler alır.

Türk edebiyatında Tanzimat’tan sonra görülür. İlk örneği Şemseddin Sami’nin Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat adlı romanıdır. Batı romanı ölçüsünde en başarılı romanı Halit Ziya Uşaklıgil yazmıştır. Namık Kemal, Mehmet Rauf, Reşat Nuri, Yakup Kadri, Peyami Safa diğer ünlü romancılarımızdır.

HİKAYE

Anlatımı bakımından romana benzeyen, ancak romandan daha kısa yazı türüdür.

Hikâyede olaylar genellikle yüzeyseldir. Kişiler çoğu zaman hayatlarının belli bir ânı içinde anlatılır. Genellikle kişilerin tek yönü üzerinde ( çalışkanlık, titizlik, korkaklık vs. ) durulur. Bu da romanda aynı dönemlerde oluşmaya başlamış ve özellikle Realizm döneminde önemli bir tür haline gelmiştir.

İki tür hikâye görülür. Bunlar klasik hikâye ve modern hikâyedir.

Mauppasant tarzı da denilen kilasik hikâye yukarıda anlattığımız özelliğe uyar.

Çehov tarzı denen modern hikâyede ise belli bir kişi olmadığı gibi belli olaylar da çoğu kez yoktur. Yazarın kendiyle sohbet ediyormuş gibi bir anlatımı vardır; çoğu kez birinci kişinin ağzından anlatıldığı olur.

Türk edebiyatında yine Tanzimat’la görülmeye başlanan hikâye türünde Halit Ziya, Ömer Seyfettin, Memduh Şevket, Sait Faik önemli eserler vermişlerdir.

MASAL

Halk dilinde anlatılarak oluşan sözlü edebiyat ürünüdür. Bir yazar tarafından sonradan yazıya geçirilmiştir.

Masallarda olaylar tamamen hayal ürünüdür. Yer ve zaman belli değildir. Kahramanlar insan üstü özellikler gösterir. İyiler hep iyi, kötüler hep kötüdür. İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır. Masallarda eğiticilik esastır. Çoğu kez evrensel konular işlenir. Dünya edebiyatında Kelile ve Dimne, Binbir Gece Masalları ünlüdür. Türk edebiyatında Keloğlan en tanınmış masal kahramanıdır. Eflatun Cem Güney masallarımız derlemiş ve bir kitap halinde yayımlamıştır.

DENEME

Yazarın herhangi bir konudaki görüşlerini, kesin kurallara varmadan, kanıtlamaya kalkmadan, okuyucuyu inanmaya zorlamadan anlattığı yazı türüdür.

Deneme yazarı görüşlerini aktarırken samimi bir dil kullanır. Kendi diliyle konuşuyormuş gibi bir hava içindedir.

Deneme her konuda yazılabilir. Ancak daha çok tercih edilen konu her devrin, her ulusun insanı ilgilendiren, kalıcı, evrensel konulardır. Ele alınan konu çoğu zaman derinleştirilerek anlatılır.

Denemenin özelliğini Nurullah Ataç’ın şu sözleriyle özetleyebiliriz:

“ Deneme, ben’in ülkesidir. ‘Ben’ demekten çekinen, her görgüsüne, her görevine ister istemez bir parça kattığını kabul etmeyen kişi denemeciliğe özenmesin.”

Denemenin ilk örneklerini Fransız yazar Montaigne vermiştir. Daha sonra İngiliz yazar Bacon türü geliştirmiştir.

Edebiyatımızda Cumhuriyet’ten sonra görülmeye başlanan bu türde Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sebahattin Eyüboğlu, Ahmet Haşim güzel örnekler vermişlerdir.

FIKRA

Yazarın gündelik olayları özel bir görüşle, güzel bir üslupla, hiç kanıtlama gereği duymadan yazdığı kısa günübirlik yazılardır. Bu tür yazıları nükteli hikâyecikler biçimindeki Nasrettin Hoca fıkralarıyla karıştırmayalım.

Fıkra, bir gazete yazı türüdür. Gazetenin belli bir köşesinde genel bir başlıkla yazılan fıkralarda mesele kısaca incelenir ve mutlaka bir sonuca varılır. Daha çok alaylı bir dille, bazen eleştiri bazen sohbet tarzında yazılır. Okuyucuyla sohbet ediyormuş gibi bir hava hâkimdir yazılarda.

Edebiyatımızda özellikle Ahmet Rasim fıkralarıyla tanınır. Daha sonra Ahmet Haşim, Refik Halit, Peyami Safa sayılabilir.

MAKALE

Yazarın herhangi bir konudaki görüşlerini, belli kanıtlar, belgeler, inandırıcı veriler kullanarak kanıtlamaya çalıştığı ve böylece okuyucuyu bilgilendirmeyi amaçladığı yazı türüdür. Makalede temel unsur düşüncedir.

Makale, gazete ile birlikte ortaya çıkmış bir gazete yazı türüdür. Bizde de ilk özel gazete olan Tercüman - ı Ahval gazetesinin çıkmasıyla görülür. İlk makale de aynı gazetede Şinasi tarafından yazılmıştır.

Makalede amaç bilgi aktarmak ya da görüşlerine okuyucuyu inandırmak olduğundan açık, anlaşılır, ciddi bir dil kullanılır. Seçilen konuya göre uzun da olabilir kısa da.

Makale her konuda yazılabilir. Bu konu günlük olabileceği gibi, felsefi, bilimsel, sanatsal da olabilir. Ama edebi makale elbette sanatla ilgili olanıdır.

Edebiyatımızda Tanzimat döneminden beri görülen makale türünde Namık Kemal, Hüseyin Cahit, Ziya Gökalp, Peyami Safa, Falih Rıfkı Atay, Halit Fahri Ozansoy, Yaşar Nabi ünlü birkaç isimdir.

ELEŞTİRİ

Bir sanatçının, bir sanat eserinin iyi ve kötü yanlarını ortaya koyarak onun gerçek değerini belirleyen yazılardır. Eleştiri yazarı – yani eleştirmen – eser hakkında okuyucuyu bilgilendirir; hem eserin yazarına hem okura yol gösterir.

İki tür eleştiri vardır: İzlenimsel eleştiri ve nesnel eleştiri.

İzlenimsel eleştiri, Anatole France’in ilkelerini belirlediği ve eleştirmenin bir eseri kendi zevk ölçülerini göz önüne alarak incelediği eleştiri türüdür. Bu tür eleştirilerde öznel yargılar çok olacağından günümüzde bu tür pek rağbet görmez.

Nesnel eleştiride ise her eserin değerlendirilmesinde kullanılabilecek belli ölçütler vardır. Eleştirmen mümkün olduğunca kişisel yargılarda bulunmaktan kaçınır. Bilimsel araştırmalardan yararlanarak, eseri ister beğensin ister beğenmesin, tarafsız bir gözle onun değerini ortaya koyar.

Avrupa’da Boielau, Saint Beuve, Taine, France eleştirileriyle tanınır.

Edebiyatımızda Hüseyin Cahit, Cenap Şehabettin, Ali Canip, Yakup Kadri, Nurullah Ataç, Mahmet Kaplan, Cemil Meriç, eleştiri alanında yazılar yazan ünlü birkaç isimdir.

GEZİ YAZISI

Gezilip görülen yerler hakkında yazılan yazılardır. Kişi gezi esnasında birçok yer görür, birçok insanla tanışır; bunları hafızada tutmak güç olacağından gezi esnesında not alınır ve gezi yazılarında bunlar hikâye edilir.

Gezi yazısında yazar daima gezdiği yerleri anlatmalı, uydurma, yanlış bilgiler vermemelidir. Gördüklerini okuyucunun daha iyi algılaması için, karşılaştırma yapar. Okur sanki o yerleri yazarla birlikte gezer gibi olur.

Eski edebiyatımızda gezi yazısına seyahatname denir. Bu alanda Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi ünlüdür. Ancak asıl gezi yazıları Avrupa’ya açılma döneminde görülmeye başlanmış, gidieln Avrupa şehirleri ile ilgili yazılar yazılmıştır. Namık Kemal, Ziya Paşa bunların başında gelir.

Gezi yazılarını kitaplaştıran yazarlarımız da vardır. Ahmet Mithat Efendi, Avrupa’da Bir Cevelan; Cenap Şahabettin Hac Yolunda, Avrupa Mektupları; Ahmet Haşim, Frankfurt Seyahatnamesi; Reşat Nuri, Anadolu Notları; Falih Rıfkı, Deniz Aşırı, Zeytin Dağı, Taymis Kıyıları bunlardan bazılarıdır.

ANI

Bir yazarın kendisinin yaşadığı ya da tanık olduğu olayları sanat değeri taşıyan bir üslupla anlattığı yazılardır. Yazarın kendini okuar açtığı bir tür olduğunda içtendir ve bu yönüyle çok tutulur. Anılar belli bir dönemin yorumlandığı yazılar olduğundan tarihi bir belge özelliği gösterir. Ancak bu bilimsel olamaz; çünkü yazarın olaylara kişisel bakışı söz konusudur.

Üslup yönüyle gezi yazısına benzerse de, yazarın dış dünyadan çok kendinden söz etmesi anıyı belli eder. Zaten eski edebiyatımızda anı, gezi yazısı hatta tarih iç içedir.

Özellikle Tanzimat’la başlayan anı türündeki yazılar Cumhuriyet döneminde önemli bir tür olmuştur. Anılarını kitaplaştıran yazarlarımızda vardır. Namık Kemal, Magosa Mektupları; Ziya Paşa, Defter – i Amal, Ahmet Rasim, Şehir Mektupları; Halit Ziya, Kırk yıl, Saray ve Ötesi; Hüseyin Cahit, Edebi Hatıralar; Falih Rıfkı, Çankaya adlı eserlerinde anılarını anlatmışlardır.

BİYOGRAFİ

Bir kişinin hayatının anlatıldığı yazılardır. Bunlarda amaç o kişiyi tüm yönleriyle ( hayatı, eseri, kişiliği, görüşleri vs.) tanıtmaktır. Biyografi açık, sade bir dille anlatılan kişinin devrini, çevresini dikkate alarak yazılır. Divan edebiyatında şairleri anlatan bu tür eserlere tezkire denirdi. Türk edebiyatında bunun ilk örneğini Ali Şir Nevai vermiştir.

Yazar eğer kendi hayatını anlatmışsa yazıya otobiyografi denir. Çoğu zaman bunlarda sanatçı kendiyle beraber aile büyüklerinden, çevreden, aile içi durumlardan da söz eder.

Otobiyografiler üslup yönüyle anıya benzer; ancak anı otobografi içinde bir bölüm sayılabilir. Yani otobiyografi daha uzun bir dönemi içine alır.

MEKTUP

Genel anlamda kişinin bir haberi, olayı, arzuyu bir başkasına anlattığı yazılardır. Özel mektup, iş mektubu, edebi mektup türleri vardır. Bunlar içinde bizi edebi mektup ilgilendiriyor.

Bu tür mektuplar açık olarak bir gazetede ya da dergide yayımlanır. Yazar birine hitaben herhangi bir konudaki görüşlerini, duygularını anlatır. Ancak asıl amacı bunları herkese duyurmaktır.

Mektup, Divan edebiyatında da kullanılmıştır. Fuzuli’nin “Şikayetname” adlı eseri bu türdendir. Tanzimat’tan sonra ise gazetelerde yayımlanan birçok açık mektup görülür.

Bazı yazarlar mektuplardan oluşan romanlar da yazmışlardır. Halide Edip’in “Handan” romanı bunlardan biridir

SOHBET

Bir konunun fazla derinleştirilmeden, biriyle konuşuyormuş gibi anlatıldığı fikir yazılarıdır. Sohbet yazılarında herkesi ilgilendirecek konular seçilir. Cümleler çoğu zaman konuşmadaki gibi devriktir. Yazar sorulu cevaplı cümlelerle, konuşuyormuş hissi verir.

Üslup olarak fıkraya benzerse da gazete yazı türü olması, az sözle çok şey anlatmayı amaçlamaması, dışa dönük olması onu fıkradan ayırır.

Edebiyatımızda Ahmet Rasim, Şevket Rado sohbet türüne özel bir önem vermişlerdir.

GÜNLÜK

Ne gün yazıldığını belirtmek için tarih atılan, çoğu zaman her günün sonunda o gün olup bitenin, sıcağı sıcağına anlatıldığı, olaylarla ilgili yorumlar, değerlendirmeler yapıldığı yazılardır. Her gün yazıldığı için kısa olan bu yazılar, yazarının hayatından izler verdiğinden içten ve sevecendir.

Oktay Akbal, Suut Kemal Yetkin, Seyit Kemal Karaalioğlu’nun günlükleri kitap halinde yayımlanmıştır.

LİRİK ŞİİR

Aşk, ayrılık, hasret, özlem konularını işleyen duygusal şiirlerdir. Okurun duygularına, kalbine seslenir. Eskiden Yunanlılarda “lir” denen sazlarla söylendiğinden bu adı almıştır. Tanzimat döneminde de bir saz adı olan “rebab” dan dolayı bu tür şiirlere rebabi denmiştir. Divan edebiyatında gazel, şarkı; Halk edebiyatında güzelleme türündeki koşma, semai lirik şiire girer.

ÖRNEK:

Sakın bir söz söyleme, yüzüme bakma sakın

Sesini duyan olur, sana göz koyan olur

Anmasınlar adını candan anan dudaklar

Annen bile okşasa benim bağrım taş olur

EPİK ŞİİR

Destansı özellikler gösteren şiirlerdir. Kahramanlık, savaş, yiğitlik konuları işlenir. Okuyanda coşku, yiğitlik duygusu, savaşma arzusu uyandırır. Daha çok, uzun olarak söylenir. Divan edebiyatında kasideler, Halk edebiyatında koçaklama, destan, varsağı türleri de epik özellik gösterir. Tarihimizde birçok şanlı zaferler yaşadığımızdan, epik şiir yönüyle bir hayli zengin bir edebiyatımız vardır.

ÖRNEK:

Bizdik o hücumun bütün aşkıyla kanatlı

Bizdik o sabah ilk atılan safta yüz atlı

Uçtuk Mohaç ufkunda görünmek hevesiyle

Canlandı o meşhur ova at kişnemesiyle

DİDAKTİK ŞİİR

Bir düşünceyi, bir bilgiyi aktarmak amacıyla yazılan şiirlerdir. Bunlar okurun aklına seslenir. Duygu yönü az olduğundan kuru bir anlatımı vardır. Kafiye ve ölçülerinden dolayı akılda kolay kaldığından, bilgiler bu yolla verilir. Manzum hikâyeler, fabller hep didaktik özellik gösterir.

ÖRNEK:

Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz

Şahsın görünür rutbe – i aklı eserinde

PASTORAL ŞİİR

Doğa şiirlerini, çobanların doğadaki yaşayışlarını anlatan şiirlerdir. Doğaya karşı bir sevgi, bir imrenme söz konusudur bunlarda. Eğer şair doğa karşısındaki duygulanmasını anlatıyorsa “idil”, bir çobanla karşılıklı konuşuyormuş gibi anlatırsa “eglog” adını alır

ÖRNEK:

Hülyana karışmasın ne şehir ne de çarşı

Yamaçlarda her akşam batan güneşe karşı

Uçan kuşları düşün, geçen kervanları an

Madem ki kara bahtın adını koydu çoban

SATİRİK ŞİİR

Eleştirici bir anlatımı olan şiirlerdir. Bir kişi, olay, durum, iğneleyici sözlerle, alaylı ifadelerle eleştirilir. Bunlarda didaktik özellikler de görüldüğünden, didaktik şiir içinde de incelenebilir. Ancak açık bir eleştiri olduğundan ayrı bir sınıfa alınması daha doğru olur. Bu tür şiirlere Divan edebiyatında hiciv, Halk edebiyatında taşlama, yeni edebiyatımızda ise yergi verilir.

ÖRNEK:

Benim bu gidişe aklım ermiyor

Fukara halini kimse sormuyor

Padişah sikkesi selam vermiyor

Kefensiz kalacak ölümüz bizim

DRAMATİK ŞİİR

Tiyatroda kullanılan şiir türüdür. Eski Yunan edebiyatında oyuncuların sahnede söyleyecekleri sözler şiir haline getirilir ve onlara ezberletilirdi. Bu durum dram tiyatro türünün ( 19. yy. ) çıkışına kadar sürer. Bundan sonra tiyatro metinleri düz yazıyla yazılmaya başlanır.

Dramatik şiir harekete çevrilebilen şiir türüdür. Başlangıçta trajedi ve kommedi olmak üzere iki tür olan bu şiir türü dramın eklenmesiyle üç kere çıkmıştır.

Bizde dramatik şiir türüne örnek verilmemiştir. Çünkü bizim Batı’ya açıldığımız dönemde ( Tanzimat ) Batı’da da bu tür şiirler yazılmıyordu; nesir kullanılıyordu tiyatroda. Bizim tiyatrocularımız da tiyatro eserlerini bundan dolayı nesirle yazmışlardır. Ancak nadirde olsa nazımla tiyatro yazan da olmuştur. Abdülhak Hamit Tarhan gibi…

MISRA (DİZE)

Ölçülü ve anlamlı, bir satırlık nazım birimidir.

BEYİT (İKİLİK)

Aynı ölçüde olan ve anlamca bir bütünlük oluşturan ve iki dizeden oluşan nazım birimidir.

ÖLÇÜ (VEZİN)

Şiirde dizelerin hece sayısına veya hecelerin ses değerine göre bir uyum içinde olmasıdır.

HECE ÖLÇÜSÜ:

Şiirde dizeleri oluşturan sözcüklerin hece sayılarının eşitliğine dayanan ölçüdür. Hece ölçüsüyle yazılmış dizeler okunurken belli yerlerde durulur.Durulan bu yerlere "durak" denir. Durak sözcüğün sonunda yer alır.

ARUZ ÖLÇÜSÜ:

Dizelerdeki hecelerin uzunluk ve kısalığına göre, açık ya da kapalı oluşuna göre düzenlenmesidir.Kısa heceler nokta(.) uzun heceler çizgi (-) ile gösterilir.

İmale: Aruz kalıbına uydurmak için kısa hecenin uzun sayılmasıdır.

Zihaf: Uzun heceleri kısa okumaktır.

SERBEST ÖLÇÜ:

Bu ölçüde hecelerin sayısı ya da uzunluğu kısalığı dikkate alınmaz.

REDİF

Mısra sonlarında yazılışları, okunuşları, anlamları ve görevleri aynı olan eklerin, kelime ve kelime gruplarının tekrar edilmesine "redif" denir.

*……..uzakta

*……..plakta

KAFİYE

Şiirde mısra sonlarındaki ses benzerliklerine denir. Kafiyeyi oluşturan eklerin ya da kelimelerin; yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı olmalıdır.

*………..derinden.

*………..kederinden.

KAFİYE ÇEŞİTLERİ

YARIM KAFİYE:

Tek ses benzerliğine dayanan kafiyedir.

*…………dizildi

*…………yazıldı.

TAM KAFİYE:

İki ses benzerliğine dayanan kafiye türüdür.

*………karanlık

*………artık

ZENGİN KAFİYE:

Üç ya da daha çok ses benzerliğine dayanan kafiye türüdür.

*……….. yolculuk

*………..soluk

CİNASLI KAFİYE:

Anlamları ayrı, fakat yazılış ve okunuşları aynı olan kelime ve kelime gruplarının mısra sonunda tekrarı ile oluşan kafiyedir.

*………..vakit çok geç

*………..nasıl geçersen geç.

KAFİYE ÖRGÜSÜ

DÜZ KAFİYE: "a a a b" ya da

"a a b b" olmalı.

ÇAPRAZ KAFİYE: "a b a b" olmalı.

SARMA KAFİYE: "a b b a" olmalı.

TÜRK EDEBİYATI

İslâm’dan Önceki Türk Edebiyatı: Eldeki bilgilere göre, Türklerin ilk anayurdu Orta Asya’dır. Bu bölgede Türklerin yaşadıkları bazı yörelerde bulunan yazılı belgeler, Türk dili ve edebiyatı konusunda önemli bilgileri günümüze iletmiştir. Türkçe en eski yazılı belgeler, VIII. yy’darı kalmadır (Göktürk yazıtları). Bu yazılı belgelerdeki dilin gelişmiş, içeriğinin zengin olması, Türk edebiyatının çok daha eskilere dayandığını gösterir. Çünkü, ürünler yazıya geçirilmeden önce, uzunca süre sözlü gelenekte yaşamıştır. Bu bakımdan İslâm’dan önceki Türk edebiyatını da iki ana dalda incelemek gerekir: Sözlü gelenek; yazılı gelenek.

Sözlü gelenek (ya da sözlü ebiyat): Bütün ulusların edebiyatında olduğu gibi, Türk ulusunun da başlangıçtan günümüze süregelen bir sözlü edebiyat geleneği vardır. Sözlü geleneğin ürünlerinin tümü günümüze kalmamıştır, Kaşgarlı Mahmut’un, Divanü Lügat it-Türk ([Türk Dili Sözlüğü) adlı yapıtındaki sözlü edebiyat ürünlerine göre, Türklerde sözlü gelenekte şiir önde geliyordu. "Kam", "baksı", "ozan", "şaman" gibi adlar verilen ilk ozanlar, aynı zamanda "kopuz" denen bir çalgı da çalmaktaydılar. Hekimlik, büyücülük gibi görevleri de olan bu ozanlar, şölen, sığır, yuğ gibi törenlerde görev alıyorlardı. Turfan kazılarında ilk Türk ozanlarından bazılarının şiirleri bulunmuştur. Aprınçur Tigin, Çuçu, Kül Tarkan, Çısuya Tutung, Asıg Tutung, Sungku Seli Tutung, Kalım Keyşi adlı ilk Türk ozanlarının şiirlerinde, genellikle dörtlük nazım birimi, hece ölçüsü kullanılmıştır. Bu şiirlerin dili de "öz Türkçe" dir. Söz konusu şiirlerde "koşuğ", "kojan", "takşut", "ır", "yır", "şlok", "kavi", "basık" gibi adların kullanıldığı dikkati çeker. Sözlü gelenekte oluşan türler arasında, destanlar ilk sırayı alır. Sonra koşuklar (sevgi, doğa güzellikleri, vb. konuları işlerler), sagular (ölen bir kimsenin arkasından söylenen, onun yiğitliklerini, ölümünden duyulan acıyı dile getiren şiirler) gelir. Kaşgarlı Mahmut’un sözlüğünde, eski Türk atasözleri (sav)örneklerine de rastlanmaktadır. Sözlü gelenekler pek çok biçimsel, bölgesel, vb. değişikliğe uğrayarak günümüze gelmiştir.

Yazılı gelenek ya da yazılı edebiyat: Yazının bulunmasından sonra, sözlü geleneğin yanı sıra, yazılı edebiyat da başlamıştır. Türkçe’de ilk yazılı belgeler, VI. yy’dan kalan Yenisey yazıtları ve VII. yy’dan kalan Göktürk yazıtlarıdır. Bu yazıtlar arasında Kuzey Moğolistan’da bulunan Kültigin yazıtı (dikilişi 732), Bilge Kağan yazıtı (dikilişi 735) ve Tonyukuk yazıtı (dikilişi 720) anı-söylev türünün ilk örnekleri sayılır. Türk toplumunun devlet, toplum, iktisat, siyaset, kültür yaşamlarıyla ilgili bilgiler vermesi açısından büyük değer taşıyan bu yazıtlarda, gelişmiş bir Türkçe kullanılmış olması, yazılı geleneğin daha önceleri başladığı izlenimini uyandırmaktadır, Uygur Türklerinden kalan yazılı ürünler arasında da, Altun Yaruk özel bir önem taşır. Çince’den Türkçe’ye çevrilen bu kitap, buddhacılığın kutsal yapıtlarındandır. Öbür Uygurca öyküler arasında Cestani Bey Hikâyesi, Kutsal Tavşan Hikâyesi, Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi sayılabilir. Dinsel niteliği önde gelen Uygur edebiyatında, çeviriler ağır basmaktadır.

İSLAM UYGARLIĞI ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI

Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han’ın İslâm dinini devlet dini ularak kabul etmesi (940), Orta Asya Türk boylarının yavaş yavaş İslâm uygarlığının etkisine girmesine yolaçtı. Çeşitli Türk boylarında Arap abecesi benimsendi; Türkçe’nin yapısında Arapça ve Farsça sözcükler görülmeye başlandı. Orta Asya Türk edebiyatı, sırasıyla Karahanlı edebiyatı (Kaşgarlı Mahmut: Divanü Lügat it-Türk; Yusuf Has Hacip: Kutadgu Bilig; Edip Ahmet: Atabet ül-Hakayık; vb.)Harzem-Altınordu edebiyatı (Kerderli Mahmut: Nehc ül-Feradis(Cennetlerin Açık Yolu]; Şeyh Şerif Hoca: Muin ül-Mürit [Müritlerin Yardımcısı]; Harizmi; Muhabbetname; Ali; Kıssa-i Yusuf; vb.), Çağatay edebiyatı (Hüseyin Baykara; Ali Şir Nevai; Muhammet Şeybani Han; Babur [Vekayiname}; Ebülgazi Bahadır Han (Secere-i Türk) vb.) evrelerini yaşadı (günümüzün Özbek edebiyatı, Çağatay edebiyatının devamıdır). Doğu Türkçesi’nin egemen olduğu yörelerde gelişen bu edebiyatın yanı sıra, Batı Türkçesi çevrelerinde de Azeri edebiyatı (Molla Penah Vakıf; Şehriyar; vb.), Türkmen edebiyatı (Mahdum Kuli, vb.) ve Anadolu Türk edebiyatı gelişti. XIII. yy’dan başlayarak büyük bir gelişme gösteren Anadolu Türk edebiyatı, divan edebiyatı ve halk edebiyatı kollarına ayrıldı

DİVAN EDEBİYATI

Osmanlı ülkesinde, özellikle medreseden yetişen aydın kimselerin Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak oluşturdukları yazılı edebiyata, "divan edebiyatı" adı verilir. XIII. yy’dan XIX. yy’ın ortalarına kadar süren divan edebiyatı, adını, şairlerin şiirlerini topladıkları "divan" denilen kitaptan almıştır. Divan edebiyatının tarihsel gelişmesi dört dönemde incelenebilir:

Kuruluş dönemi: Geçiş dönemi; olgunluk dönemi; çöküş dönemi.

Kuruluş dönemi (XIII. yy.-XV. yy’ın ilk yarısı) Bu dönemde Sadi, Feridettin Attar, Nizami gibi İranlı şairlerin yapıtları Türkçe’ye (Osmanlıca’ya) çevrildi. Bu çeviriler, biçim ve öz bakımından yeni bir edebiyat geleneğinin kurulmasına ön ayak oldu.Gülşehri, Hoca Dehhani, Nesimi, Ahmet Dai, Kadı Burhanettin, Şeyhi gibi şairler, bazen din dışı konuları, çoğunlukla da, çeviri yapıtların etkisiyle, tasavvuf konularını işlediler.

Ceçiş dönemi (XV. yy’ın ikinci yanst-XVI. yy’ın baş¬lan): Saray ve çevresinde oluşan divan edebiyatı, bu dönemde özellikle belirli bir sınıfın (saray ve çevresi) edebiyatı olma niteliği aldı. Seçtikleri konular, genel eğilimleri, dilleri ve dünya görüşleri, şairleri bu sınıfın hizmetine soktu. Saray ve çevresinden yakın ilgi ve destek gören, ama topluma açılmayan divan edebiyatı, resmi bir edebiyat, daha doğrusu bürokratik bir edebiyat kimliğine büründü. Ahmet Paşa, Necati şiir alanında, Mercimek Ahmet, Âşıkpaşazade ve Sinan Paşa düzyazı alanında başarılı yapıtlar ortaya koydular.

Olgunluk dönemi (XVI. yy’ın başları-XVIII. yy’ın ikinci yarısı): Bu dönem, Fars edebiyatı etkilerinin en aza indiği, divan şairlerinin ve yazarlarının kendi kişiliklerini, yaratıcılıklarını en iyi biçimde gösterdikleri dönem olarak kabul edilebilir. Divan şair ve yazarları bu dönemde, etkilenme ve esinlenme yerine, özgün yaratıma yöneldiler; biçim ve içerikte bazı yerli öğeler oluşturdular. Şairlerin bazıları (özellikle Şeyh Galip), "Sebk-i Hindi" akımını tanıttılar ve bu akıma uygun şiirler yazdılar. Sabit ve Nabi’nin başlattığı "yerlileşme"yse, Nedim’de ve onu izleyenlerde belirli bir bütünlük kazandı. Bu dönemin şairleri arasında Fuzuli, Hayali, Baki, Bağdatlı Ruhi, Taşlıcalı Yahya, Naili, Nabi, Nef’i, Nedim, Şeyh Galip, Koca Ragıp Paşa, yazarları arasındaysa Sehi Bey, Âşık Çelebi, EvliyaÇelebi, Kâtip Çelebi, Peçcvi, Naima, Koçi Bey, Veysi, Nergisi, Yirmisekiz Mehmet Çelebi, vb. sayılabilir.

Çöküş dönemi (XVIII. yy’ın ikinci yarısı- XIX. yy’ın ilk yarısı):Osmanlı toplumunda görülen yenileşme akımları ve girişimleri, Batı dünyasıyla çeşitli alanlarda kurulan yakın ilişkiler, gazete ve dergilerin Osmanlı ülkesinde de yayınlanmaya başlanması, bazı Osmanlı aydınlarının Batı ülkelerinde öğrenim görmeleri, Batı toplumlarını ve uygarlığını yakından tanımaları, edebiyat dünyasında da belirli bir etki uyandırdı. Diliyle, dünya görüşüyle toplumdan kopuk olan dîvan edebiyatı, yeni Osmanlı aydınları tarafından eleştirilmeye başlandı. Böylece, divan edebiyatının kendi çerçevesi içinde en güzeli yaratma, en güzel deyişe varma anlayışı değişmeye, edebiyatı toplumun eğitilmesinde, ahlâkının düzeltilmesinde, çevresini tanımasında ve değiştirmeye yönelmesinde etkin bir araç olarak görme eğilimi yaygınlaşmaya başladı. Divan edebiyatı, ilk sivil gazetenin çıkış tarihi olan 1860 yıllarında sona ermiş kabul edilmektedir.

HALK EDEBİYATI

Türklerin XI. yy’dan başlayarak yurt edindikleri Anadolu’da sözlü geleneğin bir devamı olarak günümüze kadar sürdürülen sözlü edebiyata, "halk edebiyatı" adı verilir. Halk edebiyatı, kendi içinde üç bölümde incelenir:

ANONİM HALK EDEBİYATI

TEKKE EDEBİYATI

AŞIK EDEBİYATI

ANONİM HALK EDEBİYATI

Anonim halk edebiyatı: Anonim halk edebiyatı, yazanı ya da söyleyeni bilinmeyen bütün sözlü ve yazılı ürünleri kapsar. Halk öyküleri (destansı öyküler, destanlar, tarihler, menkıbeler, âşık Öyküleri, masallar, efsaneler, fıkralar), türküler, maniler, atasözleri, bilmeceler, seyirlik halk oyunları (karagöz, ortaoyunu, meddah), anonim halk edebiyatı kapsamına girer. Bütün halk ozanları, bu tür anonim ürünlerin bir türs aklayıcısı,taşıyıcısı, ileticisi gibi görev yapmışlar, meraklı kimseler de, bu ürünleri "cönk" adı verilen uzun defterlere yazmışlardır.

TEKKE EDEBİYATI

Tekke edebiyatı (XIII.-XVI. yy’lar arası): Anadolu’da XIII. yy’daki iktisadi, siyasal ve toplumsal çalkantılar, Anadolu insanını tasavvuf ilkelerini yaymaya çalışan tarikatlara yöneltti; medreseye karşıt tutumları, geniş hoşgörüleri, insan sevgisine verdikleri yüce değerle tarikatlar (mevlevilik, bektaşilik, bayramilik, vb,), birer çekim merkezi haline geldi. Tarikatlar, ilkelerini yaymak için çeşitli sanat kollarından oldukça geniş biçimde yararlandılar; bu arada zengin bir tekke edebiyatı da doğdu, din ve tasavvuf konularını dinin kesin yasakları biçiminde değil de "gönül işi, gönül yolu" biçiminde yorumlayan, halkın diliyle ve sözlü geleneğin biçimsel özellikleriyle dile getiren tekke ozanları, büyük bir etki alanı oluşturdular. Şiirler tekke toplantılarında ilahi, nefes gibi özel bestelerle okunuyordu.

Tekke edebiyatının ünlü temsilcileri arasında, XIII.-XIV. yy’larda Yunus Emre, XIV. yy’da Nebimi, XV. yy’da Kaygusuz Abdal, Eşreîoğlu Kum i, Hacı Bayram Velî,

XVI. yy’da Hatayi (Şah İsmail Safevi), Pir Sultan Abdal,Kul Himmet, Aziz Hudai, XVII. yy’da Niyazi-i Mısri anılabilir.

AŞIK EDEBİYATI

Âşık edebiyatı (XIV. yy’dan günümüze): "Âşık" adı verilen ozanların geleneksel ürünlerinin oluşturulduğu edebiyata, "âşık edebiyatı" denir. Aşıklar, ürünlerini saz eşliğinde söylemelerinden ötürü, "saz şairi" diye de adlandırılır. Âşıklar, başlangıçta halka yakın olan tekke edebiyatının vakıflar düzeniyle güçlenerek yüksek sınıfa yaklaşması sonucu ortaya çıktılar; eski destan geleneğini sürdürüyor, aşk ve doğaya ilişkin şiirler söylüyor, sözlerine sazlarıyla eşlik ediyor, ustalarının geleneğini sürdürüyor, yaşadıkları çağın ve çevrenin bazı yönlerini şiirlerine yansıtıyorlardı. Şiirlerini doğaçtan (irticalen) söyleyen âşıklar, geleneksel yolu izledikleri, yaşamdan ve toplumdan kopmadıkları için, etkilerini bir ölçüde yitirmiş olsalar da, günümüzde de sanatlarını sürdürmektedirler. Âşık edebiyatının temsilcileri arasında da

XVII. yy’da Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevheri, Gazi Âşık Hasan, XVIII. yy’da Âşık Nuri, Âşık Dertli, XIX.

yy’da Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Bayburtlu Zihni,ÂşıkSeyrani, Tokatlı Nuri, Ruhsati, Sümmani, XX. yy’da

Kağızmanlı Hıfzı, Huzuri, Âşık Veysel Şatıroğlu, Aii İzzet Özkan, vb. sayılabilir.

BATI UYGARLIĞI ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI

XVII. yy’dan başlayarak sırasıyla "duraklama" ve "gerileme" dönemlerini yaşayan Osmanlı devleti, iç ve dış etkenler yüzünden kurumlarında bir dizi yenileştirme eylemlerine giriştiyse de, imparatorluğun gerilemesini ve giderek çökmesini önleyemedi.

Batı ülkeleriyle ilişkiler yalnızca askeri, siyasal, iktisadi düzeyde kalmadı; Osmanlı aydınları, Batı kültür ve sanatıyla da yakından ilgilenerek, imparatorluk için yeni bir kültür ve sanat siyaseti oluşturmaya çalıştılar. Bu çalışmalar sonucu, Türk toplumu, Doğu (İslâm) uygarlığının etkisinden yavaş yavaş çıkıp, Batı uygarlığı çevresine girmeye başladı.

Batı uygarlığı etkisinde gelişen yeni Türk edebiyatının başlangıcı olarak, ilk sivil gazete olan Tercuman-ı Ahval’in çıkış tarihi (1860) kabul edilir.

TANZİMAT DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI

Tanzimat dönemi edebiyatı (1860-1869): Türk toplumunda, 1860-1896 yılları arasındaki edebiyat etkinlikleri, "Tanzimat edebiyatı" adı altında toplanır. "Batılılaşma" olgusunu gerek basın, gerek edebiyat yapıtları aracılığıyla yaygınlaştırmaya çalışan Tanzimat dönemi yazarları, Batı şiir, roman ve tiyatrosundan oldukça etkilendiler. Bu etkilenmeler, özellikle çeviri yoluyla gerçekleşti. Tanzimat yazarları sanat anlayışları bakımından ikiye ayrılabilir: Namık Kemal, Şinasi, Ahmet Mithat Efendi, ve Ziya Paşa’yı kapsayan birinci kuşak (1860-1875); Recaizade Mahmut Ekrem, Sarnipaşaza-de Sezai, Nabizade Nâzım ve AbdülhakHamit’i kapsayan ikinci kuşak (1875-1896). Birinci kuşak "sanat toplum içindir", ikinci kuşak ise "sanat sanat içindir" İlkesini benimsemiştir.

Tanzimat döneminde ilk olarak Batı edebiyatından bazı romanlar çevrilmiş, bu çevirileri örnek alan Tanzimat romancıları, "Batılılaşma", "yanlış eğitim", "esirlik" gibi toplumsal kavram ve kurumları bazen alaycı, bazen de gerçekçi bir biçimde işlemişler, romantizm (Namık Kemal, Ahmet Mithat Ffendi, Şemsettin Sami) ve gerçekçilik (Recaizade Mahmut Ekrem, Nabizade Nâzım, Samipaşazade Sezai) akımlarını benimsemişlerdir. Ayrıca bu dönemde, Türk tiyatrosu oluşmaya başlamıştır.

Tanzimat dönemi Türk edebiyatı, birçok eksikliğine ve yanılgılarına karşın, Batı örneğinde Türk edebiyatının başlangıcını oluşturması bakımından önem taşır. Bu dönemde Batı şiiri, romanı, tiyatrosu Türk toplumuna tanıtılmaya çalışılmış, edebiyat yapıtları aracılığıyla toplumun eğitilmesine ve bilinçlendirilmesine önem verilmiştir. Söz konusu dönemde çıkan gazete ve dergilerinde, özellikle siyasal bilinçlenmede büyük katkısı olmuş, XIX. yy’ın sonlarına doğru, yeni yetişen ve özellikle Fransız edebiyatından bazı etkiler alan genç kuşak, servet-i Fünun dergisinde toplanarak, yeni bir edebiyat dönemini başlatmıştır.

FECRİATİ DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI

Fecriati Dönemi Türk Edebiyatı (1909-1912): Fecriatı edebiyatı, Servetifünun edebiyatına tepki olarak doğmuş bir akımdır. Serveti-i fünun dergisinin Abdülhamit dönemi sansürü tarafından kapatılmasıyla, pek çok sanatçı İstanbul dışındaki dergi ve gazetelerde yazmak zorunda kaldılar. İstanbul daki edebiyat etkinlikleri yok denecek kadar azaldı. İkinci Meşrutiyet ilan edilir edilmez (1908), hemen bütün dergiler, sayfalarını yeniden kültür ve sanat konularına açtılar. Dönemin genç edebiyatçıları, "Fecriati Ercümeni Edebisi" adıyla bir topluluk kurdular ve kendilerine yer veren Servet-i Fünun dergisinde bir bildirge yayınlayarak (24 Şubat 1909) kendilerini topluma tanıtlılar. Bildirgeyi, Ahmet Haşim, Fmin Bülent (Serdaroğlu), Hamdullah Suphi (Tarıöver). Sahabettin Süleyman, İzzel Melih (Devrim), Ali Canip (Yöntem), Ali Süha (Delilbaş), Faik Ali (Ozansoy), Fazıl Ahmet (Aykaç), Mehmet Behçet (Yazar), Köprülüzade Mehmet Fuat, Müfit Ratip, Yakup Kadri (Karaosmanoğlu) gibi şair ve yazarlar imzalamışlardı.

Servetifünuncuları eleştirerek ve artık onların döneminin kapandığını ileri sürerek kamuoyuna kendilerini tanıtan fecriaticiler, sanat ve edebiyatın duyguların eğitimine yardımcı olduğunu ileri sürerek, ulusun gelişmesini ilke edindiklerini bildirmişlerdir. Amaçları Türk edebiyatını Batı’ya Batı edebiyatını da Doğu’ya tanıtmaktı.

"Sanat sanat içindir" ilkesine bağlı kalan, "sanat, kişisel ve saygındır"görüşünü savunan fecriaticiler, aslında, karşı çıktıkları servetifünuncuların açtığı edebiyat geleneğini sürdürdüler; şiirlerinde, doğa ve aşk konularını genellikle romantik biranlayışla İşlediler, toplum sorunlarını yüzeysel biçimde ele aldılar.

Meşrutiyetle canlan.Tiyatro etkinliklerine, Sahabettin Süleyman, Müfit Katip, Tahsin Nahil başarılı yapıtlarıyla katkıda bulundular. Şahabettin Süleyman ve Köprülüzade Mehmet Fuat, eleştiri ve edebiyat tarihi çalışmalarına "Batılı" bir nitelik kazandırmaya çalıştılar.

MİLLİ EDEBİYAT

Milli Edebiyat (1911-1923). İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra, müslüman toplumları birleştirmek, kalkındırmak, hıristiyan dünyası karşısında denge kurmak amacını güden "islamcılık" ideolojisinin yanı sıra. Önce edebiyat ve düşünce adamları tarafından ortaya atılan, sonradan siyasal bir nitelik kazanan "ulusçuluk" (milliyetçilik) akımı yaygınlaşmaya başladı. Ulusçuluk akımı bir süre sonra, "Türkçülük" adı altında, dernekler ve yayın organları ("Türk Derneği, Türk Yurdu dernekleri ve bu derneklerin çıkardığı aynı adlı dergiler) kurarak, siyasal örgütlenme yoluna gitti. Türk Yurdu derneğinin yerine, bir yıl sonra Türk Ocağı kuruldu, 1913′te yayın hayatına başlayan Halka Doğru dergisi, halkın düzeyine inmeyi hem ilke edindi; hem de savundu. Ulusçuluk akımı, iktidar partisi İttihat ve Terakki tarafından da desteklendiği için kısa sürede yaygınlaştı.

Selanik’te Ömer Seyfettin, Akil Koyuncu, Rasim Haşmet ve fecriaticilerden bazılarının çıkardıkları Genç Kalemler (1911) dergisiyle, ulusçuluk akımı, edebiyat alanına da girmiş oldu. Genç Kalemler dergisi, ilk olarak "milli edebiyat" deyimini ortaya attı ve böyle bir edebiyatın oluşturulması görevini üstlendi. Dergi çevresindeki yazarlar, dilin ulusallaştırılmasıyla işe başladılar: Dilin özleştirilmesi konusunda bazı ilkeler belirlediler (karşılığı olan yabancı sözcükler atılacak; Arapça, Farsça tamlamalar çözülecek; vb. Roman, uyku, tiyatro yapıtlarının, konularını ve kişilerini Türk toplumunun yaşamından alması gerektiğini ilkeleştirdiler.. Genç Kalemler dergisi kapandıktan (Eylül 1912) sonra, yazarlarının çoğu İstanbul’a gelerek,Türk Yurdu gibi ulusçu dergilerde yazmava başladılar.

Milli edebiyat dönemi şairleri, başlangıçta fecriaticilerin şiir anlayışlarını sürdürdüler. Ziya Gökalp’in çağrısı ve desteğiyle, yalın dil ve hece ölçüsüyle şiir yazmaya başlayan "Beş Hececiler" (Orhan Seyfi, Halit Fahri, Enis Behiç, Yusuf Ziya, Faruk Nafiz), romantik bir ülke edebiyatı oluşturmaya koyuldular. Kişisel gözlem ve izlenimlere dayanarak yurt sorunlarını, yurt güzelliklerini, yurt sevgisini dile getirdiler; kahramanlık duygularını konu edindiler masal motiflerinden yararlandılar.

O sırada servetifünunculardan Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin hâlâ "usta" kabul ediliyor, Fecriati sairleri (Ahmet Haşim) de ünlerini sürdürüyorlardı, Hiç bir akıma katılmayan Mehmet Akif (Ersoy) de, dil bakımından oldukça eski, aruz ölçüsüyle yazılmış toplumcu çizgide şiirleriyle büyük ün yapmıştı. Rübap dergisindeki bazı genç şairler (Halit Fahri, Selahattin Enis, Hakkı Tahsin, Orhan Seyfi, vb.) "Neviler" adlı altında toplanıp, eski şairlerin şiirlerindeki içten, lirik ve gizemci atmosferi şiirlerinde yeniden yaşatmak istediler; ulusal geçmişe bağlanarak edebiyatın ulusal olabileceğini savundular. Yahya Kemal (Beyatlı) ile Yakup Kadri (Karaosmanoğlu) de, "Nev-Yunanilik" adını verdikleri akımda, eski Yunan edebiyatını örnek alma yoluna giltiler. Bu girişimlerden, beklenen sonuçlar alınamadı.

Milli edebiyat döneminin roman ve Öykülerinde, konular çoğunlukla toplum sorunlarından alınmış, konuşma dil ve üslubunu yaygınlaştırma amaç edinilmişti. Bazı romanlarda ve öykülerde, İstanbul dışındaki çevrelerde söz konusu olan toplumsal sorunlar işlendi.

Ulusçuluk siyasal bir ideoloji olarak yaygınlaştırılmaya çalışıldı.

Kurtuluş Savaşı’nın çeşitli görünümleri, ilgi çekici gözlem ve yorumlarla yansıtıldı

CUMHURİYET SONRASI TÜRK EDEBİYATI

Cumhuriyet dönemi ve sonrası Türk edebiyatı (1923′ten günümüze). Cumhuriyet yönetiminin kurulmasının ve Türk Devrimi’nin başlatılmasının ardından, devlet kültüre, Türk toplumunun yerli sanat etkinliklerine büyük önem verip, destekledi ve yönlendirdi, Batı ve Doğu klasikleri Türkçe’ye kazandırıldı, latin kökenli harflerin kabulü ve dil devrimi, özellikle yeni Türk edebiyatının daha geniş kitlelere ulaşmasında büyük rol oynadı.Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde biçim ve içerik yönünden büyük değişiklikler oldu.

Beş Heciler’in yolundan giden bazı şairler, halk kaynağına yöneldiler, Anadolu’yu ve Türk tarihini konu edinerek, ulusçuluk bilincini güçlendirmeye çalıştılar. Yahya Kemal’in "mektepten memlekete" diye özetlediği ilkeyi, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dranas gibi şairler, hecenin değişik olanakları içinde şiire egemen kıldılar. I928′de "Yedi Meşale" adlı ortak bir kitap çıkaran ve "Yedi Meşaleciler" adıyla anılan şairler (Kenan Hulusi Koray, Ziya Osman Saba, Yaşar Nabi Nayır, Cevdet Kudret, Muammer Lütfi, Sabri Esat Siyavuşgil, Vasfi Mahir Kocatürk) sürekli ve etkili bir topluluk oluşturamadılar. Cumhuriyet dönemi şiirine yön veren şairlerden biri de, Nâzım Hikmet oldu. Toplurmcu-gerçekçi şiirin öncüsü olan Nazım Hikmet, yeni şiire her şeyden önce biçim özgürlüğü kazandırdı. Türk şiirine l1940-1955 yılları arasında egemen olan Garip akımı (Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rıfat), geleneksel Türk şiiriyle bağını kopardı; Batılı çağdaş ozanlara, özellikle gerçeküstücülere ilgi gösterdi; ölçüsüz, uyaksız, söz ve anlam oyunlarından uzak bir şiir türü geliştirildi. Garip akımına tepki olarak doğan ikinci Yeni akımı (Oktay Rıfat, İlhan Berk, Turgut Uyar, Edip Cansever, Cemal Süreya, Sezai Karakoç, Ece Ayhan, Ülkü Tamer, vb.) üyeleri, özgür çağrışım yöntemini kullandılar, soyutlamaya yönelerek, "anlaşılmaz bir şiir" türü oluşturdular. Bu akımlardan herhangi birine katılmayan bazı şairlerse (Fazıl Hüsnü Dağlarca, vb.), bireyin yaşam kavgasındaki iniş-çıkışıarını dramatik görünümüyle anlattılar, bazı evrensel konuları şiirlerinde gereç olarak kullandılar.

Cumhuriyet dönemi Türk romanı ve öyküsü, Anadolu insanının gerçeklerine, sorunlarına yöneldi,1930 yıllarından sonra toplumcu-gerçekçi roman akımının doğması, Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde yasayan insanların yaşamını, sorunlarını gerçekçi gözlemlere dayalı olarak yansıtma olanağı sağladı. Türk toplumunun geçirdiği siyasal,toplumsal, kültürel değişiklikler, bu değişikliklerin insan üstündeki etkileri, yabancılaşma, aydınların edilginliği ve bunalımı, kentleşme olgusunun yarattığı bunalımlar, yurt dışına çalışmaya giden işçiler, cinsellik gibi geniş bir konu yelpazesi ortaya kondu.

Cumhuriyet ve sonrasında eleştiri ve edebiyat tarihi çalışmaları daha sağlam bir bilimsel temele oturtuldu. Türk edebiyatının aşağı yukarı bütün dönemleri, bu dönemlerle ilgili akımlar, topluluklar ve genel olarak edebiyatçıların yaşam öyküleri, yapıtları üstüne çeşitli yayınlar yapıldı.

TÜRK EDEBİYATINDA DÖNEMLER

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

Türklerin İslamiyet’e girmeden önce meydana getirdikleri edebiyattır. Sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır.

SÖZLÜ EDEBİYAT

Her toplumda olduğu gibi Türklerde de kendine özgü sözlü edebiyat ürünleri vardır. Bu ürünler eski Türk topluluklarının sığır,şölen ve yuğ adını verdikleri törenlerden doğan ürünlerdir.

Sığır: Av törenlerine denir.

Şölen: Kurban törenlerine denir.

Yuğ: Yas,ölüm törenlerine denir.

Bu törenler şaman,kam,baksı ve ozan adını alan kişiler tarafından yönetilir.Bunlar sazlarıyla bu törenlerde bazı destan parçalarını veya koşuk,sagu adı verilen şiirleri söylerlerdi.

İslamiyet Öncesi Türk Şiirinin Özellikleri:

*Hece ölçüsüyle söylenmiştir.(7’li,8’li,12’li)

*Yarım kafiye kullanılmıştır.

*Nazım birimi dörtlüktür.

*Dildeki kelime sayısı sınırlı kalmıştır.,yabancı dillerin etkisi yoktur

*Tabiatla iç içe oldukları için sanatçılar benzetmelerde tabiattan yararlanmışlardır.

*Şiirlerde işlenen konular:kahramanlık,yiğitlik,ölüm,savaş ve aşktır.

SÖZLÜ ÜRÜNLER

KOŞUK

*Dörtlüklerle söylenilir.

*Hece vezni kullanılmıştır.Yiğitlik,aşk,tabiat gibi konular işlenir.

*Halk edebiyatındaki karşılığı ‘’koşma’’,Divan edebiyatındaki karşılığı ‘’gazel’’dir.

*Kafiye düzeni aaab,cccb,dddb şeklindedir.

SAGU

*Devlet büyüklerinin ölümü üzerine duyulan acıyı dile getirmek için söylenen şiirlerdir.

*Kafiye düzeni koşuktaki gibidir.

*Halk edebiyatındaki karşılığı "ağıt", Divan edebiyatındaki karşılığı "mersiye"dir.

SAV

Kısa ve özlü sözlerdir.Atasözünün yerine kullanılmıştır.

DESTAN

Milletlerin zihinlerinde derin etki bırakan savaş,göç,afet,kıtlık gibi olayların etkisiyle söylenmiş,uzun manzum hikayelerdir.

*Olayların toplumda derin izler bırakmış olması.

*Olay ve kişilerin olağanüstü nitelikler göstermesi.

*Tanrıların olaylara karışması.

*Milli dil ve nazım şekilleriyle söylenmesi

TÜRK DESTANLARI

SAKA TÜRKLERİNİN DESTANLARI

*Alp Er Tunga Destanı: Türk-İran savaşlarıyla Alp Er Tunga’nın yiğitliklerinin anlatıldığı destanlardır.

*Şu Destanı:İskender ile Türkler arasındaki savaşların ve Hükümdar Şu’nun destanıdır.

HUN TÜRKLERİNİN DESTANI

*Oğuz Kağan Destanı: Hun Hükümdarı Mete’nin yiğitliklerini,ülkesini genişletip oğulları arasında nasıl bölüştürdüğünü anlatan destandır.

GÖKTÜRK DESTANI

*Bozkurt Destanı: Savaşta yaralanan bir Türk’ün,dişi bir kurt tarafından kurtarılmasını,korunmasını ve Türklerin sözü edilen kurtla bu Türk’ten çoğaldığı anlatılır.

*Ergenekon Destanı: Bir yenilgi sonunda Ergenekon’a çekilen Türklerin orada çoğalıp,bir demir dağı erittikten sonra öçlerini alışlarını anlatan destandır.

UYGUR TÜRKLERİNİN DESTANI

*Türeyiş Destanı: Uygur hakanının,üç kızını insanoğluyla evlendirmeyi uygun bulmayarak tanrıya, kızlarıyla evlenmesi ve Uygur Türklerinin bu evlenmeden çoğaldığı anlatılır.

*Göç Destanı: Türklerin,Kutsal taşı Çinlilere vermeleri üzerine, tanrı tarafından cezalandırılmaları kuraklığın başlaması nedeniyle de göç etmeleri anlatılır.

Diğer Milletlerin Destanları:

İran: Şehname

Alman: Nietbelungen Lied

Hindistan: Mahabarata, Ramayana

Japon: Şinto

Rus: İgor

Yunan: İlyada,Odyssa

Fransı: Chasen de Rolland

Fin: Kalevala

YAZILI EDEBİYAT

İslam öncesi Türk edebiyatına ait, bilinen yazılı ürün çok azdır. İlk eserler mezar taşlarındaki yazılardır. Türkler bu dönemde Göktürk ve Uygur alfabesini kullanmışlardır. İslam öncesi Türk edebiyatının en önemli yazılı eseri Yenisey nehri kenarındaki Orhun Abideleri dir.

Abidelerin ilki M.S. 720 yılında Bilge Tonyukuk tarafından yazılmış ve dikilmiştir. İkinci ve üçüncü abideler Yolluğ Tigin tarafından yazılmıştır. Birisi 732 yılında Kültigin adına diğeri ise 735 yılında Kültigin’in ağabeyi Bilge Kağan adına dikilmiştir.

*Birinci taşın dili sadedir.İkinci ve üçüncü taşların dili ise süslü ve söylev dilidir.

*Bu abideler de Göktürklerin bağımsızlıkları için Çinlilerle yaptıkları savaşlar ve bu savaşlar sonucunda devleti yeniden nasıl kurdukları anlatılır.

*Çin entrikalarına karşı halk uyrılır.

İSLAM ETKİSİNDEKİ TÜRK EDEBİYATI

İLK DÖNEM VE İLK ESERLER

KUTADGU BİLİG

*11. yy’da (1069-1070) Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır.

*Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.

*Kutadgu Bilig ‘’saadet veren bilgi.ilim’’ anlamına gelir.

*Didaktik bir eserdir.

*Mesnevi şeklinde aruz vezniyle 6645 beyit olarak yazılmıştır.

*Eserde 173 tane de dörtlük vardır.

*Eserde,toplum hayatındaki bozuklukları düzeltecek,insanı mutlu edecek yollar bulmak;bu yolları,devrin hükümdarına öğütler halinde göstermektir.

*Ahlak,dinin, önemi,devlet idaresi gibi konulara da değinilmiştir.

*Eserde dört sembolik şahsiyet yer alır.

*Hakaniye lehçesiyle yazılmıştır.

DİVAN-I LÜGATİ’T TÜRK

*11.yy’da (1072-1074) Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır.

*Ebul Kasım Abdullah’a sunulmuştur.

*Türkçe’nin ilk sözlüğü ve dilbilgisi kitabıdır.

*7500 Türkçe kelimenin Arapça karşılığı verilmiştir.

*Türk dilini Araplara öğretmek amacıyla yazılmıştır.Bu nedenle Arapça olarak kaleme alınmıştır.

*Yazar Türkçe kelimelerin karşılıklarını ve bunu halk dilinden derlediği örneklerle delillendirmiştir.

*Türk boyları ve coğrafyası ile Türklerin örf ve gelenekleri üzerine önemli bilgiler vardır.

*Devrinin Türk dünyasını gösteren bir haritada vardır.

*Hakaniye lehçesi kullanılmıştır.

ATABET’ÜL HAKAYIK

*12.yyde ‘’Edip Ahmet Yükneki’’ tarafından kaleme alınmıştır.

*Eser Sipehsalar Mehmet Bey adlı birine sunulmuştur.

*Atabet’ül Hakayık ‘’hakikatler eşeği’’ anlamına gelir.

*Aruz vezniyle mesnevi tarzında yazılmıştır.

*Didaktik bir eserdir.

*Cömertlik,doğruluk,ilim gibi konular işlenmiştir.

*Eserde 46 beyit ve 101 dörtlükten meydana gelmiştir.

*Dörtlükler manilerdeki gibi aaxa şeklinde kafiyelenmiştir.

*Eserin dili biraz ağıdır.Arapça ve Farsça kelimelere rastlanır.

*Hakaniye lehçesiyle yazılmıştır.

DİVAN-I HİKMET

*12.yy’da Hoca Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır.

*Hikmet: Ahmet Yesevi’nin şiirlerine verdiği isimdir.

*Eserin dili sadedir.

*Eserin yazılma gayesi, halka İslamiyet’i hikmetli bir şekilde öğretmektir.

*Dörtlüklerle ve hece vezniyle yazılmıştır.

*Hakaniye lehçesi kullanılmıştır.

KİTAB-I DEDE KORKUT

*Destan dan halk hikayesine geçiş döneminin ürünüdür.

*12 hikayeden oluşur.

*Olağanüstü olaylarla gerçeğe uygun olaylar eserde iç içedir.

*Türklerin eski yaşam tarzları ile ilgili ayrıntılar yanında İslam dini ile ilgili özelliklerde vardır.

*Eserde geçen ‘’Dede Korkut’’meçhul bir halk ozanıdır.

*Hikayelerde oğuzların çevredeki boylar ile aralarındaki savaşlar ve kendi iç mücadeleleri yer alır.

*Hikayelerin konuları;aşk,yiğitlik gösterisi,karamanlık,boylar arasındaki savaştır.

*15. yy’da kaleme alınmıştır.

*Eserin yazarı belli değildir.

*Nazım ile nesir iç içedir.

*Hakaniye lehçesi kullanılmıştır.

HALK EDEBİYATI

Halk Edebiyatının Genel Özellikleri:

*Kullanılan dil halkın kullandığı,konuştuğu dildir.

*Halk deyimlerine ve güzel halk söyleyişlerine yer verilir.

*Şair şiirlerini saz eşliğinde,belli bir ezgi ile söyler.

*Nazım birimi dörtlüktür.

*Hece ölçüsü kullanılmıştır (genellikle 7’li,8’li ve 11’li).

*Yarım kafiye kullanılır.Rediften yararlanılmıştır.

*Azda olsa benzetmelerden faydalanılmıştır.

(Boy serviye, yüz aya, kaş kaleme, diş inciye, yanak güle)

*İşlenen konular;

aşk,tabiat,ayrılık,hasret,ölüm,yiğitlik,toplum,din ,

zamandan şikayet sık sık işlenen konulardır.

*Şiirlerin başlığı yoktur,Nazım şekilleri ile adlandırılır.

A)ANONİM HALK EDEBİYATI

Kim tarafından söylendiği bilinmeyen halkın ortak malı sayılan ürünlerin oluşturduğu edebiyattır.

*Sözlü geleneğe dayanır.

*Halk diliyle söylenir.

*Anonim halk edebiyatıürünleridir; mani, ninni, türkü, destan, tekerleme, bilmece, masal v.b.

*Bu ürünlerde ölüm, aşk, hasret, yiğitlik gibi tüm insanlığı ilgilendiren konular işlenir.

NAZIM ŞEKİLLERİ

MANİ

*Aşk, sevgi, yiğitlik, evlat sevgisi, toplum olayları ve ölüm gibi temaları işleyen bir türdür.

*Hecenin 7’li kalıbı ile söylenir.

*Bir dörtlükten oluşur.

*İlk iki dize hazırlıktır;yani doldurmadır.

*Asıl maksat son iki dizelerde söylenir.

*Kafiye örgüsü aaxa şeklindedir.

*Dört dizeden fazla olan manilerde vardır.

NİNNİ

Annelerin çocuklarını uyutmak için belli bir ezgi ile söylediği sözlü edebiyat ürünüdür.

*Hece ölçüsü ile söylenir.(7’li 8’li ve 9’lu).

Anne çocuğuna ilişkin isteklerini, iyi dileklerini, kendi sevincini, üzüntülerini anlatır.

TÜRKÜ

*Kendine özgü bir ezgi ile söylenen bir nazım biçimidir.

*Daha çok hecenin 8’li ve 11’li kalıbıyla söylenir.

*İki bölümden oluşur.Birinci bölüm türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bölümdür.Buna bent denir. İkinci bölüm ise her bendin sonunda tekrarlanan nakarat bölümleridir.Bunlara da kavuştak denir.

*Bentler ve kavuştaklar kendi aralarında kafiyelidir.

*Aşk,tabiat,ayrılık,gurbet,harset,sevgi ve güzellik gibi konular işlenmiştir.

*Konusu ve şekli devirden devire ve çevreden çevreye değişir.

AĞIT

Ölen kimsenin arkasından söylenen ve ölen kimsenin hayattaki başarılarını anlatan şiirlerdir.

B)AŞIK HALK EDEBİYATI

*Aşık adı verilen halk şairleri tarafından oluşturulmuştur.

*Aşıklar genellikle okur, yazar değillerdir.

*Aşıklar, köy, kasaba, şehir ve asker ocaklarında yetişir

NAZIM ŞEKİLLERİ

KOŞMA

*Sevgi,doğa,türlü acılar,insanlık sevgi ve yiğitlik gibi bir türdür 11’li hece ölçüsüyle söylenir.(6+5 ve 4+4+3).

*Nazım birimi dörtlüktür. (en az 3,en fazla12).

*Son dörtlükte ozanın adı yer alır.

*Kafiye düzeni abab,cccb,dddb…. şeklindedir.

Koşmalar konuları yönüyle kendi içinde de isimlendirilmiştir.

a)Güzelleme:Aşk, hasret, ayrılık, doğa sevgisi gibi lirik konuları işleyen koşmadır.

b)Taşlama: Bir kimseyi yermek ya da toplumun bozuk yönlerini eleştirmek amacıyla yazılan şiirlerdir.

c)Koçaklama: Coşkun ve yiğitçe bir üslupla savaş ve dövüşleri anlatan şiirlerdir;

d)Ağıt: Bir kişinin ölümünden duyulan acı ifade edilir.

*Belli bir ezgi ile söylenir.

SEMAİ

*Hece ölçüsünün 8’li kalıbıyla söylenir.

*Koşma gibi kafiyelenir.

*En az 3,en fazla 5-6 dörtlükten oluşur.

*Kendine özgü bir ezgi vardır.

*Koşmada işlenen temaların ve konuların hepsi,semai de kullanılır.

*Koşmada ayrılan yönleri;bestesi ölçüsü ve dörtlük sayılır.

VARSAĞI

*İlk olarak toroslarda yaşayan Varsak boyunda ozanlar tarafından kullanılmıştır.

*Kendine özgü bir bestesi vardır.

*Müziğinde ve sözlerinde meydan okuyan,babacan erkekçe bir hava duyulur.

*Hece ölçüsünün 8’li kalıbıyla söylenir.

*Diğer nazım şekillerinden farklı bre,behey,hey gibi ünlemlere yer verilmesidir.

*Hayattan ve talihten şikayet işlenir.

DESTAN

*Yiğitlik,savaş,deprem,yangın gibi toplumsal açıdan önemli konular işlediği bir türdür.

*Nazım birimi dörtlüktür.(En uzun 100 dörtlük olanları vardır.

*Genellikle 11’li hece ölçüsü ile yazılır.

*Kafiye örgüsü koşma ile aynıdır.

*Kayıkçı Kul Mustafa’nın Genç Osman Destanı ‘’en ünlüsüdür’’.

AŞIK EDEBİYATININ SANATÇILARI

KÖROĞLU

*16.yy’li halk şairlerimizdendir.

*Bolu Bey’i ile yaptığı mücadele ile tanınır.

*Şiirleri arasında yiğitçe,coşkun bir seslenişle söylenmiş koçaklamaları önemli bir yer tutar.

*Aşk,tabiat gibi konuları işlediği şiirleri de vardır.

KARACAOĞLAN

*17.yy halk şairidir.

*Bütün aşık edebiyatı şairlerini etkilemiştir.

*Aşk ve tabiat şairidir.

*Dili sadedir arı ve duru bir Türkçe’dir.

*Şiirlerinde tasavvufa ve dini konulara yer vermemiştir.

*Şiirlerini hece ölçüsü ile yazmıştır.

GEVHERİ

*17.yy sonu ve 18.yy başında yaşamıştır.

*Şiirden Şam’a, Arabistan’a gittiğini bir kaynaktan da Rumenli de bulunduğunu ve bir paşanın yanında katiplik yaptığını öğreniyoruz.

*Şiirlerinde divan edebiyatının etkisi vardır.

*Yer yer aruz ölçüsünü de kullanılmıştır.

*Şiirlerinde yabancı kelimelere ve divan edebiyatı mazmunlarına yer vermiştir.

SEYRANİ

*Kayseri’nin Develi kasabasında doğmuştur.

*İstanbul a gelmiş ancak devrin büyüklerini hicvettiği için,memleketine dönmek zorunda kalmıştır

*Hicivleriyle tanınır.

*Aruzlar da yazmakla birlikte asıl şöhretini hece ölçüsüyle bulmuştur.

DADALOĞLU

*Toroslardaki göçebe Türkmenlerin Avşar boyundan olan Dadaloğlu’nun hayatı hakkında fazla bilgimiz yoktur.

*Şiirlerinde yiğitçe bir sesleniş olduğu gibi içli söyleyiş de vardır.

*İçinde bulunduğu tarih ve toplum olaylarını şiirlerine yansıtmıştır.

ERZURUMLU EMRAH

Zamanın ünlü şairlerindendir.Asıl kişiliği hece ölçüsü ile yazdığı koşma ve semailerinde görülür.

AŞIK VEYSEL SATIROĞLU

*Sivas’ın Şarkışla ilçesinin Sivri alan köyünde doğmuştur.

*Çocukluğunda geçirdiği çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybetmiştir.

*İçli bir saz şairidir.

*Şiirlerinde insan,yurt,tabiat sevgisini dile getirmiştir.

*Ankara ve İstanbul radyolarında program yapmıştır.

*Ahmet Kudsi Tecer tarafından edebiyatımıza kazandırılmıştır.

Eserlerieğişler,sazımdan sesler,dostlar beni hatırlasın.

C)TEKKE VE TASAVVUF HALK EDEBİYATI

*Dini tasavvufi düşünceyi yaymak düşüncesiyle gelişen bir edebiyattır.

*Bu edebiyatın konusu Allah aşkı ve Vahdet-i Vücud düşüncesidir.

*Şairleri hem divan edebiyatı hem de halk edebiyatı nazım şekillerinde kullanılmıştır.

*Aruz vezni ve hece vezni birlikte kullanılmıştır.

*Dili halkın anlayabileceği bir dildir.

NAZIM ŞEKİLLERİ

İLAHİ

*Allah’ı övmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlere denir.

*Özel bir ezgiyle okunur.

*Hecenin 7’li 8’li 11’li kalıbıyla söylenir.

NEFES

*Bektaşi şairlerinin söyledikleri şiirlere denir.

*Tasavvuftaki Vahdet-i Vucud düşüncesi anlatılır.

*Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgülerde söylenilir.

NUTUK

Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.

DEVRİYE

Devir kuramını anlatan şiirlere denir.

ŞATHİYE

İnançlardan teklifsizce, alaylı bir dille söz eder gibi yazılan şiirlerdir.

TEKKE VE TASAVVUF EDEBİYATI SANATÇILARI

YUNUS EMRE (1249-1322)

*Eskişehir’de doğup öldüğü söylenir.

*Hayatı efsanelerle örülmüştür.

*Dili sadedir.

*Allah inancını ve insan sevgisini işler.

*Şiirlerinde coşkun bir lirizm vardır.Lirik bir şairdir.

*Şiirlerinde hem aruz hem de hece vezni kullanılmıştır.

*İşlediği konular yönüyle evrenseldir.

Eserleriivan,Risaletün Nushiye

PİR SULTAN ABDAL (?-1560)

*16.yy!da yaşamış bir Bektaşi şairidir.Sivas’ın Banaz köyünde doğmuştur.Hızır Paşa tarafından Sivas’ta öldürülmüştür.

*Tasavvuf,tabiat,aşk ve halkın gerçek yaşayışıyla ilgili konular işler.

*Divan edebiyatında etkilenmemiştir. Dili sadedir.

HACI BEKTAŞ-I VELİ (1209-1270)

13.yy’da yaşamıştır,Türkistan’ın Nişabur şehrinde doğmuştur.A.Yesevi’nin isteğiyle Anadolu’ya gelmiştir.

Bilinen en önemli eseri ‘’Makalat’’tır. Sohbetler sözler anlamına gelir.Hz Adem’in yaratılışı, Şeytan ve Şeytani işler, Allah’ın birliği gibi konuları ele almıştır.

Adı Soyadı : .11.2005

Numarası : Sınıfı: 9

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF DİL VE ANLATIM DERSİ 1.DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. A

1-“Postacının bize ulaştırdığı bir mektup örneği” üzerinde iletişimin ögelerini gösteriniz.(15 puan)

2-Bir insanın gözlerinin kapanması, ateşinin yükselmesini dil dışı göstergelerden ne ile adlandırabiliriz?(5 puan)

3- Aşağıdaki veciz sözlerde boş bırakılan yerlere uygun kelimeler yazınız.(10 puan)

İnsan dilinin …………..gizlidir. Hadis

Tatlı dilli olanların ……………..her gün biraz daha artar. Hz. Ali

Dilin cismi küçük, ….……… büyüktür.

4-Aşağıdaki deyimleri karşısındaki anlamlarına uygun olarak numaralandırınız.(25 puan)

1. küplere binmek Öfkelenmek

2. kafası kızmak Saygısızlık etmek

3. alaşağı etmek Birden sinirlendirmek

4. büyüğe el kaldırmak Kafası karışmak

5. kafasının tasını attırmak Sessiz ve derinden iş yapmak

6. kafa şişirmek Midesini bulandırmak

7. kafası allak bullak olmak Çok kızmak

8. allem kalem etmek Dalavere, numara yapmak

9. işi götürmek Gereksiz yere çok konuşmak

10. içi dışına çıkmak Yere indirmek, yerle bir etmek

5-Aşağıdaki kelimelerin yazılışına dikkat ederek yanlış olanların yanına (Y), doğru olanların yanına (D) koyunuz. (15 puan)

( ) baba yiğit

( ) babaevini

( ) bom boştu.

( ) bağ bozumu

( ) bademyağı

6-Aşağıdaki deyimleri de kullanarak anlamlı bir olay paragrafı oluşturunuz. Kullandığınız deyimlerin cümle içinde altını çiziniz. (15 puan)

bertaraf etmek, borç harç, nefes tüketmek, bile bile, çıbanbaşı

7-Kökeni bakımından diller kaç gruba ayrılır? Türkçe hangi dil grubuna girmektedir? (10 puan)

8-Denizli ve yöresinde sık rastlanan telaffuz yanlışlarından bildiklerinizi yazınız. (5 puan)

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı Soyadı : .11.2005

Numarası : Sınıfı: 9

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF DİL VE ANLATIM DERSİ 1.DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. B

1-“Teyzenizin size arkadaşıyla gönderdiği hediye” üzerinde iletişimin ögelerini gösteriniz. (15 puan)

2-Trafik işaretleri ile bazı yasakları ifade eden levhaları dil dışı göstergelerden ne ile adlandırabiliriz? (5 puan)

3- Aşağıdaki veciz sözlerde boş bırakılan yerlere uygun kelimeler yazınız. (10 puan)

Çocuklarınıza dilini tutmasını öğretin. Konuşmasını………………………..………………………(Franklin)

Tatlı dil her kapıyı açan ……….…….bir anahtardır. Montaigne

Dilim, başıma giydirir…………..

4-Aşağıdaki deyimleri karşısındaki anlamlarına uygun olarak numaralandırınız. (25 puan)

1. başına buyruk Çok dertli

2. kendini bilmez Problemin ana kaynağı

3. baş tacı olmak Önlemek

4. baş edebilmek Kendi başına hareket eden

5. bağrı yanık Haddini bilmez

6. bertaraf etmek Ödeme güçlüğü

7. borç harç Herkes tarafından değer verilmek

8. nefes tüketmek Çok emek vermek

9. bile bile Uğraşabilmek, hakkından gelebilmek

10. çıbanbaşı Farkında olarak

5-Aşağıdaki kelimelerin yazılışına dikkat ederek yanlış olanların yanına (Y), doğru olanların yanına (D) koyunuz. (15 puan)

( ) bağırsaklara

( ) bağrı yanık

( ) bahs etmek

( ) bakım evinde

( ) bandrolu

6-Aşağıdaki deyimleri de kullanarak anlamlı bir olay paragrafı oluşturunuz. Kullandığınız deyimlerin cümle içinde altını çiziniz. (15 puan)

başına buyruk, kendini bilmez, baş tacı olmak, baş edebilmek, bağrı yanık,

7-Yapı bakımından diller kaç gruba ayrılır? Türkçe hangi dil grubuna girmektedir? (10 puan)

8-Denizli ve yöresinde sık rastlanan telaffuz yanlışlarından bildiklerinizi yazınız. (5 puan)

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı Soyadı : .11.2005

Numarası : Sınıfı: 9

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF DİL VE ANLATIM DERSİ 1.DÖNEM 1. YAZILI SORULARININ CEVAP ANAHTARIDIR. A

1-“Postacının bize ulaştırdığı bir mektup örneği” üzerinde iletişimin ögelerini gösteriniz.(15 puan)

• Gönderici: Mektubu yazan

İleti: Mektup

Alıcı: Biz

Şifre: Adres

Kanal: Posta

2-Bir insanın gözlerinin kapanması, ateşinin yükselmesini dil dışı göstergelerden ne ile adlandırabiliriz?(5 puan)

• Belirti

3- Aşağıdaki veciz sözlerde boş bırakılan yerlere uygun kelimeler yazınız.(10 puan)

İnsan dilinin ALTINDA gizlidir. Hadis

Tatlı dilli olanların DOSTLARI her gün biraz daha artar. Hz. Ali

Dilin cismi küçük, CÜRMÜ büyüktür.

4-Aşağıdaki deyimleri karşısındaki anlamlarına uygun olarak numaralandırınız.(25 puan)

1. küplere binmek 2 Öfkelenmek

2. kafası kızmak 4 Saygısızlık etmek

3. alaşağı etmek 5 Birden sinirlendirmek

4. büyüğe el kaldırmak 7 Kafası karışmak

5. kafasının tasını attırmak 9 Sessiz ve derinden iş yapmak

6. kafa şişirmek 10 Midesini bulandırmak

7. kafası allak bullak olmak 1 Çok kızmak

8. allem kalem etmek 8 Dalavere, numara yapmak

9. işi götürmek 6 Gereksiz yere çok konuşmak

10. içi dışına çıkmak 3 Yere indirmek, yerle bir etmek

5-Aşağıdaki kelimelerin yazılışına dikkat ederek yanlış olanların yanına (Y), doğru olanların yanına (D) koyunuz. (15 puan)

( ) baba yiğit

( ) babaevini

( ) bom boştu.

( ) bağ bozumu

( ) bademyağı ( Y ) baba yiğit

( Y) babaevini

( Y ) bom boştu.

( Y ) bağ bozumu

( D ) bademyağı

6-Aşağıdaki deyimleri de kullanarak anlamlı bir olay paragrafı oluşturunuz. Kullandığınız deyimlerin cümle içinde altını çiziniz. (15 puan)

bertaraf etmek, borç harç, nefes tüketmek, bile bile, çıbanbaşı

• Cevaplar serbesttir.

7-Kökeni bakımından diller kaç gruba ayrılır? Türkçe hangi dil grubuna girmektedir? (10 puan)

• Kökeni bakımından Hint-Avrupa, Sami-Hami, Çin-Tibet, Ural-Altay dil ailesi gruplarına ayrılır. Türkçe Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna girer.

8-Denizli ve yöresinde sık rastlanan telaffuz yanlışlarından bildiklerinizi yazınız. (5 puan)

• Kazım, kağıt derken a ların kalın okunması, ismin i ve e hallerinin karıştırılması ile yöresel olarak kelimelerin vurgularının yanlış yapılması örnekleri (öökü- öteki, hura-şura, ne edipbaan- ne yapıyorsun, gari-gayri vs.)

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı Soyadı : .11.2005

Numarası : Sınıfı: 9

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF DİL VE ANLATIM DERSİ 1.DÖNEM 1. YAZILI SORULARI CEVAP ANAHTARIDIR. . B

1-“Teyzenizin size arkadaşıyla gönderdiği hediye” üzerinde iletişimin ögelerini gösteriniz. (15 puan)

• Gönderici: Teyze

İleti: Hediye

Alıcı: Ben

Şifre: Adres

Kanal: Arkadaşı

2-Trafik işaretleri ile bazı yasakları ifade eden levhaları dil dışı göstergelerden ne ile adlandırabiliriz? (5 puan)

3- Aşağıdaki veciz sözlerde boş bırakılan yerlere uygun kelimeler yazınız. (10 puan)

Çocuklarınıza dilini tutmasını öğretin. Konuşmasını NASIL OLSA ÖĞRENECEKTİR (Franklin)

Tatlı dil her kapıyı açan SİHİRLİ bir anahtardır. Montaigne

Dilim, başıma giydirir KİLİM

4-Aşağıdaki deyimleri karşısındaki anlamlarına uygun olarak numaralandırınız. (25 puan)

1.başına buyruk 5 Çok dertli

2.kendini bilmez 10 Problemin ana kaynağı

3.baş tacı olmak 6 Önlemek

4.baş edebilmek 1 Kendi başına hareket eden

5.bağrı yanık 2 Haddini bilmez

6.bertaraf etmek 7 Ödeme güçlüğü

7.borç harç 3 Herkes tarafından değer verilmek

8.nefes tüketmek 8 Çok emek vermek

9.bile bile 4 Uğraşabilmek, hakkından gelebilmek

10.çıbanbaşı 9 Farkında olarak

5-Aşağıdaki kelimelerin yazılışına dikkat ederek yanlış olanların yanına (Y), doğru olanların yanına (D) koyunuz. (15 puan)

( ) bağırsaklara

( ) bağrı yanık

( ) bahs etmek

( ) bakım evinde

( ) bandrolu ( D ) bağırsaklara

( D ) bağrı yanık

( Y ) bahs etmek

( Y ) bakım evinde

(Y ) bandrolu

6-Aşağıdaki deyimleri de kullanarak anlamlı bir olay paragrafı oluşturunuz. Kullandığınız deyimlerin cümle içinde altını çiziniz. (15 puan)

başına buyruk, kendini bilmez, baş tacı olmak, baş edebilmek, bağrı yanık,

• Cevaplar serbesttir.

7-Yapı bakımından diller kaç gruba ayrılır? Türkçe hangi dil grubuna girmektedir? (10 puan)

• Tek heceli, çekimli ve eklemeli diller olarak üçe ayrılır. Türkçe sona eklemeli diller grubuna girer.

8-Denizli ve yöresinde sık rastlanan telaffuz yanlışlarından bildiklerinizi yazınız. (5 puan)

• Kazım, kağıt derken a ların kalın okunması, ismin i ve e hallerinin karıştırılması ile yöresel olarak kelimelerin vurgularının yanlış yapılması örnekleri (öökü- öteki, hura-şura, ne edipbaan- ne yapıyorsun, gari-gayri vs.)

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı soyadı: .4.2006

Numarası :

Sınıfı :9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. A

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen eş sesli kelimeleri bularak anlamlarını belirtiniz. (10 p)

2-Aşağıdaki kelimelerin eş anlamlarını karşısına yazınız. (10 p)

Sağlık:

Olay:

Hata:

Duygu:

Görev:

3- “Yatmak” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (Karşısına yazınız) (10 p)

Açıkladı-

Geliverdim-

Sokaklardayım-

Yuvamızda-

Birkaçı-

5-Bir sonbahar akşamı ağaçların altında yürürken hafif bir esinti oldu. Kızıl ve sarı yapraklar hışırdayarak dökülmeye başladı. Ayakkabımın topuğunun çivisi de çıkmış, yürürken zorluk vermeye başlamıştı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

6-H e r ş e y y e r l i y e r i n d e; m a s a, s ü r a h i, b a r d a k,

S e r p i l e n a y d ı n l ı k t a d a l l a r ı n a r a s ı n d a n

A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki çekim eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

( ) Dershane

( ) Hastane

( ) biraz

( ) gel git

( ) TBMM’nin

( ) 29 Mayıs 1453

( ) 09.15’te

( ) 6,5=30

( ) Umduk, bekledik, düşündük.

( ) -Yoo; güvercinlerime dokunmayınız. ( ) Değerli Arkadaşım!

( ) Kaymakamlık Makamına,

( ) Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı!

( ) Adınız? Soyadınız? İkamet adresiniz?

( ) Üsküdar’dan mı, Hisar’dan mı,Kavaklar’dan mı?

( ) Aşk olsun!

( ) Nasrettin Hoca’da

( ) Alinin külahını Veliye, Velinin külahını Aliye

( ) Afyonlu’dan

( ) Alm.dan

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Alnının damarı çatlamak, bardağı taşırmak,baltayı taşa vurmak, kalbine girmek,aşağıdan almak

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı soyadı: .4.2006

Numarası :

Sınıfı : 9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. B

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen ad aktarmalarını (mecaz-ı mürsel) bularak gerçekte neyi anlattığını belirtiniz. (10 p)

2-Aşağıdaki kelimelerin eş anlamlarını karşısına yazınız. (10 p)

Soru:

Büyük:

Bol:

Süre:

Anlam:

3-“Hafif” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz.(Karşısına yazınız) (10 p)

Çıkıntı-

Konuşkanmış-

Duyuru-

Merdivende-

birçoğu-

5-Dağın arkasında ufak bir köyümüz vardı. Soğuk kış aylarında zalim rüzgarlar tahta kapılarımızı yumruklardı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

6-H e r ş e y y e r l i y e r i n d e; m a s a, s ü r a h i, b a r d a k,

S e r p i l e n a y d ı n l ı k t a d a l l a r ı n a r a s ı n d a n A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki yapım eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

( ) Dersane

( ) Hastahane

( ) gece kondu

( ) herhangi

( ) TBMM’in

( ) g.

( ) 29 mayıs 1453

( ) 6;5=30

( ) Umduk, bekledik; düşündük.

( ) Değerli Arkadaşım, ( ) Kaymakamlık Makamına

( ) Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?

( ) Adınız! Soyadınız! İkamet adresiniz!

( ) Çok yakından mı bu sesler?, çok uzaklardan mı?

( ) Aşkolsun

( ) Nasrettin Hocada

( ) Zeynep Hanım’a

( ) Allah’a emanet

( ) Afyon’ludan

( ) Mad,si

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Can evinden vurmak,cin çarpmışa dönmek, çileden çıkarmak, çöpçatana çatmak, kanına girmek

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı soyadı: .4.2006

Numarası :

Sınıfı : 9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. C

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen eş sesli kelimeleri bularak anlamlarını belirtiniz. (10 p)

Dolu:

Çay:

İç:

Diz:

2-“Çekmek” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (10 p)

3- “Ağır” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (Karşısına yazınız) (10 p)

Önsöz-

kaçardık-

Buzlanmış-

Boğuldu-

hiçbiri-

5-Bir sonbahar akşamı ağaçların altında yürürken hafif bir esinti oldu. Kızıl ve sarı yapraklar hışırdayarak dökülmeye başladı. Ayakkabımın topuğunun çivisi de çıkmış, yürürken zorluk vermeye başlamıştı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

6- H e r ş e y y e r l i y e r i n d e; m a s a, s ü r a h i, b a r d a k,

S e r p i l e n a y d ı n l ı k t a d a l l a r ı n a r a s ı n d a n A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki çekim eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

( ) Apaçık

( ) Düpe düz

( ) biçer döver

( ) demir baş

( ) Alb.

( ) g

( ) 6.5=30

( ) 17.30’da

( ) Umduk; Bekledik, düşündük.

( ) Değerli arkadaşım, ( ) Kaymakamlık makamına,

( ) 100:2=50

( ) Ankara’dan Afyon’a gemiyle (?) gitmiş.

( ) Çok yakından mı? bu sesler, çok uzaklardan mı?

( ) Ey Türk gençliği!

( ) İsteseymiş, yazılıdan 100 bile(!) alırmış

( ) Ayhan Beyden

( ) Allaha emanet

( ) Sarayköylüden

( ) Mad.si

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Dediğine gelmek

Defterini dürmek

El kapısı

Eli uzun olmak

Küçük düşmek

Başarılar….

İsmet Kapusuz Edebiyat Öğretmeni

Adı soyadı: .4.2006

Numarası :

Sınıfı : 9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. D

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen deyimleri bularak anlamını belirtecek şekilde bir cümlede kullanıp cümle içinde deyimin altını çiziniz. (10 p)

2-“Kapa(t)mak” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (10 p)

3-“Hafif” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (Karşısına yazınız) (10 p)

Aksatmış-

Ebegümeci-

Hissediyor-

Ya da-

Yoksulluk-

5-Dağın arkasında ufak bir köyümüz vardı. Soğuk kış aylarında zalim rüzgarlar tahta kapılarımızı yumruklardı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

6-B ü y ü l e n m i ş b i r c e y l a n g i b i b a k ı y o r z a m a n

S e s s i z l i k d ö k ü l ü y o r b i r y e r d e y a p r a k y a p r a k. A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki yapım eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

( ) Ap açık

( ) Düpedüz

( ) birkaç

( ) miras yedi

( ) Alb,

( ) 09.15’de

( ) 17.30’ta

( ) hiçbir

( ) Yoo, güvercinlerime dokunmayınız.

( ) Bu gece, eğlenceleri içime sinmedi. ( ) Kaymakamlık Makamına.

( ) Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara 1958

( ) Ahmet çalışkan(!) çocukmuş.

( ) Ahmet çalışkan çocukmuş(!).

( ) Ey Türk gençliği.

( ) Çocuk, akıllı(!) olduğunu söylüyor.

( ) Ayhan Bey’den

( ) Allah’tan hayırlısı

( ) Sarayköylü’den

( ) Vb,leri

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Feleğin çemberinden geçmek

Fire vermek

Göbeği çatlamak

Göz aşinalığı

Mumla aramak

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı soyadı: .4.2006

Numarası :

Sınıfı : 9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARIDIR. E

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1-Yukarıdaki metinde geçen ikilemeleri bularak nasıl yapıldıklarını belirtiniz. (10 p)

2-“Çekmek” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (10 p)

3- “Ağır” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (Karşısına yazınız) (10 p)

Kayboldu:

Tozluk:

Kestane:

Oynuyorlardı.

Gelivermişlerdi:

5-Bir sonbahar akşamı ağaçların altında yürürken hafif bir esinti oldu. Kızıl ve sarı yapraklar hışırdayarak dökülmeye başladı. Ayakkabımın topuğunun çivisi de çıkmış, yürürken zorluk vermeye başlamıştı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

6-B ü y ü l e n m i ş b i r c e y l a n g i b i b a k ı y o r z a m a n

S e s s i z l i k d ö k ü l ü y o r b i r y e r d e y a p r a k y a p r a k. A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki yapım eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

( ) biçerdöver

( ) gelgit

( ) bir takım

( ) Dr.

( ) kg

( ) 17.30 da

( ) 09.15 te

( ) kg.

( ) Yoo; güvercinlerime dokunmayınız.

( ) Değerli arkadaşım, ( ) Kaymakamlık Makamına.

( ) Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara 1958

( ) Ahmet(!) çalışkan çocukmuş.

( ) Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?

( ) Ey Türk Gençliği!

( ) Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın

( ) Kemal Paşaya

( ) Allahtan hayırlısı

( ) Sarayköy’lüden

( ) Vb.leri

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Habbeyi kubbe yapmak

Hamam gibi

İflahını kesmek

İşine gelmek

Nerede bu bolluk

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARI CEVAP ANAHTARDIR. A

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen eş sesli kelimeleri bularak anlamlarını belirtiniz. (10 p)

Dolu: Bir yağış şekli- Boşun zıttı

Çay:Bir bitki- İçilen sıvı içecek çeşidi-küçük akarsu

İçışın zıttı- İçme fiili

Diz:Sıralamak fiilinin kökü- Vücutta bir kemik çeşidi

2-Aşağıdaki kelimelerin eş anlamlarını karşısına yazınız. (10 p)

Sağlık: Sıhhat

Olay:Hadise, vaka

Hata:Yanılgı

Duygu:His

Görev:Vazife

3- “Yatmak” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (10 p)

Açıkladı-Türemiş

Geliverdim-Birleşik

Sokaklardayım-Basit

Yuvamızda-Basit

Birkaçı-Birleşik

5-Bir sonbahar akşamı ağaçların altında yürürken hafif bir esinti oldu. Kızıl ve sarı yapraklar hışırdayarak dökülmeye başladı. Ayakkabımın topuğunun çivisi de çıkmış, yürürken zorluk vermeye başlamıştı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

Sonbahar akşamı : Belirtisiz isim tamlaması

tamlayan tamlanan

ağaçların altı : Belirtili isim tamlaması

tamlayan tamlanan

hafif bir esinti: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Kızıl ve sarı yapraklar: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Ayakkabımın topuğunun çivisi

tamlayan tamlanan

6-Her şey yerli yerinde; masa, sürahi, bardak,

Serpilen aydınlıkta dalların arasından

A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki çekim eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

(D) Dershane

(Y) Hastane

(D) biraz

(Y) gel git

(D) TBMM’nin

(D) 29 Mayıs 1453

(D) 09.15’te

(Y) 6,5=30

(D) Umduk, bekledik, düşündük.

(Y) -Yoo; güvercinlerime dokunmayınız. (Y) Değerli Arkadaşım!

(D) Kaymakamlık Makamına,

(Y) Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı!

(D) Adınız? Soyadınız? İkamet adresiniz?

(D) Üsküdar’dan mı, Hisar’dan mı, Kavaklar’dan mı?

(D) Aşk olsun!

(Y) Nasrettin Hoca’da

(D) Alinin külahını Veliye, Velinin külahını Aliye

(Y) Afyonlu’dan

(D) Alm.dan

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Alnının damarı çatlamak

Aşağıdan almak

Bardağı taşırmak

Baltayı taşa vurmak

Kalbine girmek

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARI CEVAP ANAHTARDIR. B

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen ad aktarmalarını (mecaz-ı mürsel) bularak gerçekte neyi anlattığını belirtiniz. (10 p)

“Kadıköy ne kadar?”:Kadıköy’ün mesafesini ya da ücretini soruyor.

bacasız sanayi:Turizm kastedilmektedir.

2-Aşağıdaki kelimelerin eş anlamlarını karşısına yazınız. (10 p)

Soru:Sual

Büyük:İri, kocaman

Bol:geniş,çok

Süre:müddet

Anlam: Mana

3-“Hafif” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz.

Çıkıntı-Türemiş

Konuşkanmış-Türemiş

Duyuru-Türemiş

Merdivende-Basit

Birçoğu-Birleşik

5-Dağın arkasında ufak bir köyümüz vardı. Soğuk kış aylarında zalim rüzgarlar tahta kapılarımızı yumruklardı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

Dağın arkası: Belirtili isim tamlaması

tamlayan tamlanan

ufak bir köy: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Soğuk kış: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

zalim rüzgarlar: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

tahta kapı: Takısız isim tamlaması

tamlayan tamlanan

6-H e r ş e y y e r l i y e r i n d e; m a s a, s ü r a h i, b a r d a k,

S e r p i l e n a y d ı n l ı k t a d a l l a r ı n a r a s ı n d a n. A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki yapım eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

(Y) Dersane

(D) Hastahane

(Y) gece kondu

(D) herhangi

(Y) TBMM’in

(Y) g.

(Y) 29 mayıs 1453

(Y) 6;5=30

(Y) Umduk, bekledik; düşündük.

(Y) Değerli Arkadaşım, (Y) Kaymakamlık Makamına

(D) Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?

(Y) Adınız! Soyadınız! İkamet adresiniz!

(Y) Çok yakından mı bu sesler?, çok uzaklardan mı?

(Y) Aşkolsun

(D) Nasrettin Hocada

(Y) Zeynep Hanım’a

(Y) Allah’a emanet

(Y) Afyon’ludan

(Y) Mad,si

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Can evinden vurmak

Cin çarpmışa dönmek

Çileden çıkarmak

Çöpçatana çatmak

Kanına girmek

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARI CEVAP ANAHTARDIR. C

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen eş sesli kelimeleri bularak anlamlarını belirtiniz. (10 p)

Dolu: Bir yağış şekli- Boşun zıttı

Çay:Bir bitki- İçilen sıvı içecek çeşidi-küçük akarsu

İçışın zıttı- İçme fiili

Diz:Sıralamak fiilinin kökü- Vücutta bir kemik çeşidi

2-“Çekmek” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (10 p)

3- “Ağır” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (10 p)

Önsöz-Birleşik

kaçardık-Basit

Buzlanmış-Türemiş

Boğuldu-Basit

Hiçbiri-Birleşik

5-Bir sonbahar akşamı ağaçların altında yürürken hafif bir esinti oldu. Kızıl ve sarı yapraklar hışırdayarak dökülmeye başladı. Ayakkabımın topuğunun çivisi de çıkmış, yürürken zorluk vermeye başlamıştı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

Sonbahar akşamı : Belirtisiz isim tamlaması

tamlayan tamlanan

ağaçların altı : Belirtili isim tamlaması

tamlayan tamlanan

hafif bir esinti: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Kızıl ve sarı yapraklar: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Ayakkabımın topuğunun çivisi

tamlayan tamlanan

6-Her şey yerli yerinde; masa, sürahi, bardak,

Serpilen aydınlıkta dalların arasından

A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki çekim eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

(D) Apaçık

(Y) Düpe düz

(Y) biçer döver

(Y) demir baş

(D) Alb.

(D) g

(D) 6.5=30

(D) 17.30’da

(Y) Umduk; Bekledik, düşündük.

(D) Değerli arkadaşım, (Y) Kaymakamlık makamına,

(D) 100:2=50

(D) Ankara’dan Afyon’a gemiyle (?) gitmiş.

(Y) Çok yakından mı? bu sesler, çok uzaklardan mı?

(D) Ey Türk gençliği!

(D) İsteseymiş, yazılıdan 100 bile(!) alırmış

(D) Ayhan Beyden

(D) Allaha emanet

(D) Sarayköylüden

(D) Mad.si

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Dediğine gelmek

Defterini dürmek

El kapısı

Eli uzun olmak

Küçük düşmek

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARI CEVAP ANAHTARDIR. D

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1- Yukarıdaki metinde geçen deyimleri bularak anlamını belirtecek şekilde bir cümlede kullanıp cümle içinde deyimin altını çiziniz. (10 p)

Yüreği yanık: Pek çok ananın güneydoğuda kaybettikleri evlatları için yürekleri yanıktır.

gafil avlamak: Trafik polisleri süratli araba kullanan gençleri gafil avladı.

vızır vızır geçmek: Uçaklar gökyüzünde vızır vızır geçiyordu.

2-“Kapa(t)mak” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (10 p)

3-“Hafif” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (10 p)

Aksatmış-Türemiş

Ebegümeci-Birleşik

Hissediyor-Birleşik

Ya da-Birleşik

Yoksulluk-Türemiş

5-Dağın arkasında ufak bir köyümüz vardı. Soğuk kış aylarında zalim rüzgarlar tahta kapılarımızı yumruklardı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

Dağın arkası: Belirtili isim tamlaması

tamlayan tamlanan

ufak bir köy: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Soğuk kış: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

zalim rüzgarlar: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

tahta kapı: Takısız isim tamlaması

tamlayan tamlanan

6-B ü y ü l e n m i ş b i r c e y l a n g i b i b a k ı y o r z a m a n

S e s s i z l i k d ö k ü l ü y o r b i r y e r d e y a p r a k y a p r a k. A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki yapım eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

(Y) Ap açık

(D) Düpedüz

(D) birkaç

(Y) miras yedi

(Y) Alb,

(Y) 09.15’de

(Y) 17.30’ta

(D) hiçbir

(D) Yoo, güvercinlerime dokunmayınız.

(D) Bu gece, eğlenceleri içime sinmedi. (Y) Kaymakamlık Makamına.

(D) Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara 1958

(D) Ahmet çalışkan(!) çocukmuş.

(Y) Ahmet çalışkan çocukmuş(!).

(Y) Ey Türk gençliği.

(D) Çocuk, akıllı(!) olduğunu söylüyor.

(Y) Ayhan Bey’den

(Y) Allah’tan hayırlısı

(Y) Sarayköylü’den

(Y) Vb,leri

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Feleğin çemberinden geçmek

Fire vermek

Göbeği çatlamak

Göz aşinalığı

Mumla aramak

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005–2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 1. YAZILI SORULARI CEVAP ANAHTARDIR. E

Yüreği yanık adam şaşkın şaşkın dolanıyordu. Bir ara yanında duran iri yarı adama “Kadıköy ne kadar?” diye sordu. Şu İstanbul garip bir şehirdi. Boşu boşuna bacasız sanayi denilmiyordu. Yoldan arabalar vızır vızır geçiyordu. Aniden başlayan dolu duraktakileri gafil avladı. Muavin yolcuları tek sıra dizdi. Keşke dolu dinse de bir çay içsek diye iç geçirdi şoför.

1-Yukarıdaki metinde geçen ikilemeleri bularak nasıl yapıldıklarını belirtiniz. (10 p)

şaşkın şaşkın: Ayni kelimenin tekrarı ile

iri yarı: Eş veya yakın anlamlı kelimeyle

vızır vızır:Tabiat taklidi seslerle

2-“Çekmek” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde beş ayrı cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (10 p)

3- “Ağır” sözcüğünü değişik anlamlara gelecek şekilde cümlede kullanarak ayraç içerisinde anlamını belirtiniz. (15 p)

4-Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. (10 p)

Kayboldu: Birleşik

Tozluk: Türemiş

Kestane:Basit

Oynuyorlardı.Basit

Gelivermişlerdi:Birleşik

5-Bir sonbahar akşamı ağaçların altında yürürken hafif bir esinti oldu. Kızıl ve sarı yapraklar hışırdayarak dökülmeye başladı. Ayakkabımın topuğunun çivisi de çıkmış, yürürken zorluk vermeye başlamıştı.

Parçada geçen tamlamaları bularak ne çeşit tamlama olduğunu belirtiniz, tamlayan ve tamlananı gösteriniz. (10 p)

Sonbahar akşamı : Belirtisiz isim tamlaması

tamlayan tamlanan

ağaçların altı : Belirtili isim tamlaması

tamlayan tamlanan

hafif bir esinti: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Kızıl ve sarı yapraklar: Sıfat tamlaması

tamlayan tamlanan

Ayakkabımın topuğunun çivisi

tamlayan tamlanan

6-B ü y ü l e n m i ş b i r c e y l a n g i b i b a k ı y o r z a m a n

S e s s i z l i k d ö k ü l ü y o r b i r y e r d e y a p r a k y a p r a k. A.Hamdi Tanpınar

Bu metindeki yapım eklerinin altını çiziniz. (10 p)

7-Aşağıdaki kelimelerin ve kelime guruplarının yazılışlarına dikkat ederek uygun olan cevabı (Y) (D) şeklinde belirtiniz. (20 p)

(D) biçerdöver

(D) gelgit

(Y) bir takım

(D) Dr.

(D) kg

(Y) 17.30 da

(Y) 09.15 te

(Y) kg.

(Y) Yoo; güvercinlerime dokunmayınız.

(D) Değerli arkadaşım, (Y) Kaymakamlık Makamına.

(D) Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara 1958

(Y) Ahmet(!) çalışkan çocukmuş.

(D) Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?

(Y) Ey Türk Gençliği!

(D) Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın

(D) Kemal Paşaya

(D) Allahtan hayırlısı

(Y) Sarayköy’lüden

(D) Vb.leri

8-Aşağıdaki deyimleri anlamını belirtecek şekilde birer cümle içinde kullanınız. (15 p)

Habbeyi kubbe yapmak

Hamam gibi

İflahını kesmek

İşine gelmek

Nerede bu bolluk

Başarılar….

İsmet Kapusuz

Edebiyat Öğretmeni

Adı soyadı: .6.2006

Numarası :

Sınıfı : 9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005-2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 3. YAZILI SORULARIDIR. A

Kalem ile deler cehlin dağını,

Aydınlığa bir yol açar öğretmen

Kapatır öfkenin, kinin çağını,

Gönüllere sevgi saçar öğretmen.

Odur yarınların gerçek güvenci,

Okutur çocuğu, eğitir genci,

Pilot olduğunda küçük öğrenci,

Yükselir göklere uçar öğretmen.

1-Yukarıdaki şiirin temasını yazınız.(10 p)

2- Yukarıdaki şiirin zihniyetini altı çizili kelimelerden istifade ederek yazınız. (20 p)

Hiç çekilmez nasihatin bayatı,

Kulağının arkasına at gitsin.

Çok çalışıp zehir etme hayatı,

Ömür boyu sırt üstüne yat gitsin.

Çalışırken elin oğlu, gelini,

İşe, güce sürme sakın elini,

Haram ile kazan dünya malını,

Çalıp çırpıp sermayeni tut gitsin. (Nasihat-Rasim Köroğlu3-Nasihat şiirinin türü nedir? Bu türün özellikleri hakkında neler söylersiniz? (10 p)

4- Nasihat şiirinin kafiye örgüsü ile birinci dörtlüğünün kafiye çeşidini belirtiniz. (10 p)

5- Ümidimiz bu: Ölürsek de biz, yaşar mutlak

Vatan sizinle şu zindan karanlığından uzak

Bu dizelerde "istiare"den başka hangi söz sanatı vardır? Sebebiyle birlikte açıklayınız. (10 p)

6-“Bir dostum anlattı:

Tanıdığı bir aile ile bir vapur gezisi yapıyorlar. Ailenin küçük yavrusuna bir sürpriz yapmak için önceden alıp cebine koyduğu çikolatalardan bir paket çıkarıyor, kağıtlarını da buruşturup denize fırlatıyor. Çocuk çikolatadan ziyade son hareketin şaşkınlığı ile bağırıyor.

-A!… Denizi kirleteceksiniz, baksanıza, karşıda kağıt sepeti var, neden oraya atmıyorsunuz.

Çocuk hayrette, dostum utanmış durumdadır. Bir gün yetkili bir idare amiri ile beraber Tophane rıhtımına çıkmıştık. Motorumuzun pervanesi karpuz kabuklarını renkli kağıt fırıldaklar gibi havada döndürüyordu. Rıhtımın köşeli bir yerindeydik. Pislikten denizin bir kısmı görünmüyordu. İlgili memuru çağırdı ve niçin bunları temizlemediğini sordu.”

Yukarıdaki metnin teması üzerine düşüncelerinizi yazınız. (20 p)

7-Bildiğiniz ilk Türk hikayecilerinden beş tanesinin ismini yazınız. (10 p)

Bülbül ne ötersin Çukurova’da

Eşin şahin kapmış, kendin burada

Kendim gurbet elde, gönlüm sılada

Ötme garip bülbül, gönül şen değil

8-Bu şiirle ilgili olarak aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? (10 p)

A)Redif vardır.

B)Hece ölçüsü kullanılmıştır.

C)Zengin uyak vardır.

D)Sıla özlemi konu edilmiştir.

E)Nazım birimi dörtlüktür. BAŞARILAR …

Adı soyadı: .6.2006

Numarası :

Sınıfı : 9- CEVAP ANAHTARI

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005-2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 3. YAZILI SORULARIDIR. A

Kalem ile deler cehlin dağını,

Aydınlığa bir yol açar öğretmen

Kapatır öfkenin, kinin çağını,

Gönüllere sevgi saçar öğretmen.

Odur yarınların gerçek güvenci,

Okutur çocuğu, eğitir genci,

Pilot olduğunda küçük öğrenci,

Yükselir göklere uçar öğretmen.

1-Yukarıdaki şiirin temasını yazınız. (10 p)

Öğretmen cehalet karanlığını bilgi aydınlığına çeviren insandır.

2- Yukarıdaki şiirin zihniyetini altı çizili kelimelerden istifade ederek yazınız. (20 p)

Öğretmenler bir ülkenin geleceğidir, geleceğinin teminatıdır. Karanlıklar onunla aydınlanır. Yarınlara güven onunla kazandırılır. O bütün çocuk ve gençleri eğitir. Onu en çok mutlu eden şey ise öğrencilerinin başarısıdır ve dolayısıyla bu öğrencilerin ülkeye olan hizmetleridir.Hiç çekilmez nasihatin bayatı,

Kulağının arkasına at gitsin.

Çok çalışıp zehir etme hayatı,

Ömür boyu sırt üstüne yat gitsin.

Çalışırken elin oğlu, gelini,

İşe, güce sürme sakın elini,

Haram ile kazan dünya malını,

Çalıp çırpıp sermayeni tut gitsin. (Nasihat-Rasim Köroğlu)

3-Nasihat şiirinin türü nedir? Bu türün özellikleri hakkında neler söylersiniz? (10 p)

Didaktik şiirdir. İnsanlara bilgi ve öğüt veren şiirlerdir.

4- Nasihat şiirinin kafiye örgüsü ile birinci dörtlüğünün kafiye çeşidini belirtiniz. (10 p)

abab, cccb Bayatı, haytı kelimelerinde -ı sesleri redif, -ayat sesleri zengin kafiyedir. At gitsin, yat gitsin kelimelerinde at sesleti tunç kafiy, gitsin rediftir.

5- Ümidimiz bu: Ölürsek de biz, yaşar mutlak

Vatan sizinle şu zindan karanlığından uzak

Bu dizelerde "istiare"den başka hangi söz sanatı vardır? Sebebiyle birlikte açıklayınız. (10 p)

Tezat sanatı vardır. Ölmek ve yaşamak kelimeleriyle tezat yapılmıştır.

6-“Bir dostum anlattı:

Tanıdığı bir aile ile bir vapur gezisi yapıyorlar. Ailenin küçük yavrusuna bir sürpriz yapmak için önceden alıp cebine koyduğu çikolatalardan bir paket çıkarıyor, kağıtlarını da buruşturup denize fırlatıyor. Çocuk çikolatadan ziyade son hareketin şaşkınlığı ile bağırıyor.

-A!… Denizi kirleteceksiniz, baksanıza, karşıda kağıt sepeti var, neden oraya atmıyorsunuz.

Çocuk hayrette, dostum utanmış durumdadır. Bir gün yetkili bir idare amiri ile beraber Tophane rıhtımına çıkmıştık. Motorumuzun pervanesi karpuz kabuklarını renkli kağıt fırıldaklar gibi havada döndürüyordu. Rıhtımın köşeli bir yerindeydik. Pislikten denizin bir kısmı görünmüyordu. İlgili memuru çağırdı ve niçin bunları temizlemediğini sordu.”

Yukarıdaki metnin teması üzerine düşüncelerinizi yazınız. (10 p)

İnsanlar yaşadıkları çevreyi ve ortamı temiz tutmalıdır. Temizlik medeniyetin ölçüsüdür. Sokakları rasgele kirletenler görgüsüz insanlardır. Güzel bir dünya için hem tabiatın güzelliklerini muhafaza etmeli, hem de çevremize kirlilik çirkinliğini reva görmemeliyiz.

7-Bildiğiniz ilk Türk hikayecilerinden beş tanesinin ismini yazınız. (10 p)

Samipaşazade Sezai, Halit Ziya Uşaklıgil, Yakup Kadri Karassmanoğlu, Refik Halit Karay, Ömer Seyfettin

Bülbül ne ötersin Çukurova’da

Eşin şahin kapmış, kendin burada

Kendim gurbet elde, gönlüm sılada

Ötme garip bülbül, gönül şen değil

8-Bu şiirle ilgili olarak aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? (10 p)

A)Redif vardır.

B)Hece ölçüsü kullanılmıştır.

C)Zengin uyak vardır.

D)Sıla özlemi konu edilmiştir.

E)Nazım birimi dörtlüktür.

Adı soyadı: .6.2006

Numarası :

Sınıfı : 9-

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005-2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 3. YAZILI SORULARIDIR. BDevlete temeldir, millete maya,

Tarla yapmış yurdu bir boydan boya,

Kocaman şehirden küçücük köye,

Sevgi eker, saygı biçer öğretmen.

Gündüzün dostudur, gecenin hasmı,

Onunla çizilir yarının resmi,

Doğacak çocuğa verilir ismi,

Nesilden nesile geçer öğretmen.

1-a)Yukarıdaki şiirin kafiye örgüsü ile birinci dörtlüğün kafiye çeşidini gösteriniz. (10 p)

b)Şiirde “Gündüzün dostudur, gecenin hasmı” sözüyle kastedilen nedir? Kısaca açıklayınız. (10 p)

2- Yukarıdaki şiirin zihniyetini altı çizili kelimelerden istifade ederek yazınız.(20 p)

Bizim köylü Kör Hacı’nın Ali’si,

Yanlış yolu tuta tuta giderdi,

Olmuş idi yedi köyün delisi,

Sağa sola çata çata giderdi.

Kurtulmazdı yüzü, gözü yaradan,

Döver idi konu komşu sıradan,

Kavga bitip sıyrılırsa aradan,

Horozlanıp öte öte giderdi.(Giderdi- Rasim Köroğlu)

3-Yukarıdaki şiir koşmanın hangi türüne girer? Bu türün özellikleri hakkında neler söylersiniz? (10 p)

4-Giderdi şiirinin temasını yazınız. (10 p)

5-Yedi tepeli şehrimde

Bıraktım gonca gülümü

Bu dizelerin ikincisinde söz sanatlarından hangisi vardır?Sebebini de belirterek açıklayınız. (10 p)

6-“Hafız Nuri Efendi, kapının arkasından şemsiyesini aldı, yavaşça sokağa çıktı.Neden?Bir işi mi var? Hiçbir işi yok.Hiç çıkmasa da olurdu.Ancak çıkmış bulundu…”

Memduh Şevket ESENDAL “Hayat Ne Tatlı”

Yukarıdaki paragraftan hangi tarz hikaye olduğunu çıkarabiliriz? Bu tarz hikayenin Türk edebiyatındaki diğer hikayecisi kimdir? (10 p)

7-Bildiğiniz ilk Türk romancılarından beş tanesinin ismini yazınız. (10 p)

8- Aşağıdakilerden hangisinde bilgi yanlışı vardır? (10 p)

A)Seci, Divan edebiyatında nesir içindeki kafiyeye denir.

B)Düz uyakta, her dize kendinden sonraki dizeye uyaklıdır.

C)Aliterasyon aynı seslerin ya da aynı hecelerin yinelenmesinden oluşur.

D)Sarmal uyak, dörtlükte 1. dizenin 3. ile, 2. dizenin 4.ile uyaklı oluşudur.

E)Zengin uyak, ikiden çok ses benzerliğine dayanır. . BAŞARILAR …

Adı soyadı: .6.2006

Numarası :

Sınıfı : 9- CEVAP ANAHTARI

DENİZLİ KAZIM KAYNAK LİSESİ 2005-2006 ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ 2. DÖNEM 3. YAZILI SORULARIDIR. BDevlete temeldir, millete maya,

Tarla yapmış yurdu bir boydan boya,

Kocaman şehirden küçücük köye,

Sevgi eker, saygı biçer öğretmen.

Gündüzün dostudur, gecenin hasmı,

Onunla çizilir yarının resmi,

Doğacak çocuğa verilir ismi,

Nesilden nesile geçer öğretmen.

1-a)Yukarıdaki şiirin kafiye örgüsü ile birinci dörtlüğün kafiye çeşidini gösteriniz. (10 p)

aaab, cccb maya, boya, köye kelimelerinde -ya sesleri tam kafiyedir.

b)Şiirde “Gündüzün dostudur, gecenin hasmı” sözüyle kastedilen nedir? Kısaca açıklayınız. (10 p)

Geceyle kastedilen cehalet, gündüzle kastedilen ise ilim yoludur.

2- Yukarıdaki şiirin zihniyetini altı çizili kelimelerden istifade ederek yazınız. (20 p)

Öğretmen devletin hem temeli, hem de teminatıdır. Yurdun her köşesinde tarlasında çalışan bir ırgat gibi emek verip çalışmış, sevgi ekip saygı biçmiştir. Öğretmen ilmin, irfanın dostu; cehaletin düşmanıdır. İşte bu yüzden Türk öğretmeni unutulmamıştır.Bizim köylü Kör Hacı’nın Ali’si,

Yanlış yolu tuta tuta giderdi,

Olmuş idi yedi köyün delisi,

Sağa sola çata çata giderdi.

Kurtulmazdı yüzü, gözü yaradan,

Döver idi konu komşu sıradan,

Kavga bitip sıyrılırsa aradan,

Horozlanıp öte öte giderdi.(Giderdi- Rasim Köroğlu)

3-Yukarıdaki şiir koşmanın hangi türüne girer? Bu türün özellikleri hakkında neler söylersiniz? (10 p)

Taşlamaya girer. Taşlamalar insanların ve toplumun aksak yönlerini mizahi bir üslupla ele alıp işlerler.

4-Giderdi şiirinin temasını yazınız. (10 p)

Toplumda bazı insanlar başkalarını rahatsız etmelerine ve bu yüzden sevilmemelerine rağmen bildiklerini yapmaktan geri kalmazlar.

5-Yedi tepeli şehrimde

Bıraktım gonca gülümü

Bu dizelerin ikincisinde söz sanatlarından hangisi vardır?Sebebini de belirterek açıklayınız. (10 p)

Açık istiare vardır. Sevdiğini gonca güle benzetmiştir.

6-“Hafız Nuri Efendi, kapının arkasından şemsiyesini aldı, yavaşça sokağa çıktı.Neden?Bir işi mi var? Hiçbir işi yok.Hiç çıkmasa da olurdu.Ancak çıkmış bulundu…”

Memduh Şevket ESENDAL “Hayat Ne Tatlı”

Yukarıdaki paragraftan hangi tarz hikaye olduğunu çıkarabiliriz? Bu tarz hikayenin Türk edebiyatındaki diğer hikayecisi kimdir? (10 p)

Durum(kesit)hikayesi olduğunu çıkarabiliriz. Sait Faik Abasıyanık’tır.

7-Bildiğiniz ilk Türk romancılarından beş tanesinin ismini yazınız. (10 p)

Şemsettin Sami, Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi, Recaizade Mahmut Ekrem, Nabızade Nazım, Halit Ziya Uşaklıgil

8- Aşağıdakilerden hangisinde bilgi yanlışı vardır? (10 p)

A)Seci, Divan edebiyatında nesir içindeki kafiyeye denir.

B)Düz uyakta, her dize kendinden sonraki dizeye uyaklıdır.

C)Aliterasyon aynı seslerin ya da aynı hecelerin yinelenmesinden oluşur.

D)Sarmal uyak, dörtlükte 1. dizenin 3. ile, 2. dizenin 4.ile uyaklı oluşudur.

E)Zengin uyak, ikiden çok ses benzerliğine dayanır.