Barut
BARUT
AteÅŸli silahlarda çeÅŸitli ateÅŸleme araçlarıyla tutuÅŸturulması durumunda oluÅŸturduÄŸu gazların itme gücüyle merminin atılmasını yada herhangi bir aracın fırlatılmasını saÄŸlayan yanıcı katı madde. SavaÅŸ malzemesi olarak yanıcı özelliÄŸinden ötürü batıda olduÄŸu kadar doÄŸuda da ilk yüzyıllardan buyana kullanılıyordu. En saf biçimiyle karbonu, hidrojeni bol ve yanıcı bir mineral olan neft, tam dokunma olmadan da ateÅŸi kendisine çekebilme özelliÄŸine sahiptir. YaÄŸ kükürt v.b gibi baÅŸka maddelerle karıştırılması sonucu “RUM ATEŞİ” diye bilinen daha da yanıcı ve kalıcı bir özelliÄŸe bürünen neft insanlara, gemilere ve aÄŸaçtan yapılmış çeÅŸitli kuÅŸatma araçlarına karşı kullanılan sıvı biçimindeki yanıcı maddenin özünü oluÅŸturur. 1230’a doÄŸru güherçilenin kullanılmasından sonra, neft yeni deÄŸerler kazandı. 12.yy’dan bu yana Çinliler güherçilenin itici özelliÄŸini bulmuÅŸ ve onu savaÅŸ fiÅŸeÄŸi kullanmak için kullanmışlardı. Ä°ranlıların ve daha sonra Arapların bu konuda Çin ve Hint’ten etkilendikleri sanılmaktadır. Güherçile önce havai fiÅŸekler için kullanılan ve neft adını alan ve hâlâ koruyan itici barutla karıştırıldı. Kısa bir süre sonra aynı ad top barutuna geçti. Arapçada güherçileli top barutuna önceleri “dawa” (ilaç, tüfek ilacı) 1924’den sonra da “midfa” dendi. Farsçada “darû” ile eÅŸanlamlı olan bu terim Türkçede Arabistan’ın güneyindeki Umman ve Aden’de olduÄŸu gibi barut olarak kullanıldı. Sonra da Farsçaya ve Balkan dillerine geçti. Genellikle güherçile, kömür ve kükürtten oluÅŸan bu bileÅŸim karbarut olarak da bilinmektedir.
BARUTUN YAPISI
Barutun karışımında % 70-80 potasyum nitrat (KNO3), % 12-20 odun kömürü, % 3-14 de kükürt vardır. Potasyum nitrat kömürle kükürtün yanması için gerekli oksijeni verir. Kükürtse barutun kolayca tutuşmasını sağlar. Kömürün yanmasından karbondioksit, kükürtün yanmasından da kükürtdioksit gazları oluşur. Geriye kalan potasyum sülfat, potasyum karbonat, potasyum sülfür gazlarından yüksek bir basınç elde edilir. Birdenbire ortaya çıkan bu basınç, ateşli silahlardaki merminin ileri fırlamasını gerçekleştirir.
BARUTUN TARİHÇESİ
Avrupa’da barutu ilkin Friburglu Berthold Schwardz (1318 – 1384) adlı bir Alman rahip ve filozofun bulduÄŸu sanılmaktadır. Schwadz, Venediklilerin kullandıkları ilk topları dökerek bu toplarda gülleleri uzaÄŸa fırlatmak için baruttan yararlandıysa da kimi tarihçiler, Avrupa 2da barutu Roger Bacon (1224 – 1294) adlı Ä°ngiliz bilginin bulduÄŸunu ileri sürerler. Avrupa’da ateÅŸli silahlarda barut ilk kez 13. Yy’da kullanılmaya baÅŸlandı. 14. Yy 2da da topçulukta kullanımı geliÅŸtirildi. Barutun bugünkü anlamıyla ilk olarak Ä°ngilizlerle Fransızlar arasındaki Cressy Savaşı’nda (1346) kullanıldığı bilinmektedir.
Kimya alanındaki ilerlemeler sonucu nitroselüloz ve nitrogliserinin elde edilmesiyle hafif dumanlı barutlar kullanılmaya baÅŸlandı. Daha sonra dumansız barut (1886) ve Ä°sveçli kimyacı Alfred Nobel’in (1833 – 1896) bulduÄŸu yüksek nitelikli patlayıcı bir madde olan nitrogliserinli barut kullanıldı. Bu yöndeki çalışmaların sürmesi sonucu barut günümüzde deÄŸiÅŸik silah türlerinde istenilen biçimde kullanılabilecek hale getirildi.
BARUT ÇEŞİTLERİ
Barutlar; yapıldıkları maddeye, biçimlerine ve gördükleri işe göre çeşitlere ayrılır.
Pamuk Barutu:
Pamuğun nitrik asit ve sülfürik asitle işleme tutulması sonucu elde edilen patlayıcı madde. Pamuk barutu, bir takım mermilerde ve elektrikli ateşleme aygıtlarında, alevi patlayıcı maddeye ulaştırmakta kullanıldığı gibi, yüksek nitelikli birtakım dumansız barutların yapılmasında da kullanılır. Pamuk barutu, içinde bol azot bulunan bir nitroselülozdur.
Kordayt barutu:
Birtakım devletlerde sevk barutu olarak kullanılan ve pamuk barutu, nitrogliserinle bir çeşit madeni yağdan yapılan, çubuk biçiminde çift bazlı baruttur.
Öteki barut türleri:
Ağızotu barutu, ateÅŸ barutu, ateÅŸleme barutu, çakıl barutu, çikolata barutu, taneli barut, esmer barut, imla barutu, ip barutu, iÅŸ’al barutu, kapsül barutu, keskin barut, lağım barutu, makarna barutu, mensûri (prizmatik) barut, mikrop barutu, tahrip barutu, top barutu, yaprak barutu vb.
*Kaynak: G.K. ansiklopedisi
Hazırlayan: Erdinç Ayata, Özel Gaye Lisesi, 9C sınıfı, nisan 2000
www.kimyaokulu.com