Sanatta Aydınlanma
Sanat, insanın üretim ilişkileri temelinde toplumsallaşmasının yarattığı bütün kurumlar gibi, hayatın maddi üretiminden bağımsız olarak belirlenmez. Ancak bu kurumlar, basitçe, üretim ilişkilerinin bir sonucu değil; hayatın maddi üretiminin belirlenimiyle ortaya çıkan birer üründür.
Sanat, bilim ve felsefe ile birlikte hayatı anlamanın, anlamlandırmanın ve ilerletmenin bir aracıdır. Sanat, bilim ve felsefe gibi gelişmek için özgür ortam arar ve özgürleştiricidir.
ROMAN SANATI
6. yüzyılda, Barbarlar, yıktıkları imparatorluğun topraklarına yerleşmiş bulunuyorlardı. Bu yüzyıldan 11. yüzyıla kadar olgun bir mimarlık anlayışına bir türlü ulaşamadılar. 11. yüzyıldan itibaren, gelişen toplumların şehirleşme ihtiyacının da etkisiyle mimarlık sanatında önemli gelişmeler yaşandı. Salt ihtiyaca yönelik eğreti yapılar yerini, ihtiyacın estetik beğenilerle bütünleştiği eserlere bıraktı. Bu aslında göçebeliğin kuralsız sınırsızlığından, yerleşik hayatın tanımlı ve düzenli uygarlaşmasına geçişin bir ürünüydü.
Roman sanatı da bir bütün olarak bu düzen kavramının üzerinde yükselir. Roman sanatıyla beraber kabartma sanatı gelişmiş, heykel sanatı da hem mimari hem de dekoratif bir rol kazanmıştır.
Roman sanatı kendinden önceki çağların birikimiyle, kendinden sonraki dönemler arasında bir köprü işleri görmüştür. Aradaki beş yüz yıllık durağan dönemden sonra, çılgınca bir yaratma isteğiyle geçmişin derinliklerine uzanmış; bir yücelik ve uyum anlayışıyla çoktanrılı dönemin efsanelerini, Hristiyan öykülerini, Antikçağ kalıntılarını, Barbar süslemelerini, Bizans, Sasani, Asur ve Sümer formlarını bir potada eritmiş ve kendi döneminin dilini yaratmıştı.
Roman sanatının bir diÄŸer ayırdedici özelliÄŸi de, insana yönelmesidir. Elbette ki bu, hümanizmdeki, Rönesans’taki ve sonraları toplumcu gerçekçilikteki gibi bir insana yönelme deÄŸildir. Roman sanatında, Bizans sanatındaki dinsellikten bir uzaklaÅŸma vardır sadece. Yine ençok dinsel yapılar inÅŸa edilmektedir. Ancak donuk bakışlı ve kalıplaÅŸmış insan heykellerinin yerini doÄŸayı çözümlemeye yönelik bir anlayışın alması, zengin süslemeler, abartılı hayvan motifleri, ölçüsüz bir hayalgücü hep sonraki dönemlerin önünü açıcı nitelikte olmuÅŸtur. Belki de insanlığın geliÅŸimini bu hayalgücünde ve bunun olgunlaÅŸmasıyla beliren düşüncede aramak gerekiyor…
Roman sanatı onbirinci yüzyılın ilk çeyreÄŸinde Fransa’da ortaya çıktı. 12. yüzyıl boyunca olgun mimari eserlerini vermeye baÅŸladı ve Gotik üslûbun egemen olmaya baÅŸlamasıyla yavaÅŸ yavaÅŸ ortadan kalktı.
Roman sanatı mimarî alanda, Roma ve Bizans’ın anıtsal yapılarını AntikçaÄŸ’ın dekorasyon üslûbuyla birleÅŸtirmiÅŸtir. Roma’nın ve Bizans’ın salt süsleme amaçlı heykelleri, Barbarların yapı açısından iÅŸlevsiz motifleriyle birleÅŸtirilerek ve DoÄŸ’nun doÄŸa tasvirlerinden esinlenilerek bir yapı içinde kullanılıyordu.
Bu dönemde feodalizmin parçalayıcı özelliği sanat alanını da etkilemişti. Roman sanatının içinde Norman okulu, Bourgogne okulu, Provence okulu gibi okullar vardı. Bunların hepsi hep aynı uyum temelinde birbirinden farklı anlayışlar geliştirdi ve aslında bir bütünün parçalarını oluşturdu.
Kısaca Roman sanatı, bir silkinme döneminin yaratıcılıklarını ve zaaflarını içinde barındırarak, kendinden önceki birikimi yeniden yorumladı ve sonrasına aktardı.
GOTÄ°K SANATI
Gotik sanatı, Roman sanatının sunduÄŸu hayalgücü ve birikim üzerinde yükselmiÅŸtir. Bu sanattaki yapı ve düzen, dekorasyon, esin ve plastik anlayış tam anlamıyla yeni, "el deÄŸmemiÅŸ"tir. Roma Yunan’dan yararlanmış; Bizans Roma’dan ve DoÄŸu’dan kaynaklanmış, Roman sanatı DoÄŸu’nun, Bizans’ın, Barbarların ve AntikçaÄŸ’ın melez ürünü olarak ortaya çıkmıştı. Rönesans ve modern sanatlar da mimarlık ve süsleme öğelerini AntikçaÄŸ’dan almıştı. Gotik sanatı ise Roman sanatının geliÅŸimini köstekleyen köhneleÅŸmiÅŸ formların kısıtlamalarını bir yana atarak doÄŸadan yola çıktı. Gotik sanatı Roman sanatının sunduÄŸu birikimden ve bakış açısından yararlanmasına karşın, Roman sanatının reddiyesi üzerinden kendini yaratmıştır. Gotik sanatçı da bu yaratıcı itkiyle her ÅŸeyi yeni baÅŸtan ele alma cesaretini gösterebilmiÅŸtir. Aydınlanmanın tohumları yavaÅŸ yavaÅŸ topraÄŸa düşmektedir.
Rönesans döneminde Ä°talyanlar, OrtaçaÄŸ sanatını aÅŸağılamak üzere "tedesco" diyorlar. Bunun Fransızcası "gotik". Gotik sanatı 12. yüzyılın ilk çeyreÄŸinde Fransa’da ortaya çıktı, 13. yüzyılda olgunluk aÅŸamasına ulaÅŸtı. Bundan sonra Ä°ngiltere’de hızlı bir geliÅŸim gösterdi ve 13.-14. yüzyıllarda tüm Avrupa’da yayıldı. Rönesans’ın doÄŸuÅŸuyla beraber gerilemeye baÅŸladı ve giderek ortadan kayboldu.
Bu dönemde eski Galya bir krallık iktidarı altında merkezi ve güçlü bir devlet olmaya baÅŸlamıştı. Paris Ãœniversitesi’nde ders veren Aziz Thomas, dinsel dogma ve politik düşünce ile beraber inancın dünyevîleÅŸmesini temsil ediyordu. Tüm bir toplumun ortak çabasının ürünü olan katedraller, somut olaylar dünyasının ve düşünce alanını egemenlik altına alan düzenin anıtsal ifadesiydi. Düşünce manastırdan üniversiteye, sanatsal giriÅŸimler baÅŸrahiplerden piskoposlara geçiyordu.
Roman sanatının kasvetli şatoları, Gotik dönemde saraylara dönüştürüldü. 15. yüzyılda ekonomik alanda öne çıkarak yeni bir sınıf oluşturan burjuvazinin gereksinimleri doğrultusunda, kent konutları olan konaklar ve villalar yapıldı. Gotik dönem, köprü, hastane, manastır, belediye binaları, adalet binaları, çarşılar gibi çeşitli yapılar ortaya koyarak gelişmiş bir toplumun büyük mimarlık gereksinimlerine cevap verdi. Politik iktidarın niteliğine uygun olarak Gotik sanat da merkezlerde yoğunlaştı, taşraya ancak örnek olabildi.
Gotik dönem insana yönelme konusunda bir adım daha attı. İnsana doğru atılan her adım, dinden biraz daha uzaklaşmak anlamına geliyordu ve insana ulaşmanın o dönemde dinden uzaklaşmaktan başka da yolu yoktu. Gerçekten de din, dogmalarını, ancak aklı reddederek kabul ettirebiliyordu. Aklı reddetmek ise insanı reddetmekti.
12. yüzyılda teolojik bir kavram olan Meryem, 13. yüzyılda çocuÄŸunu seven ÅŸefkatli bir ana haline gelmiÅŸtir. Roman yapılarının yüksek kapı alındıklarındaki çatık kaÅŸlı Ä°sa, Gotik yapılarda kemer payandalarına inmiÅŸ bir figür olarak inananları dinsel bir gülüşle selamlamaktadır. Bu dönemde tanrı da en yüce yargılayıcı olmaktan çıkarak insanlaÅŸmıştır. Gotik dönemdeki süslemecilik Bizans’taki simgeciliÄŸe karşılık ansiklopedik bir nitelik kazanmıştı. ÖrneÄŸin Chartres Katedralindeki 8000 kabartma ve resim skolastik felsefeyi anlatıyordu.
Gotik sanatı, mantığı ve matematiği mimariye uygulayarak yapıları yükseltmenin yöntemini buldu. Yüzünü doğaya çevirerek akla yöneldi. Akla yönelmesinin bir sonucu olarak gotik sanatta bir sistem değil bir dünya yaratma vurgusu vardır. Nitekim katedral, birçok imgenin ve varlığın yaşama zemini bulduğu başlıbaşına bir dünyadır.
Bu dünya yaratma kurgusu, tamamlayıcı unsurlar olarak felsefe ve bilimin de önünü açmıştır. Bu akıl yürütmeyi ileride Descartes’ta göreceÄŸiz.
Birbirlerini besleyerek ayrı kanallardan beslenen sanat, felsefe ve bilim gelişen ve karmaşıklaşan koşullara yanıt üreterek, yaşanabilir bir dünya kurgusunun esas bileşenleri olma niteliğini bugün de sürdürmektedir.
13. ve 14. YÃœZYILDA Ä°TALYA
13. ve 14. yüzyıl Ä°talyası’nda sanat her yönüyle Gotik Sanatından ayrılır. Mimarî alanda Ä°talya Gotik sanatına en fazla direnç gösteren ülke olmuÅŸtu. Gotik üsluba karşılık, Roman üslûbundan önemli etkiler taşıyan ama son tahlilde kendine has bir uslûp geliÅŸtirmiÅŸti. Gotik sanatını ülkeye sanatını ülkeye sokan tarikatlar dahi sonuçta bu üsluba uyum saÄŸlamışlardı.
Bu dönemde dikkatimizi edebiyat sahasında özellikle üç isim çeker: Dante, Petrarca, Boccacio.
Dante (1265-1321) Ä°lahî Komedya’sı (Divina Commedia) hiç kuÅŸkusuz Rönesans’ın kapılarını aralamıştır. Karşılıksız aÅŸkı Beatrice için yazılan bu destan hem aÅŸkı ve insanı, hem geçmiÅŸi, hem kendi güncelliÄŸini anlatıyor ve geleceÄŸe uzanan bir sentez oluÅŸturuyordu.
Eser Ä°talyanca yazılmıştır. Dönemin egemenleri halk dili olan Ä°talyancayı aÅŸağılıyor, Latinceyi kullanıyordu. Dante böylece yüzünü topluma dönmüş ve geleceÄŸi kendi toplumuyla beraber kurgulamıştır. O dönemde Ä°talya’da siyasi birlik yoktu. Her ÅŸehir bağımsız görünse de aslında Kilise’ye baÄŸlıydı. Floransalı Dante de Kilise’ye bağımlı olmayı savunan Karalara karşı, bağımsızlıkçı Beyazlar’dan yana saf tutmuÅŸtu. Bu uÄŸurda sürgüne gönderildi ve düşüncelerinden taviz vermediÄŸi için bir daha ÅŸehrine dönemedi.
Dante’nin kendi toplumuna ne ölçüde mal olduÄŸunu en iyi, eserinin adının hikayesi anlatır. Aslında Dante eserine Komedya adını vermiÅŸti. Klasik edebiyatta kötü baÅŸlayıp mutlu sonlanan eserlere bu isim verilir. Komedya da cehennemle baÅŸlayıp cennetle bitiyor. Dante öldükten sonra eseri Krallar tarafından gizlenmeye, yokedilmeye çalışıldı. Halk da eseri sahiplenmesinin bir ifadesi olarak kutsadı ve esere bundan sonra "Ä°lahî" adı eklendi.(1)
Petrarca’nın (1304-1374) da Lora’nın aÅŸkıyla yazdığı lirik ÅŸiirler kendinden sonraki dönemleri büyük ölçüde etkilemiÅŸtir. Onun gerçekçi ve bir o kadar da içli ÅŸiirlerinin en önemli etkileri 16. yüzyılda Fransız ÅŸairleri Ronsard ve Lamartine’de görülmektedir. Ä°leride Ronsard’da göreceÄŸimiz "sone" tarzı, Petrarca’nın Ä°talyan halk edebiyatı kaynaklarına inerek bulduÄŸu ve kullandığı bir tarzdır. Petrarca da Dante’nin izinde giderek, Ä°talyanca yazmıştır.
Boccacio (1313-1373) üç büyük Toskanalının sonuncusudur. Tarihin traji-komedisi, onun da karşılıksız bir aşkı var: Napoli kralının kızı Marya.
Boccacio’nun en büyük eseri Decameron’dur (deka: on, emera: gün). Kitapta yüz hikaye vardır. Bu kitapla Boccacio Ä°talyan nesrinin babası olmuÅŸtur.
Dante destanda, Petrarca ÅŸiirde, Boccacio da nesirde sanatlarının doruÄŸuna ulaşırken, aynı zamanda Rönesans’a giden yolu da açmış oluyorlardı. Onun için bu döneme birinci Ä°talyan rönesansı demek yanlış olmuyor.
Onlara ilham veren üç "vefasız" sevgiliyi, Beatrice, Lora ve Marya’yı insana yöneliÅŸin "perileri" saymak abartılı mı olacak; yoksa üç müzmin Toskanalıya yapılacak bir haksızlık mı?
15. YÃœZYIL: HÃœMANÄ°STLER
Dante’nin, Petrarca’nın, Boccacio’nun açtığı yoldan ilerleyenler, klasik kaynaklara ulaÅŸtılar. Zaten eski eserleri bilenlere "hümanist" deniyordu.
Bu dönem kaynakların incelenmesi ve tercümeleriyle geçti. Ancak hümanistlerle beraber aydınlık gökten değil yerden beklenmeye başlandı.
15. ve 16. YÜZYIL: RÖNESANS
Gotik sanatı 15. yüzyılda Ä°talya’da geliÅŸen Rönesans uslûbuyla çatışmaya girdi. 13. yüzyılın ikinci yarısında iyice belirginleÅŸen Ä°talyan Rönesansı, 14. yüzyılda Gotik sanat istilası tarafından engellenmiÅŸti. Bu dönemde Fransa’nın Yüz Yıl SavaÅŸları yüzünden zayıf düşmesinin de etkisiyle iki merkez öne çıktı: Ä°talya ve Flandre.
İtalyan Rönesansı klasik geleneğin canlandırılmasına dayanıyordu. Bunun için antik kaynakların incelenmesi gerekiyordu. Böylece edebiyat, bilim, felsefe alanında uyanışlar başladı. Dünyaya farklı gözlerle bakanlar şaşkına dönüyorlardı. Sis perdesi dağılmaya başlamış, akıl öne çıkmıştı. Dünya artık soyut imgeler bütünü olarak değil, somut bir bilgi nesnesi olarak algılanacaktı. Dünyayı somut olarak algılayanlar, bilgiye ulaşmak için bilime ihtiyaç duyacaklardı.
Ä°talya bu dönemde parçalı bir durumdaydı. Zaten Rönesans da doÄŸuÅŸunu bu parçalılığa borçludur. Ekonomik alanda iyice güçlenen Ä°talyan prenslikleri kültür alanında inatçı bir rekabete girmiÅŸlerdi. Floransa’da Mediciler, Napoli’de Aragonlar, Milano’da Sforzalar, Ferrara’da Esteler; Mantova’da Gonzaga’lar ve Urbino’da Montefeltrolar, ünlü sanatçıları saraylarına çekebilmek için birbirleriyle yarışıyorlardı.
Zenginliklerinin bir kanıtı olarak, aslında insanın büyüklüğünün kanıtı olan paha biçilmez sanat eserlerini birarada toplayarak, güzelliğe tapınmaya adanmış "müze" fikrini ortaya çıkardılar.
Gerçekten de Rönesans sanatının yükselişi zengin burjuvaların ve entellektüellerin desteğiyle gerçekleşiyordu. Ancak bu durum Rönesans sanatıyla kitleler arasında bir mesafe oluşmasına yol açtı. Saraylara çekilen sanatçılar seslerini kitlelere duyuramıyorlardı. Sanatın her tür ruhanî ve dünyevî kaygıdan kurtulmasıyla da, giderek seslerini duyurmak gibi kaygıları kalmadı. Bu durum bir anlamda sanatçının daha serbest hareket etmesini sağladı. Gidebildiği yere kadar giden sanatçı klasik dönemin ürünlerini kendi çağına taşırken, o dönemin düşüncesinin kapılarını da aralamışoldu. Burada karşılaştığı akıl ve mantık, hümanizmin de temellerini atar. Hümanizm "insan her şeyi ölçüsüdür" ilkesini ilân ederken, 1400 yıllık Hristiyanlık taassubuna da savaş açmış oluyordu. Bu, aslında bilgiyle boş inancın savaşıdır.
16. yüzyılda sanat ve edebiyat alanında, bugün de kulağımıza çok tanıdık gelen isimlerle karşılaşıyoruz. Ä°talya’da Ariosto, Macchiavelli, Casso, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Bandello; Ä°spanya’da destanda Camoes, Ercilla, romanda Cervantes, tiyatroda Lope de Vega, Castro, Alarcon, Molina, Calderon; Ä°ngiltere’de Shakespeare, Spencer, Marlow, Bacon, Milton, Fransa’da Villon, Marot, Ronsard, Rabelais, Montaigne, Calvin; Almanya’da Luther.
Tüm bunlarda OrtaçaÄŸ’ın :-):-):-):-)fizik anlayışına karşı, gerçekçilik, doÄŸaya ve insana yönelme görülür. Ä°nsanlığın yönünü gökten, kendi geçmiÅŸine çevirmiÅŸlerdir. Eskiyi yıkarken yeniyi de kuruyorlardı.
Bu döneme adını gerçekten hakkıyla veriyorlardı: Yeniden uyanış (Rönesans)
Akılcılık böylece Rönesans’ın gerçek ilkesi oldu. Ä°sviçreli tarihçi Jacob Bruckhardt 1860′ta şöyle tanımlıyor Rönesans’ı: OrtaçaÄŸ’ın kimliksiz kalabalıklarından sıyrılan bireyin kendini ortaya koyuÅŸu.
Engels de Rönesans’ı şöyle tanımlıyor: "… ÅŸaÅŸkın Batı’ya yeni bir dünyayı, eski Yunan dünyasını gösterdi; bu dünyanın pırıl pırıl ÅŸekilleri karşısında OrtaçaÄŸ’ın hortlakları kayboldu; Ä°talya, bir daha eriÅŸilemeyen, klasik eski çaÄŸla yansımasını andıran görülmedik bir sanat yaratısıyla doldu taÅŸtı. (…) Eski dünyanın sınırları aşıldı. Ä°lk olarak o zaman dünya gerçekten keÅŸfedildi ve el zenaatlarından sonraki modern büyük çapta endüstrinin baÅŸlangıç noktası olan manifaktüre geçiÅŸin ve dünya ticaretinin temeli atıldı. Kilise’nin insanların zihinleri üzerindeki diktatoryası parçalandı; Protestanlık’ı kabul eden Alman çoÄŸunluÄŸu bunu doÄŸrudan doÄŸruya kırdı. Latinler arasında da, Araplardan alınan ve yeni keÅŸfedilen Yunan felsefesiyle beslenen sevinçli bir özgür düşünce ruhu gitgide köklelenerek on sekizinci yüzyılın maddeciliÄŸine yol hazırladı.
"Ä°nsanlığın bugüne kadar gördüğü en büyük ilerici devrim buydu; devler gerektiren ve devler yaratan bir çaÄŸ-düşünce, tutku, kiÅŸilik gücünün, öğrenme evrenselliÄŸinin devleri." (…) "… o zamanki insanların özellikle karakteristik olan bir yanları hemen hepsinin bütün hayatlarını ve etkinliklerini çaÄŸdaÅŸ akımların ortasında, pratik kavganın içinde sürdürmeleridir. (…) Onları bütün insan yapan dolgun ve güçlü kiÅŸilikleri de buradan geliyor. Çalışma odasına kapanıp kalanlar o çaÄŸda kuraldışıydı - ya ikinci, üçüncü dereceden insanlar ya da parmaklarının yanmasını istemeyen ihtiyatlı filistenler."(2)
17. ve 18. YÃœZYIL AVRUPA SANATI: BAROK
Bu dönem merkezî krallıkların iyice güçlendiÄŸi dönemdir. Rönesans’ın baÅŸlarında saraya kapanmış olan sanatçılar, merkezî krallıkların statükoculaÅŸmasıyla birlikte yavaÅŸ yavaÅŸ formalizme (biçimcilik) kaymışlardır.
Bu dönemde yüksek ve olgun bir sanat anlayışını temsil eden opera aslında kralın gücünü ve zenginliğini temsil ediyordu.
Saraylar kralın tapınağı olmuştur bu dönemde; kiliseler de Tanrının sarayı. Kiliselerdeki düzenli ve abartılı ayinler de tıpkı operada olduğu gibi bir güç ve şatafat gösterisiydi.
Oysa bu iki yüzyıla Aydınlanma çağı diyoruz. Başta din olmak üzere bütün kurumların aklın süzgecinden geçirildiği bir süreç ile yukarıdaki tablo arasında hiçbir ortak yan yok. Öyleyse nedir bu çelişki?
Ortada çelişki yok. Bu dönemde burjuvazi bir sınıf olarak iyice belirginleşmiş ve iktidara yönelmişti. Bir önceki kral-burjuva ortaklığı artık bir karşıtlık halini almıştı.
Bu ayrışma tüm toplumu, dolayısıyla sanatçıları da etkilemişti. Aslında bu dönemde sanatçı kavramı da muğlaklaşmıştır. Örneğin edebi eserler de veren Voltaire, edebiyatçı ya da filozof olmanın ötesinde bir siyasetçidir.
Fransız devrimiyle sonlanacak bu süreç, bir sanat yazısının sınırlarını aşıyor. Bu dönemin genel panoraması diğer yazılarımızda yeterince verildi. Bu dönemin, sonrasına etkilerini ve bu dönemi, bundan sonraki dergi çalışmalarımızda derinlemesine inceleyeceğiz.
SONUÇ:
Ä°nsanlık bazen milim milim, bazen koÅŸar adım ilerliyor. Bazen de geriliyor. Avrupa beÅŸ yüz yıl kıpırdamamış. Sonra beÅŸ yüzyıl iÄŸneyle kuyu kazmış. Sonra birden akılalmaz bir atılım yaÅŸamış Rönesans’la, Rönesans’tan sonra o güzelim yapıları yaratamaz olmuÅŸlar. Bugün hâlâ yaratamıyoruz; bugün bize çirkinlik saçan gökdelenleri birer sanat abidesi olarak yutturmaya çalışıyorlar.
Sonra insanlık bilimle, felsefeyle aydınlanmış. Aydınlanma sonrası felsefenin karışık kafası, tümünü reddeden materyalizmle berraklaşır.
İnsanlığın serüveni bitmedi, bitmeyecek insan akıp giden zamanı anlamlandırmaya çalışan, hayatı yaşanabilir kılmanın yollarını arayan ve bulduklarını hayata geçiren; başaran ve yanılan, yanılgılarının üzerine giden bir varlık olmayı sürdürdükçe insanlık var olacak.
