Önsöz Türkiye’de Son Yıllarda Hızlı Bir GeliÅŸme Gösteren Turizm Sektörünü Ele
ÖNSÖZ
Türkiye’de son yıllarda hızlı bir geliÅŸme gösteren turizm sektörünü ele aldığımız çalışmamızda bu alandaki bir yatırımın yapılabilirliÄŸini ve ülkeye olan katkısını ortaya koymaya çalıştık.
Bu çalışma; endüstri mühendislerinin imalat endüstrisinin yanı sıra hizmet sektöründe de başarılı çalışmalar yapabileceğini ve farklı yaklaşımlar getirebileceğini ortaya koymaktadır. Özellikle turizm konusunu ele almamızın nedeni, turizmin hizmet sektörlerinin en çarpıcı örneklerinden biri olmasıdır.
Bizler turizm sektörünü, Türkiye’nin son 10 yıldır içinde bulunduÄŸu ekonomik durgunluk ve iÅŸsizlik sorunundan kurtulmak için en kolay ve en ucuz yol olduÄŸunu düşündük. Yaptığımız çalışma ile bunu da gözler önüne serdiÄŸimize inanıyoruz.
Son olarak projelerimizin tamamlanmasında bizlere yön gösteren, değerli zamanlarını bizler için harcayan sevgili Yrd. Doç. Dr. Pınar Kılıçlaroğlu Ba ve Öğr. Gör. Ferial Arnas Işık hocalarımızın projedeki varlıklarının bizlere güven verdiğini belirtmek isteriz. Kendilerine bir kez daha teşekkür ediyoruz.
Ali Özkan, Bülent Umut Uluer HAZİRAN 2003
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ ………………………………………….. ……………………………….. ……….. ……………………….i
İÇİNDEKÄ°LER ………………………………………….. ……………….. …… …………………………………ii.
TABLO LÄ°STESÄ° ………………………………………….. …………………… ……….. ……………………..vii
ÅžEKÄ°L LÄ°STESÄ° ………………………………………….. ……………………. ……. ………………………….vii
KISALTMALAR LÄ°STESÄ° ……………………………………… …………………. ………………………..vii
ÖZET ………………………………………….. ………………………………………….. ………………………….viii
GÄ°RÄ°Åž……………………………………… ………………………………………….. ………………………………….1
BÖLÃœM 1. TURÄ°ZM…………………………………….. ……………… …………………….. ………………3
1.1. Turizmi Tanımı…………………………………….. …… ………………………………………..3
1.2. Turizm ÇeÅŸitleri………………………………….. …….. ………………………………………..5
1.2.1.Deniz Turizmi ……………………………… ……….. ………………………………6
1.2.2.Kongre Turizmi ……………………………. …………. ……………………………7
1.2.3. Termal Turizm …………………………….. ………… …………………………….7
1.2.4. Yat Turizmi …………………………………. ………… …………………………….8
1.2.5. MaÄŸara Turizmi ……………………………. ………….. ………………………….9
1.2.6. DaÄŸ ve Kış Turizmi ……………………….. …….. ………………………………9
1.2.7. Av Turizmi ………………………………. ……………. …………………………..10
1.2.8. Golf Turizmi ………………………………. ………….. …………………………..11
1.2.9. Ä°nanç Turizmi …………………………….. …………. …………………………..12
1.2.10.Yayla Turizmi …………………………… ……….. ……………………………..12
1.2.11. Akarsu Turizmi ………………………….. ………… …………………………..13
1.3. Türkiye Ekonomisinde Turizmin Yeri…………. ……… ……………………………….14
1.3.1. Turizm Yatırımları ………………………… …….. ……………………………..14
1.3.2. Turizm ve Dış Ödemeler Dengesi ………………. …………………………..16
1.3.3. Turizm ve Ulusal Gelir ………………………………. ………………………….17
1.3.4. Turizm ve Ä°stihdam ……………………………………… ………………………..18
1.4. Uluslar Arası Turizm ve GeleceÄŸe Yönelik EÄŸilimler…….. ………………………..20
1.4.1. Uluslar arası Turizm …………………………………….. ………………………..20
1.4.2. Uluslar arası Turizm Hareketlerinde geleceğe
Yönelik EÄŸilimler….. …………………………………….. ……………………….22
1.4.3. Türkiye Turizminde GeleceÄŸe Yönelik EÄŸilimler. ……………………….29
1.5. Türkiye Turizminin Sorunları………………………………….. … ………………………….33
1.5.1. Pazarlama ve Tanıtım EksikliÄŸi …………………….. ………………………..33
1.5.2. Turizm EÄŸitimi ………………………………………….. .. ………………………..34
1.5.3. Altyapı ………………………………………….. …………… ………………………..34
1.5.4. Ä°ÅŸletmecilik ………………………………………….. …….. ………………………..34
1.5.5. Mali Düzenlemeler ………………………………………. ………………………..35
1.5.6. İç Turizm ………………………………………….. ……….. ………………………..36
1.5.7. Konaklama Tesislerinin Yanlış Yapılanması …… ………………………..37
1.5.8. Çevre KirliliÄŸi ………………………………………….. . …………………………..37
1.5.9. Turizmin ÇeÅŸitlendirilmesi …………………………. …………………………..38
1.5.10. Mevsimlik YoÄŸunlaÅŸma ………………………………… ………………………39
1.5.11. UlaÅŸtırma………………………………….. ……………….. ………………………..39
1.5.12. Turizm Politikasının OluÅŸturulamaması ……… …………………………..40
1.5.13. Örgütlenme ………………………………………….. ….. …………………………40
1.5.14. Ä°maj Sorunu…………………………………….. ……….. …………………………41
BÖLÃœM 2. TURÄ°ZM YATIRIM PROJELERÄ°NÄ°NDEÄžERLENDÄ°RÄ°LMESÄ° …………………42
2.1. Turizm Yatırım Projelerinin NiteliÄŸi ………………………………………….. …………..42
2.1.1. Kavramlar ………………………………………….. …………………………………42
2.1.1.1. Yatırım Kavramı ………………………………………….. ………42
2.1.1.2. Turizm Yatırımı Kavramı ………….. …………………………44
2.1.1.3. Proje ve Yatırım Projesi Kavramı ……… …………………..45
2.1.1.4. Turizm Yatırım Projesi Kavramı ………….. ……………….47
2.1.1.5. Proje DeÄŸerlendirme Kavramları …………………………….47
2.1.2. Özellikler ………………………………………….. ………………………………….50
2.1.2.1. Sabit Sermaye YoÄŸunluÄŸu ……………………………………..51
2.1.2.2. Emek YoÄŸunluÄŸu ………………………………………….. ……..51
2.1.2.3. Sabit Giderlerin Yüksek OluÅŸu ……………………………….52
2.1.2.4. Tesis ve Alt Yapı Arasındaki Ä°liÅŸki …………………………53
2.1.2.5. Turizmde Talep-Yatırım Ä°liÅŸkisi ……………………………..54
2.1.2.6. DiÄŸer Sektörler Ä°le Mukayese …………………………………55
2.1.2.7. Fiziksel Planlama ………………………………………….. ……..55
2.2. Turizm Yatırım Projelerinin Yapılabilirlik Ä°ncelemeleri……………………………..56
2.2.1. Teknik Ä°nceleme ………………………………………….. …………………………57
2.2.1.1. KuruluÅŸ Yeri seçimi ………………………………………….. ….57
2.2.1.2. Ä°ÅŸletme Büyüklüğü ve Kapasite Kullanımı ……………….60
2.2.1.3. Teknik sorunların Ä°ncelenmesi ………………………………..60
2.2.1.4. Ä°ÅŸletme İçi YerleÅŸtirme ………………………………………….. 61
2.2.1.5. Tesis Dönemi Uygulama Planı ……………………………….62
2.2.2. Örgütsel Ä°nceleme ………………………………………….. ……………………….62
2.2.3. Mali Ä°nceleme ………………………………………….. …………………………….65
2.2.3.1. Yatırım Tutarı ve Yıllara Dağılımı …………………………..65
2.2.3.2. Yatırım Harcamaları ve Finansman Planları ……………..65
2.2.3.3. Tahmini Gelir ve Gider Tabloları ……………………………66
2.2.3.4. Mali ve Ekonomik Analizler …………………………………..66
2.2.4. Ekonomik Ä°nceleme ………………………………………….. …………………….68
2.2.4.1. Arz ve Talep Ä°ncelemesi …………………………………………68
2.2.4.2. Fiyatlar Ä°ncelemesi ………………………………………….. ……68
2.2.4.3. Yatırım Maliyetleri incelenmesi ………………………………69
2.2.4.4. Satış ve Rekabet incelenmesi ………………………………….69
2.2.4.5. Ekonomik Karlılık Ä°ncelemesi …………………………………69
2.3. Yatırım Projelerinin Ekonomik deÄŸerlendirilmesi ……………………………………..70
2.3.1. Turizm Yatırım Projelerinin Ekonomik Değerlendirilmesinde
Kullanılma Olasılığı Gösteren Yöntemler ………………………………….70
2.3.1.1. Net Güncel (Bugünkü) DeÄŸer Yöntemi ……………………71
2.3.1.2. İç Verim Oranı Yöntemi ………………………………………..72
2.3.1.3. Geri Ödeme Süresi Yöntemi …………………………………..73
2.3.1.4. Ortalama Karlılık Oranı Yöntemi ……………………………73
2.3.2. Yöntemlerin Ä°rdelenmesi ………………………………………….. …………….74
2.3.3. Turizm Yatırımlarının Ekonomik sonuçları ……………………………….75
2.3.3.1. Yatırım AÅŸamasındaki ekonomik Sonuçları ……………..75
2.3.3.2. Ä°ÅŸletme AÅŸamasındaki Ekonomik Sonuçları ……………. 76
BÖLÃœM 3. BÄ°R 5 YILDIZLI OTELÄ°N YAPILABÄ°LÄ°RLÄ°K ETÃœDÃœ ……………………………78
3.1. Teknik Etüd ………………………………………….. ………………………………………….. ..78
3.1.1. KuruluÅŸ Yeri Seçimi ………………………………………….. ………………….78
3.1.2. Ä°ÅŸletme Büyüklüğü ve Kapasite kullanımı ………………………………..82
3.2. Örgütsel Ä°nceleme ………………………………………….. …………………………………….82
3.3. Ekonomik Ä°nceleme ………………………………………….. ………………………………….84
3.3.1. Sektörün Tanımı ………………………………………….. ………………………..84
3.3.2. Arz……………………………………….. ………………………………………….. ….84
3.3.3. Talep……………………………………… ………………………………………….. …85
3.3.4. Fiyatlar…………………………………… ………………………………………….. …87
3.3.5. Fizibiliteye Ä°liÅŸkin Doluluk Oranları ve Varsayımlar …………………..87
3.3.6. Tam Dolulukta Ä°ÅŸletme Giderleri ………………………………………….. ….88
3.3.6.1. Hizmet Giderleri ………………………………………….. ………88
3.3.6.2. Satış Giderleri ………………………………………….. ………….89
3.3.7.Yatırım Maliyetlerinin Ä°ncelenmesi …………………………………………89
3.3.7.1.Arsa Maliyeti ………………………………………….. ………………89
3.3.7.2. DiÄŸer Yatırımlar Harcamaları ……………………………………89
3.3. Mali Etüd ………………………………………….. ………………………………………….. …….91
3.4.1. Yatırım Tutarı ve Yıllara Dağılımı ………………………………………….. .91
3.4.2. Yatırım Harcamaları ve Finansman Planları ………………………………91
3.4.3. Tahmini Gelir ve Gider Tabloları ………………………………………….. …92
3.4.4. Net Nakit GiriÅŸleri ………………………………………….. ……………………..94
3.5. Yatırım Projelerinin Ekonomik DeÄŸerlendirilmesi ……………………………………..95
3.5.1. Bir Dinamik Değerleme Yöntemi Olarak Net Güncel
DeÄŸer Yöntemi ………………………………………….. ………………………….95
3.5.1. Bir Statik Değerleme Yöntemi Olarak Geri Ödeme
Süresi Yöntemi ………………………………………….. ………………………….96
3.6. DeÄŸerlendirme Sonuçları ………………………………………….. … …………………………97
SONUÇ ………………………………………….. ………………………………………….. ………………………….98
KAYNAKLAR ………………………………………….. ………………………………………….. ………………101
ÖZGEÇMÄ°ÅžLER ………………………………………….. ………………………………………….. ……………102
TABLO LÄ°STESÄ°
Tablo 1.1 Yıllar İtibariyle Turizm Yatırımlarının Sabit Sermaye
Yatırımları İçerisindeki Payı ………………………………………….. ………………………………………….. 16
Tablo 1.2 Turizm Yatırımlarının GSMH İçerisindeki Payı ………………………………………….. .18
Tablo 1.3 Türkiye’ye Gelen Toplam Yabancı Sayısı ve Yabancı
Başına Harcamanın GeliÅŸimi…………………………………… ………………………………………….. …….19
Tablo 1.4 Uluslar Arası Turizm Hareketlerinin Sayısal GeliÅŸimi (1990-1999)…………………25
Tablo 3.1 Turizm Ä°ÅŸletme Belgeli Konaklama Tesislerinin Türlerine Göre Dağılımı………..85
Tablo 3.2 Antalya Ä°lindeki Turistik Ä°ÅŸletmelerde Doluluk Oranları……………………………….86
Tablo 3.3 Tam DoluluktaGiderler…………………………… ………………………………………….. ……90
Tablo 3.4 Tahmini Yıllık Gelirler…………………………………… …………………………………………92
Tablo 3.5 Tahmini Yıllık Giderler…………………………………… ……………………………………….93
ÅžEKÄ°L LÄ°STESÄ°
Åžekil 3.1 Tahmini Doluluk Oranları ………………………………………….. ……………………………88
KISALTMALAR
B.B.N : Başabaş Noktası
N.B.D. : Net Bugünkü Değer
K.D.V. : Katma DeÄŸer Vergisi
SÄ°MGELER
C : Yatırım Maliyeti
k : Iskonto Oranı
n : Yatırımın Ekonomik Ömrü
a : t Yılındaki Net Nakit Girişleri
ÖZET
Yapılabilirlik etüdlerinin düzenlenmesi ve değerlendirilme*sinde gerekli olan kapsamlı ve gerçek bilgilerin elde edi*lebilirliği ile bu bilgilerin doğru veya doğruya yakın şe*kilde gerçekleşmesi yapılabilirlik etüdüne dayanılarak yatırım kararı verilen girişimlerin başarısında rol oynaya*caktır .
Her yatırım kararı verilen belirsizliği altında alınır. Bu*rada ortaya çıkan önemli sorun bu tür belirsizlik ortamının önüne nasıl geçileceği ve bütün bunlara rağmen olanaklar ölçüsünde rasyonel kararların nasıl alınabileceğidir.
Bu gerçekten hareketle çalışmamızda, turizm yatırım proje*lerinde, sağlıklı değerlendirme çalışmaları yapılabilmesi için, kullanılacak yöntemlerin saptanması ve turizm olayı*nın karmaşıklığı ile çok yönlülüğü dikkate alınarak, çeşit*li önlemlerin üzerinde durulmasına da çaba gösterilmiştir.
Yatırım projelerinin girişimci açısından değerlendirme ko*nusu yapılması, uygulamada daha çok mali açıdan olmaktadır. Buna girişimcinin kar elde etme amacının önde gelmesi neden olmaktadır. Bununla beraber, projenin pazara dönük sorunla*rı da vardır. Bu sorunlar projenin girişimci açısından eko*nomik yönden değerlendirmenin konusunu oluştururlar. Bu gerçekten hareketle çalışmamızda Ekonomik/Mali değerlendir*me çalışmalarına ağırlık verilmiştir.
Bu deÄŸerlendirmede yararlandığımız verileri, ülkemizin turizm baÅŸkenti diyebileceÄŸimiz Antalya’nın en çekici yörelerinden biri olan Manavgat Side’deki otellerden özellikle Arum otelden alınmış gerçekleÅŸmiÅŸ verilerdir. Sadece veri bazında deÄŸil birebir görüşmelerimizle de konuyu en tecrübeli kiÅŸelrin bakış açılarıyla da deÄŸerlendirme fırsatı bulduk. Makro düzeydeki veriler ise Turizm Bakanlığından saÄŸlanmıştır.
Bizler bu veriler ışığında turizm yatırımlarının yapılabilirliğini ve sağladığı faydayı ortaya koymaya çalıştık. Ortaya çıkan sonuçları değerlendirip yorumladık ve tüm bunlar sonucunda bireysel olarak cazip görünmese de turizm yatırımlarının ülke ekonomisi için vazgeçilmez yatırım türlerinden biri olduğunu ortaya koyduk.