Kazakistan Cumhuriyeti
[IMG]file:///C:/DOCUME%7E1/Yasin/LOCALS%7E1/Temp/msohtml1/01/clip_image002.jpg[/IMG]
KAZAKÄ°STAN CUMHURÄ°YETÄ°
[IMG]file:///C:/DOCUME%7E1/Yasin/LOCALS%7E1/Temp/msohtml1/01/clip_image004.jpg[/IMG]
I. GENEL BÄ°LGÄ°LER
Resmi Adı
:
Kazakistan Cumhuriyeti
BaÅŸkenti
:
Astana (Eyalet nüfusu: 837.400, şehir nüfusu: 318.100)
Yüzölçümü (km²)
:
2,724,900
Önemli Şehirleri
:
Almatı, Cambul, Çimkent, Türkistan, Karaganda, Semipalatinsk, Kökçetav, Kustanay,Turgay, Guryev Baykonur.
Coğrafi Koordinatları
:
Ãœlke 44o ve 52o doÄŸu boylamında, 38o ve 42o kuzey enleminde yer almaktadır. Bakü 40o paralelin üzerindedir. Bakü’den Kuzey Kutbuna olan mesafe 5.550 km ve Ekvatora olan mesafe ise 4.440 km.’dir.
Komşuları
:
Kuzeyde ve batıda Rusya Federasyonu, doÄŸuda Çin Halk Cumhuriyeti, Güneyde Türkmenistan, Özbekistan ve Kırgızistan’dır.
Dili
:
Kazakça
Para Birimi
:
Tenge
Önemli Nehirleri
:
Ural, Emba, Siriderya, Sarısu, İli, İrtiş
Önemli Gölleri
:
Aral, Balkaş, Zaysan, Alakol, Tengiz ve Seletitengiz gölleridir.
Ä°klimi
:
Ãœlke genelinde sert karasal iklim hakimdir.
Yeraltı Kaynakları
:
Krom, volfram, çinko, bakır, altın, demir, kömür, petrol ve doğal gaz.
Temel Tarımsal Ürünleri
:
Buğday, pamuk, şeker pancarı
Temel Sanayi Dalları
:
Tarımsal sanayiler, metalurji, hafif sanayi, Petro-kimyasallar ve tekstil.
Toplam Orman Alanı
:
26.4 milyon ha
Nüfus (1999)
:
Toplam
:
14,953,126
Kent Nüfusu(%)
:
56
Kırsal Kesim(%)
:
44
Kadın Nüfusu(%)
:
44
Erkek Nüfusu(%)
:
49
Nüfus Yoğunluğu (Kişi/km²) :
:
5.5
Nüfusun Kompozisyonu (1999 %) :
:
Kazak Türkleri
:
53.40
Rus
:
29.95
Alman
:
2.36
Ukraynalı
:
3.66
DiÄŸer
:
10.63
Nüfusun Özellikleri (1998) :
:
Ortalama Yaşam Süresi (Yıl)
:
64.4
Bebek Ölüm Oranı (Bin kişide)Bir yaşına kadar
:
2.08
Nüfus Artış Hızı (%)
:
0.43
Çalışan Nüfus (1999)
Toplam
:
6.093.000
Sanayi (%)
:
17.3
Tarım (%)
:
18.2
Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (1999) :
:
15.7 Milyar Dolar
BDT Ãœlkeleri Ä°le Ticaret
:
(1998,Milyon Dolar)
Ä°thalat
:
3653.7
Ä°hracat
:
2586.3
Dış Ticaret (Diğer) (1998, Milyon Dolar)
Ä°thalat
:
3991.9
Ä°hracat
:
3426.4
Kişi Başına GSYH (1999, Dolar) :
:
1.049.9
Üye Olduğu Bazı Uluslararası Kuruluşlar ve Üyelik Tarihleri:
IMF
:
27.04.1992
BDT
:
21.12.1991
BM
:
Mart 1992
AGÄ°T
:
Ocak 1992
Avrupa Yatırım Bankası
:
1992
Dünya Bankası
:
1992
EÄ°T
:
Kasım 1992
İslam Konferansı Örgütü
:
Aralık 1995
1997 Yılı Sanayi Üretimi :
:
734.2 Milyar Tenge
1996 Yılı Enflasyon:
:
% 28.7
1997 Yılı Enflasyon:
:
% 11.2
1999 Yılı Enflasyon:
:
% 17.8
Ortalama Aylık Ücret:
:
100 Dolar
Ortalama Emekli Aylığı:
:
30-35 Dolar
Ulusal para birimi Tenge’nin Dolar karşısında seyri
1 $:
Kasım 1993 4.7 Tenge
Ocak 1994 7.5 Tenge
Ocak 1995 54.4 Tenge
Haziran 1996 67.4 Tenge
Ocak 1997 75.0 Tenge
Åžubat 1998 76 Tenge
Aralık 1999 119.6 Tenge
Ekim 2000 144 Tenge
Mart 2001 145.5 Tenge
Siyasi Yapı
10 Ocak 1999 tarihinde yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimleri ile Nursultan Nazarbayev %79.8 oranında oy alarak yeniden Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Kazakistan Parlamentosu, Senato ve Meclis olmak üzere iki kanattan oluÅŸmaktadır. 1998 yılı içinde yapılan Anayasa deÄŸiÅŸiklikleri çerçevesinde parlamentonun meclis kanadının üye sayısı 67’den 77’ye çıkarılmıştır.
Parlamentonun iki kanadının da görev süresi 4 yıl iken, son Anayasa deÄŸiÅŸikliÄŸiyle Meclis’in görev süresi 5 yıla, Senato’nun süresi ise 6 yıla çıkarılmıştır.
Senato, her eyalet ve eski BaÅŸkent Almatı’dan mevcut yerel temsili organlar tarafından seçilen ikiÅŸer senatörden meydana gelmektedir. 7 senatör ise CumhurbaÅŸkanı Nursultan Nazarbayev tarafından atanmaktadır.
Millet Meclisi, ülkenin idari-bölgesel bölünmesine uygun olarak oluÅŸturulan seçim çevrelerinde eÅŸit sayıda seçmen tarafından seçilen 67 üyeden oluÅŸmaktadır. Son Anayasa deÄŸiÅŸikliÄŸiyle sayısı 77’ye çıkartılan Meclis üyelerindeki 10 milletvekili ilave siyasi partilerin listelerinden tek ulusal seçim bölgesine göre seçilecektir. Bu deÄŸiÅŸiklik, Meclis’in ikinci dönem seçimleri itibariyle uygulamaya konulacaktır.
II- EKONOMİK YAPI VE TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER
1- Temel Ekonomik Göstergeler
EKONOMÄ°K VE SOSYAL YAPI Kazakistan Sovyetler BirliÄŸi içinde iÅŸlenebilir toprakların beÅŸte birine sahipti ve halen önemli bir tarımsal ürün üreticisi ve ihracatçısıdır. Bunun yanısıra, ülke önemli ölçüde maden kaynaklarına sahiptir ve bu sektörde önemli miktarlarda maden çıkarma ve iÅŸleme kapasitesi vardır. Sovyetler BirliÄŸi’ndeki krom üretiminin %90′ı, bakır, kurÅŸun, volfram ve çinko rezervlerinin %50’si, kömür üretiminin %20’si ve altın üretiminin de %7’si bu ülkeye aittir. Ayrıca, ülkede metalurji, ağır sanayi için gerekli makina ve makina ekipmanı, petrokimya, tarımsal ürünleri iÅŸleme ve tekstil alanında geliÅŸmiÅŸ bir sanayi alt yapısı vardır. Kazakistan nihai tüketim mallarının yaklaşık % 50’sini, ara mal ve hammadde ihtiyacının % 75′ini ithal etmektedir. Ãœlkenin mal taşımacılığında ağırlık demiryollarında olup (yaklaşık 14.000 km.), insan taşımacılığı daha çok karayolu ve havayolu ile gerçekleÅŸtirilmektedir. Kazakistan’da konuÅŸlandırılmış bulunan iki önemli tesis, Baykonur Uzay Merkezi ve Semipalatinsk Nükleer Silah Test Merkezi ülkenin siyasi ve ekonomik önemini artırmaktadır.
Ekonomisi 1980′li yıllarda istikrarlı bir büyüme göstermiÅŸtir. Ancak, bu büyüme dönemi 1989 yılından itibaren duraklama ve gerileme dönemine girmiÅŸtir. Net maddi üretimdeki gerileme 1990′da % 1.5, 1991′de % 11.6′dır. Bu gerilemenin baÅŸlıca nedenleri, ekonomik yapının yeniden inÅŸası çalışmaları ve 1991′de yaÅŸanan kuraklıktır.
Ticari bankaların faaliyetleri ve döviz iÅŸlemleri ile ilgili yasalar Nisan 1993′te yeniden düzenlenmiÅŸtir.
Kazakistan halen serbest piyasa ekonomisine geçiÅŸin sıkıntılarını yaÅŸamaktadır. Ekonomik yeniden yapılandırma ve enflasyonun baÅŸlaması üzerine oluÅŸan ortamla birlikte reel Gayrı Safi Yurt İçi Hasıla (GSYÄ°H) 1990 ila 1995 yılları arasında % 55′den fazla düşmüştür. Ä°ktisadi kalkınma 1996 yılından itibaren yeniden baÅŸlamıştır. 1992 yılındanitibaren ekonomisi bir önceki yıla göre 1992 yılında %14, 1993′de %15.6, 1994′de %25.4, 1995′de %8.9 küçülmüştür. 1996 yılında 18.4 Milyar Dolar olan GSYÄ°H, 1999 yılında 15.7 Milyar Dolar olarak gerçekleÅŸmiÅŸtir. Kazakistan Hükümeti, 1996-1998 programında, 1996 yılında ekonomideki küçülmenin durdurulmasını, 1997 yılından itibaren ise ekonomide büyümeyi hedeflemekteydi. Bu beklentileri doÄŸrulayacak ÅŸekilde, Kazakistan’ın GSYÄ°H’daki düşüş 1996 yılında durdurulmuÅŸ, 1997 yılında ise ekonomide az da olsa reel büyüme gerçekleÅŸmiÅŸ ve Gayrı Safi Yurt İçi Hasıla 22 Milyar Dolar olarak gerçekleÅŸmiÅŸtir. Ancak 1999 yılında yeniden düşüş göstermiÅŸtir.
Hükümet, bütçe gelirlerinin düşük gerçekleşmesi, bu ülke için hayati önem taşıyan petrol ve değerli madenlerin uluslararası piyasalarda fiyatlarının düşmesi ve özelleştirmenin yavaşlaması nedeniyle 1999 yılında bütçe harcamalarında kısıntıya gitmiştir. Bunun yanısıra 1998 yılı tahıl hasadının düşük gerçekleşmesi ve büyük miktarda dış borç ödemesi nedeniyle 1999 yılı zor bir yıl olmuştur.
Sanayisinde her ikisi de ihracata yönelik iki sektör ağırlıklıdır; petrol ve yarı iÅŸlenmiÅŸ metal sektörleri. GSYÄ°H içinde sanayinin payı, 1992 yılında %31.2 gibi yüksek bir orandayken 1996 yılında %21.3′e düşmüştür. Toplam istihdam içinde sanayinin payı da, benzer ÅŸekilde 1990 yılında %32′den fazla iken, ÅŸu anda %22′ye düşmüş bulunmaktadır.
Kayda deÄŸer miktarlarda kurÅŸun, çinko, bakır, demir ve çelik üretimi yapılmaktadır. Ãœretimin büyük kısmı, her ikisi de Kuzey Kazakistan’da bulunan Karaganda Metalurji Kombinası ve Pavlodar Alüminyum Ergiticisi gibi fabrikalarda yapılmaktadır. Ãœlkede ekonomisi böyle iki veya üç büyük tesise baÄŸlı yaklaşık 57 kent ve kasaba mevcuttur.
ÇoÄŸu büyük sanayi tesisi, ÅŸu anda yabancılar tarafından yönetilmektedir ve hisseleri de kısmen yabancılara aittir. Petrol üretimi, batı Kazakistan’da Hazar Denizi kıyısında gerçekleÅŸtirilmektedir.
Tarım hala en çok istihdam saÄŸlayan ve üçüncü en büyük ihracatçı sektördür. Toplam istihdamın %20 ila 25′i bu sektördedir. BaÅŸlıca mahsul geleneksel olarak buÄŸdaydır. Ne var ki, deÄŸiÅŸken hasatlar ve yeterli araÅŸtırma ve planlamaya dayanmayan reformlar sektörde duraklama ve gerilemenin nedeni olmuÅŸtur. Tarımın GSYÄ°H içindeki payı 1992 yılında %28 iken, 1996 yılında %12.8′e, 1999 yılında ise %8.8’e düşmüştür. 1992 yılında rekor kıran tahıl hasatı, 1995 yılında otuz yıldır görülmemiÅŸ bir düzeye inmiÅŸtir. ÇoÄŸu geçiÅŸ ekonomisi gibi, komünist rejim sırasında ihmal edilen hizmet sektörü, bağımsızlıktan bu yana önemli ölçüde büyümüştür. Ticaret, emlak ve iletiÅŸim hizmetleri en hızlı geliÅŸme kaydeden sektörler olmuÅŸtur. Yatırımlar GSYÄ°H’nın %19′u civarındadır. Bunun bir çeyreÄŸinden fazlasını, yabancı firmaların petrol ve temel metal sektörlerinde yapmış oldukları yatırımlar oluÅŸturmaktadır.
DoÄŸal Kaynaklar
Kazakistan doğal kaynakları ve coğrafyası itibarı ile çok umut verici bir ülkedir. Hacim ve çeşit itibariyle mineral ve hammadde yatakları ile gezegenimizin sayılı ülkelerinden biridir. Toprağı altında doksan dokuz çeşit kimyasal element teşhis edilmiştir.
Cumhuriyetin ham mineraller tabanı çok sayıda doğal gaz ve petrol yatağı ile ve çeşitli mineral kaynakları ile belirtilmektedir. Şu anda 1225 çeşit mineral ihtiva eden 493 yatak bilinmektedir. Uranyum, krom, kurşun ve çinko yataklarının zenginliği itibarı ile Cumhuriyet dünya ikincisi, mangan itibarı ile dünya üçüncüsü, bakır itibarı ile de beşincisidir. Kömür, demir ve altın rezervleri itibarı ile Kazakistan dünya sıralamasında ilk on ülke arasında, doğalgaz, petrol ve alüminyum rezervleri itibarı ile de sırası ile ilk oniki, ilk onüç ve ilk onyedi ülke arasında yer alır.
Kazakistan toprakları altında keÅŸfedilmiÅŸ maddi zenginlik 2 trilyon ABD Dolarından fazla tutmaktadır. Bunlardan istihracı mümkün olanlar ise 1.1 trilyon ABD Doları tutmaktadır. Cumhuriyet’in mineral ve doÄŸal kaynaklar kompleksinin istihraç edilmekte olan kısmı ülkenin endüstriyel üretiminin yüzde 57.6’sını oluÅŸturmaktadır. Bunun mineral türlerine göre dağılımı ise şöyledir: petrol ve doÄŸal gaz yüzde 20.2, ferro metaller yüzde 8.6 ve demir dışı metaller yüzde 11.6’dır.
Ãœlkenin mineral ve hammadde üretimi ihtiyacının çok üstündedir. Bu nedenle metalik bizmut, süngersi titanyum, kil ve rafine bakır, mangan ve konsantreleri üretiminin yüzde 90′ı, petrol, ve metalik kurÅŸun ve çinko üretiminin yüzde 80′i ve doÄŸalgaz, kömür, demir cevheri ve krom üretiminin de yüzde 50′den fazlası ihraç edilmektedir.
İşgücü piyasası:
İşgücü piyasasının ayırt edici özelliği, kalkınmış ülkelerdeki emsallerine kıyasla çok daha az ücrete çalışan kalifiye bir işgücünün mevcudiyetidir.
Toplam nüfusun yüzde 47’si ekonomik bakımdan faaldir. Bunun yüzde 22’sini öğrenciler oluÅŸturmaktadır. Ä°ÅŸgücü faaliyet katsayısı erkekler için kadınlara kıyasla yüzde 9 fazladır.
Ä°stihdam
1999 yılında, ulusal ekonomide 6.1 milyon kişi istihdam edilmiştir. Bunlardan 3.1 milyonu orta ve büyük ölçekli fabrikalarda çalışmışlardır. 296 bin kişi de küçük teşebbüslerde çalışmıştır. Buna ilaveten, 270 bine varan sayıda kimse çiftliklerde çalışırken, 2.3 milyon kişi de serbest çalışmıştır.
Büyük ve orta ölçekli teşebbüslerde çalışan işçi sayısı sürekli azalmaktadır. 1999 yılı boyunca 1.1 milyon kimse muhtelif nedenlerle işten ayrılmıştır. Bunların beşte biri tensikat sonucu işlerini kaybetmişlerdir. Çoğu işçi ticari faaliyetler, ikram hizmetleri, sanayi, çiftçilik ve eğitim faaliyetlerinde çalışmaktadır.
Ãœcretler
Kazakistan Ulusal Bankası’nın döviz kurları üzerinden ABD Dolar’ının ağırlıklı ortalama karşılığı esas alınacak olursa, her türlü iktisadi faaliyette istihdam edilen işçilerin 1999 yılındaki ortalama aylık ücretleri yaklaşık 100-120 USD’dır. Ortalama ücretler ekonomik faaliyet alanları arasında oldukça deÄŸiÅŸkenlik göstermektedir. Finansal hizmetler, madencilik ve hava ulaşımı sektörlerinde ödenen ücretler en yüksektir (ortalama 255 USD/ay). DiÄŸer yandan halk saÄŸlığı hizmetleri, eÄŸitim ve belediyelerde çalışanların ücretleri, sözgelimi sanayide ödenen ücretlerin yüzde 50 altındadır. Sanayi sektörünün kendi içinde de önemli sayılabilecek ücret farklılıkları söz konusudur. 1998 yılında sanayi çalışanı ortalama ücreti 181 ABD Doları’dır. En yüksek ücretleri ise tütün sanayi işçileri (512 USD), petrol ve doÄŸalgaz sanayi işçileri (442 USD) ve kok üretiminde, petrol rafinerilerinde ve nükleer artık temizleme iÅŸlerinde çalışanlar (337 USD) almaktadır. Giyim eÅŸyası üretimi, kırtasiyecilik ve bilgisayar üretimi, mobilya, tekstil, deri ve ayakkabı üretiminde çalışanların ücretleri ise 49 ila 87 USD arasında deÄŸiÅŸmektedir.
PARASAL BÃœYÃœKLÃœKLER (Milyar Tenge)
Parasal Büyüklükler 1998
1999
M3
148.5
272.4
M2
133.4
235.8
M1
104.4
160.9
Tedavülde bulunan Nakit para (M 0)
68.7
103.5
M 0’ın M3’teki özgül ağırlığı, %
46.3
38
(Kaynak : K.C. Merkez Bankası)
DEVLET BÜTÇESİ
1998
1999
Bütçe gelirleri (Milyar $)
3.953
3.335
GSYÄ°H’ya oranı (%)
17.86
21.05
Harcamalar (Milyar $)
4.819
3.892
GSYÄ°H’ya oranı (%)
21.77
24.57
Bütçe açığı (Milyar $)
-0.866
-0.557
GSYÄ°H’ya oranı (%)
3.91
3.52
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
BÜTÇE AÇIĞININ KAPATILMA VASITALARI
1995
1996
1997
1998
1999
Dış Borçlar (%)
50.1
72
73.2
68.6
61.1
Merkez Bankası Kredileri (%)
23.4
14.5
3.9
-
-
İç kaynaklar (%)
26.5
13.5
22.9
31.4
38.9
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
EKONOMÄ° GENELÄ°NDE KAÅžILAÅžTIRMALI OLARAK BAZI Ä°Åž KOLLARINDAKÄ° ÃœCRETLER
1998
1999
Toplam
100
100
Tarım, avcılık, ormancılık
40.2
32.6
Balıkçılık
49.6
47.3
Sanayi
139.1
137.4
Madencilik
209.8
199.9
Ä°ÅŸleme
117.3
116.6
Enerji, gaz ve su üretimi ve dağıtımı
146.6
130.6
Ä°nÅŸaat
127.8
129.1
Ticaret, araç ve ev aletleri ticareti
85.1
88.9
Otel ve restoran
89.4
147
Ulaşım ve iletişim
123.2
119.2
Finans
199.6
277.8
Emlakçılık
106.7
106.8
Devlet MemurluÄŸu
106.5
95.1
EÄŸitim
74.8
68.4
Sağlık ve sağlık hizmetleri
66.7
56.1
DiÄŸer hizmetler
81.7
90.7
Yabancı şirketlerde çalışanlar
620.8
553.5
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
DÖVİZ REZERVİ (Milyon $)
1996
1997
1998
Toplam döviz rezervleri
1960.6
2251.7
1959.1
Konvertıbıl döviz rezervleri
667.9
1180.7
788.3
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
DÖVİZ KURU (Dolar/Tenge)
1995
1996
1997
1998
1999
USD
60.93
67.29
75.42
78.29
119.64
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
DEVLET BÜTÇESİ İLE İLGİLİ TEMEL MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER
GÖTERGELER
1997
1998
Gayrisafi Yurtiçi Hasıla (milyar ABD Doları)**
22.3
22.65
Kişi Başına GSYH(ABD Doları)
1.402.5
1.424.5
Önceki Yıla Göre (%)
106.1
101.6
Endüstriyel Üretim (milyar ABD Doları)**
9.53
9.43
Önceki Yıla Göre (%)
104.0
97.9
Perakende Satış Cirosu (milyar ABD Doları)**
3.84
4.95
Önceki Yıla Göre (%)
123.1
117.9
Tüketici Fiyatları Endeksi
111.2
101.9
İşsiz Sayısı (bin kişi)
258.5
251.9
Önceki Yıla Göre (%)
91.5
97.4
Ortalama Aylık Ücret (ABD Doları)
100.6
123.7
Önceki Yıla Göre (%)
124.1
111.4
İhracat (milyar ABD Doları)*
6.7
5.8
Önceki Yıla Göre (%)
106.4
106.4
İthalat (milyar ABD Doları)
7.2
6.6
Önceki Yıla Göre (%)
107.5
91.7
Dış Ticaret Dengesi (milyar ABD Doları)
-0.5
-0.8
Döviz Kuru (Tenge/ABD Doları)
75.89
84.00
Resmi Döviz Kuru(Tenge/ABD Doları)
75.44
78.31
Bütçe Gelirleri (milyar ABD Doları)**
4.533
4.446
GSYH’ya kıyasla (%)
20.32
19.63
Bütçe Açığı (milyar ABD Doları)**
-0.730
-0.825
GSYH’ya kıyasla (%)
-3.28
-3.64
* Kayıt dışı ticaret dahil
** Menkul Kıymetler Borsası
(Kaynak : K.C. İstatistik Ajansı)
DIŞ VE İÇ BORÇ
1998
1999
Devlet ve Devlet Garantili Borç (Milyon $)
14354.5
15433
GSYÄ°H’nın yüzdesi olarak dış borç (Milyon $)
123
195.4
Kişi başına düşen dış borç (Milyon $)
1781.9
1998.5
İhracatın dış borcu karşılama oranı (Milyon $)
394.3
461.5
İhracatın dış borç servisini karşılama oranı (Milyon $)
77.6
104.2
Tedavüldeki hazine bonolarının GSYÄ°H’ya oranı (Milyon Tenge)
14.8
-
Toplam devlet iç borcu (Milyon Tenge)
312937.8
426012.6
(Kaynak : Kazakistan Maliye Bakanlığı)
İŞGÜCÜ (BİN/KİŞİ)
1996
1997
1998
1999
Toplam Ekonomik Aktif Nüfus
7489.5
7440.1
7052.6
7064.2
Ekonomide Ä°stihdam Edilen
6518.9
6472.3
6127.6
6109.0
İşsiz Sayısı
970.6
967.8
925
955.2
Kayıtlı İşsiz Sayısı
282.4
257.5
251.9
251.4
İş Arayanların Sayısı
561996
533608
537270
362409
16-29 yaş arası iş arayanlar
229162
190157
183009
107015
Ä°stihdam edilenler
40581
34174
36357
23769
(Kaynak : Dünya Bankası Kazakistan)
TEMEL EĞİTİM GÖSTERGELERİ (Yıl sonu itibariyle)
1996
1997
1998
1999
Gündüz okulları sayısı
8618
8238
8234
8290
Kayıtlı öğrenci sayısı (Bin/kişi)
3104.7
3106.9
3115.2
3117.8
Özel ortaokul sayısı
264
219
246
274
Kayıtlı öğrenci sayısı (Bin/kişi)
177.7
148.2
141.3
142.6
Yüksek eğitim kurumları Sayısı
111
133
144
163
Kayıtlı öğrenci sayısı (Bin/kişi)
280.8
293.5
318.8
365.4
Genel eğitim veren özel okullar
66
124
180
199
Kayıtlı öğrenci sayısı (Bin/kişi)
6.8
13.5
18.5
16.4
Özel eğitim veren devlet okulları
19
40
71
99
Kayıtlı öğrenci sayısı (Bin/kişi)
2.8
10.4
20.2
33
Özel üniversite sayısı
52
71
88
106
Kayıtlı öğrenci sayısı (Bin/kişi)
25
59.1
63.9
94.4
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
2 - Gayrisafi Milli Hasıla ve Gayrisafi Yurtiçi Hasıla’nın Sektörel Dağılımı
GSYÄ°H’nın yapısı :
Endüstri % 22.5
Ticaret % 17.2
Ulaştırma % 9.3
Tarım % 8.8
Sağlık,Eğitim,Kültür.Bilim % 7.4
İnşaat Sektörü % 4.5
HaberleÅŸme % 1.5
Bankacılık % 0.3
Dolaysız Vergiler % 4.9
DiÄŸer % 23.
Enflasyon Oranı 1998 % 1.9
1999 % 17.8
Kamu Borçları (31.12.1999 tarihi itibariyle) : 536 milyar Tenge (4.1 milyar Dolar)
Kamu Borçlarının GSYÄ°H’ya oranı : % 24.6
GSYÄ°H (1999) : 1893.9 milyar Tenge (14.4 milyar Dolar)
GSYİH büyüme hızı : 1998 - %1.9
1999 %1.7
Kazakistan Cumhuriyeti GSYÄ°H, 1999
(Milyon Tenge)
GSYÄ°H 1.893.477.5 Saf Vergiler
119.166.8 Gayri Safi Katma DeÄŸer
1.774.310.7 Tarım, Ormancılık ve Balıkçılık
186.680.2 Ä°nÅŸaat
90.267 Sanayi
484.751.3 Hizmetler
1.012.612.2 Ulaşım
214.056 Ticaret
283.310 Finans ve Kredi
21.895.1 Devlet Yönetimi
51.602.2 DiÄŸerleri
441.748.9 GSYİH Tüketimi 1.893.477.4 Mal ve Hizmet Saf İhracatı
47.295 Mal ve Hizmet İhracatı
856.193.6 Mal ve Hizmet İthalatı
808.898.6 Son Tüketim Giderleri-Toplam
1.528.530.3 Devlet Yönetim Organlarının
242.322.7 Hanehalklarının vs.
1.286.207.6 Gayri Safi Birikme
333.974.1 Temel Sermayenin Birikmesi
317.361.2 Maddi ve Devri Araçlarının Yedeklerinin Değişmesi
16.612.9 İstatistik Farkı
- 16.321.9 (Kaynak : K.C.İstatistik Ajansı)
Vergi Gelirlerinin GSYİH içindeki payı (%)
1996 1997 1998 1999 12.2 12.1 12.4 17.4 (Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
Bazı Ekonomik Göstergeler
1995
1996
1997
1998
1999
GSYÄ°H (Milyon Tenge)
1014190.0
1415749.7
1672142.5
1733300
1877900
GSYİH (Milyon ABD Doları)
16645.0
21041.0
22172.0
22140
15700
Miktar olarak bir önceki yıla göre değişiklik yüzdesi
91.8
100.5
101.7
98.1
101.7
Fiyat deflatörü
260.9
138.9
116.1
105.7
106.5
Kişi başına düşen GSYİH (Tenge)
65095.6
90880.2
109045.2
114991.3
152610.7
Kişi başına düşen GSYİH (ABD Doları)
1068.4
1350.7
1445.9
1468.8
1049.9
Kişi başına düşen milli gelir miktar endeksi
92.8
102.0
103.3
99.8
102.6
Döviz kuru (Tenge bazında dolar kuru)
60.93
67.29
75.42
78.29
119.64
(Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
3 – Ekonomik Yapı
a) Tarım ve Hayvancılık
Yüzölçümü 2.717.300 km2 olan Kazakistan zengin doğal kaynakları ve bunlar sayesinde sahip olduğu potansiyel gücü dolayısıyla, Rusya Federasyonu, Ukrayna ve Belarus ile birlikte Bağımsız Devletler Topluluğunun ekonomik bakımdan en güçlü üyelerinden biridir. En önemli ürünler başta buğday olmak üzere tahıl ürünleri ve pamuktur.
TARIM SEKTÖRÃœNÃœN GSYÄ°H’DAKÄ° PAYI
GSYÄ°H’DAKÄ° ORANI (%) 1990
34 1997
11.3 1998
8.4 1999
9.9 (Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
BAÅžLICA BÄ°TKÄ°SEL ÃœRÃœNLER ÃœRETÄ°MÄ° (BÄ°N TON)
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 BuÄŸday (milyon/ton)
11.586 9.052 6.490 7.678 12.38 6.4 14.26 Pamuk
200 208 223 183 198 161.6 249.4 Şeker Pancarı
843 433 371 341 128 224.9 293.9 Ayçiçeği
86 97 99 64 54.5 83.2 104.3
TARIM
1995
1996
1997
1998
1999
Cari fiyatlarla Gayri Safi tarım üretimi (Toplam) (Milyar Tenge)
191.6
270.6
297
246.6
329.6
Artış (%)
75.6
95
99.2
81.1
128.9
Bitkisel tarım ürünleri
107.3
169
168.1
105.2
181.3
Hayvancılık
84.3
101.6
128.9
141.4
148.3
Ekim yapılan toprak (Bin hektar)
28679
25644.1
21843.7
18610.4
15285.3
Tahıl
18877.7
17187.6
15651.4
13526.7
11392.5
Yem bitkileri
8788.7
7526
5445.6
4294.1
3050.8
Sebze
76.1
79.8
87.1
96.5
96.1
Başlıca kalemler itibariyle tarım üretimi
Et (Bin ton)
985
854.5
717.6
641.5
626.1
Süt (Bin ton)
4619.1
3627.1
3334.5
3394.3
3507.8
Yumurta (Milyon parça)
1840.8
1262.4
1265.8
1388.4
1516.6
Yün (Bin ton)
58.3
42.2
34.6
25.2
21.4
Koyun (Karakul) (Bin adet)
1145.2
1033.4
361.2
214.3
192.9
Tahıl (Bin ton)
9505
11237.3
12378
6395.5
14264.3
Ham pamuk (Bin ton)
223
182.8
197.8
161.6
249.4
Şeker pancarı (Bin ton)
371
340.7
127.9
224.9
293.9
Ayçiçeği (Bin ton)
98.7
64.3
54.5
83.2
104.3
Patates (Bin ton)
1720
1656.5
1472.2
1262.8
1694.7
Sebze (Bin ton)
780
778
880
1079
1287.1
Canlı hayvan mevcudu
Sığır (Bin baş)
6859.9
5424.6
4307.1
3957.9
3936.6
Kümes hayvanları (Milyon baş)
32.7
20.8
16
16.9
17.2
(Kaynak : K.C. İstatistik Ajansı)
b) Sanayi ve Madencilik
( Kaynak : K.C. istatistik ajansı )
1999 yılı itibariyle sanayi üretiminin yapısı
Ä°malat : 52.6
Madencilik : 27.9
Elektrik, gaz, su üretim ve Dağıtımı: 19.5
Mülkiyet durumuna göre sanayi üretiminin yapısı
Özel mülkiyet : 81.9
Devlet mülkiyeti : 5.8
Diğer ülkeler ve Onların yasal temsilcileri: 12.3
( Kaynak : K.C. istatistik ajansı )
MADENCİLİK SEKTÖRÜNE YAPILAN YATIRIMLARIN ÜLKELER İTİBARİYLE DAĞILIMI
ÃœLKELER DAÄžILIMI (%) Amerika
35 Ä°ngiltere
16 Güney Kore
8 İsviçre
7 Endonezya
4 Rusya Federasyonu
2 DiÄŸer Ãœlkeler
28 (Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
c) Ulaştırma ve Haberleşme
Kazakistan’daki iletiÅŸim sektörü önemli oranda potansiyel büyüme imkanına sahip olup, yabancı yatırımı çekecek kapasiteye sahip olabilecek sektörlerin başında gelmektedir. Kazakistan ile ülkemiz arasındaki telefon haberleÅŸmesi, TÃœRKSAT üzerinde kurulu telefon devresi ile saÄŸlanmaktadır.
YÜK ÇEŞİDİNE GÖRE TAŞINAN YÜK VE CİROSU
1995 1996 1997 1998 1999
Mln
Ton Mln
ton/km Mln
ton Mln
Ton/km Mln
ton Mln
ton/km Mln
ton Mln
Ton/km Mln
Ton Mln
Ton/km TOPLAM
1155.2 160378 985.1 145310 838 144178 718.4 134883 286.2 60646 D.yolu
161.1 124502 140.2 112688 136.4 106425 170 103045 66.9 39855 K.yolu
954.2 10765 802.6 9594 620.7 6481 471.2 4637 178.9 1612 Su Yolu
2 802 1.2 412 1 326 0.4 141 0.04 16.3 Hava Yolu
0.03 145 0.03 137 0.02 77 0.02 51 0.006 23 Boru Hattı
37.9 24164 41.1 22479 79.9 30869 76.8 27009 40.4 19139.6 (Kaynak : K:C İstatistik Ajansı)
Kazakistan’ın ulaşım ve iletiÅŸim altyapısı; boru hatlarını, demiryollarını, hava yollarını, su ulaşım hatlarını, karayollarını, posta sistemlerini ve telekomünikasyon ÅŸebekelerini içerir. Son yıllarda ulaşım ve iletiÅŸim kompleksi Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’nın yüzde 9 ila 10′unun kaynağı olmuÅŸtur.
Kazakistan’da ulaşım ve iletiÅŸim sektörünün, ekonominin serbest piyasa ekonomisine transformasyonunun etkinliÄŸi üzerindeki etkisi büyük olmuÅŸtur. Gerçekten de üretim artışı, birçok bakımdan bu sektörün geliÅŸmiÅŸlik düzeyine büyük ölçüde baÄŸlı kalmaktadır. Kazakistan’da nüfus yoÄŸunluÄŸunun düşüklüğü, doÄŸal kaynakların ve iktisadi faaliyet merkezlerinin coÄŸrafi dağılımı ve ülkenin diÄŸer BDT ülkelerine uzaklığı bu sektörü belirleyici konuma getirmektedir.
Bugün Kazakistan’da, özellikle de ihracatını arttırabilmek için ulaşım ve iletiÅŸim sektörlerine büyük önem verilmektedir. Bu bakımdan uluslararası ulaşım için gerekli yasal, örgütsel ve teknik koÅŸulları yaratmak da önem kazanmaktadır. Kazakistan ile diÄŸer ülkeler arasında 55 ikili ve çok taraflı uluslararası taşıma anlaÅŸması imzalanmış bulunmaktadır. Son zamanlarda da karayolu ulaşımında 7, deniz ve iç su yolları ulaşımında 9 ve sivil havacılıkta da 8 konvansiyona iÅŸtirak edilmiÅŸtir.
Kazakistan’ın eski de olsa oldukça geliÅŸmiÅŸ bir ulaşım ÅŸebekesi ve kalifiye ulaşım personeli mevcuttur. Ancak, bu sistem daha da fazla geliÅŸtirilmeye muhtaçtır. Yapılması gereken iÅŸler ; (1) rasyonel, bağımsız, dünya ulaşım sistemine entegre olmuÅŸ ve ülkenin açık denizlere eriÅŸimini saÄŸlayacak bir ulaşım ÅŸebekesinin yaratılması; (2) mevcut demiryolları, karayolları, suyolları, limanlar, havalimanları ve hava seyrüsefer komplekslerinin modernize edilmesi; (3) demiryolu ulaşımı için kendi fabrikalarını ve tamirhanelerini kurmak; (4) modern iletiÅŸim araçları üreten bir endüstri kurmak; (5) modern bir telekomünikasyon sistemi kurmak; ve (6) ulaşım ve iletiÅŸim kompleksi için kontrol sistemini ve yasal temeli geliÅŸtirmek.
d) Enerji
18.199 MW kurulu kapasitesi olan Kazakistan enerji üretim sektörü, kurulu kapasitesinin % 85’ini oluÅŸturan 54 termal enerji santrali ile 5 hidroelektrik ve 1 adet nükleer enerji santraline sahiptir. Termal enerji santrallerinin %80’e yakın bölümü, ülkenin büyük rezervlere sahip bulunduÄŸu kömür yakıtlıdır ve yüksek kapasiteli santraller kömür rezervlerinin yoÄŸun bulunduÄŸu kuzey-doÄŸu bölgesinde sıklıkla kurulmuÅŸtur. Kazakistan’ın güney bölgelerindeki hidroelektrik enerji üretimine elveriÅŸli akarsu potansiyeli yeterince deÄŸerlendirilmemiÅŸtir.Günümüzde, ülkede mevcut kurulu üretim kapasitesine ve sonsuz denecek kadar bol bulunan yakıt kaynaklarına raÄŸmen,Kazakistan’ın komÅŸu ülkelerden enerji ithalatına bağımlılığının giderek arttığı görülmektedir.
e) Ä°nÅŸaat
Kazakistan’ın inÅŸaat ve inÅŸaat malzemeleri sektörü, ülke ekonomisinde geleneksel olarak önemli bir yer tutmuÅŸtur. Sektör, 01 Ocak 1999 tarihi itibariyle, aralarında 193 kamu iÅŸletmesi ve 6875 özel ÅŸirketin de bulunduÄŸu 7170 yasal teÅŸekkülden oluÅŸmaktadır.
Ä°nÅŸaat sektörü yabancı yatırımcılara cazip gelen bir sektördür. Yabancı ÅŸirketlerle kurulmuÅŸ 153 teÅŸebbüs ortaklığının yanı sıra yüzde 100 yabancı sermayeli 102 ÅŸirket vardır. Sektördeki endüstri ÅŸirketlerinin çoÄŸunun yönetimi yabancılara geçmiÅŸtir. Karaganda Çimento Fabrikası “Malezyalı Central Asia Cement” ÅŸirketine transfer olurken, Åžimkentcement JSC ÅŸirketinin yönetiminin Fransız ÅŸirketlerine geçmesi gündemdedir.
İnşaat sanayiindeki teşebbüs ve örgütlerin hemen hepsi, Devlet özelleştirme programı uyarınca özelleştirilmiş bulunmaktadır.
Ãœlkenin genel ekonomik durumu kuÅŸkusuz inÅŸaat sektörünü de etkilemiÅŸtir. Bu etki, sektörün GSYÄ°H içindeki 1990 yılında yüzde 12 olan payının 1997 yılında yüzde 4.2′ye düşmesinden de bellidir. Aynı zaman aralığında inÅŸaat malzemeleri sektörünün payı da yüzde 5.6′dan yüzde 2.2′ye düşmüştür. Mamafih, sektöre yapılan yatırımların çokluÄŸunun bu trendi tersine çevirmesi beklenmektedir.
Yabancı sermaye, sanayi sektörünün petrokimyasallar, metalürji ve madencilik gibi baÅŸlıca sektörleri yanı sıra Astana’daki inÅŸaat projelerine de ilgi göstermiÅŸtir. Ne var ki inÅŸaat malzemesi sektörüne yapılan yabancı yatırım, inÅŸaat sektörüne yapılan ile kıyaslanamayacak kadar az olmuÅŸtur.
f) Bankacılık ve Sigorta
Kazakistan Milli Bankasının Nisan 1994’ten bu yana uyguladığı düzenlemelerle, ülkedeki banka sayısı 200’den, 1997 başı itibariyle 100’e düşmüştür.
1997 Aralık ayı itibariyle, ülkede kayıtlı 84 banka mevcut olup, bunlardan 6’sı devlet bankasıydı. Bu bankalar arasında 20 yabancı sermayeli banka da bulunmaktaydı.
“Åžu anda Kazakistan’da, Merkez Bankası dışında 53 banka faaliyet göstermektedir. Bu bankaların 22’sinde yabancı bankaların katılımı bulunmaktadır. 4 Türk bankasının da dahil olduÄŸu 17 bankanın Kazakistan’da ÅŸubesi veya temsilciliÄŸi açılmıştır. Bunların en önemlileri ABN AMBRO Bank, Sosiete General, Citibank, Commerzbank AG, ING Bank N.V.’yi sayabiliriz.
Bankaların kendi aralarında birleÅŸip güçlenerek zayıfların ortadan kaldırma faaliyeti devam etmektedir. Åžu anda bankaların toplam aktifleri 340.7 (2.4 milyar $) milyon Tenge’yi bulmuÅŸtur. Bütün bankaların ödenmiÅŸ sermayeleri toplamı 71.5 milyar Tenge’ye (511 milyon $) ulaÅŸmıştır. Bu sermayenin % 26’sı yabancı sermayeli bankalara aittir.” (Almatı BüyükelçiliÄŸi Ekonomi MüşavirliÄŸi 1999 yılı Ãœlke Raporu Sayfa : 33)
Günümüzde Kazakistan’da bankacılık iÅŸlemlerinin uygulanmasında büyük zorluklarla karşılaşılmaktadır.
Türk Eximbank ile olan ilişkiler
KAZAKİSTAN KREDİSİ (240 Milyon ABD Doları)
Mutabakat Zaptı İmza Tarihi : 30.04.1992 (Almatı)
Kredi Anlaşması Paraf Tarihi : 29.07.1992 (Ankara)
Kredi Anlaşması İmza Tarihi :20.08.1992 (Almatı)
Proje/Yatırım Finansmanına ait Anlaşma:15.12.1992 (Ankara)
Buna ek olarak, Astana Oteli projesinin finansmanı için 10.7.1997 tarihinde açılan 40 Milyon ABD Doları tutarındaki kredi ile 240 Milyon ABD Dolarına yükseltilmiştir.
TAHSÄ°S EDÄ°LEN KULLANDIRILAN MAL KREDÄ°SÄ° 55.7 40.05 PROJE KREDÄ°SÄ° 184.3 173.07 TOPLAM 240 213.12 30.4.1992 tarihli mutabakat muhtırası ile Türk Eximbank tarafından Kazakistan’a 240 milyon ABD Doları tutarında kredi tahsis edilmiÅŸtir.
Proje kredileri çerçevesinde gıda, ilaç, mobilya, inşaat malzemesi, otomotiv, telekomünikasyon sistemleri, tıbbi techizat ihracatına finansman desteği sağlanmıştır.
Ayrıca, deri ve sabun fabrikası, deri konfeksiyon tesisleri, digital telefon santrali, Medeo Otel restorasyonu, Alatau Otel restorasyonu, Ankara Oteli ve makarna fabrikası projelerinin kredi kullandırımı tamamlanmıştır.
10.7.1995 tarihinde imzalanan kredi anlaÅŸması ile, Eximbank Kazakistan’a yeni baÅŸkent Astana’da inÅŸa edilecek Astana Oteli projesi için 40 Milyon ABD Doları tutarında kredi tahsis etmiÅŸtir.
Ancak geri ödeme problemleri nedeniyle 05.03.1999 tarihinde imzalanan Borç erteleme Anlaşması ile toplam 147.3 milyon ABD Dolarlık borç konsolide edilerek ertelenmiştir.
Kazakistan’da 3 Ekim 1995 tarihli bir Sigortacılık Kanunu yürürlükte bulunmaktadır. Bu kanuna göre, yabancıların sigorta ve reasürans ÅŸirketlerinin % 50’ye varan oranlarda ortaklığına müsaade edilmektedir. Kazakistan’da halen 50-60 arası ÅŸirket faaliyet göstermekte olup,ÅŸirketlerin çoÄŸunluÄŸu yeterli sermayeye sahip deÄŸildir. Ayrıca, ülke genelinde sigortacılık sistemi henüz yaygın olarak yerleÅŸmemiÅŸtir.
4 - Dış Ticaret Hacmi
BDT ülkeleri ile ticari-iktisadi iÅŸbirliÄŸi anlaÅŸmaları bulunan Kazakistan, BDT ülkelerine 1996 yılında 2.472 Milyar Dolar tutarında ürün ihraç etmiÅŸtir. Kazakistan, aynı dönemde BDT ülkelerinden 2.964 Milyar Dolar tutarında mal ithalatı gerçekleÅŸtirmiÅŸtir. Rusya Federasyonu, Kazakistan’ın BDT içindeki en önemli ticaret partneri durumundadır. DiÄŸer önemli ticaret partnerleri Ukrayna, Estonya, Beyaz Rusya ve Kafkas ülkeleridir.
BDT dışındaki ülkeler, Kazakistan’ın 1996 yılında ithalatı 1.297 milyar, ihracatı 2.758 milyar dolar olarak gerçekleÅŸmiÅŸtir.
BDT ülkeleri ve özellikle Rusya ile olan dış ticaret açığının Moskova tarafından finanse edildiği bir gerçektir. Bu açıdan ticarette karşılıklı ödenen fiyatların dünya fiyatları ile ilgisi bulunmamaktadır. Sistem değişikliğinden sonra, cumhuriyetler arası ticarette kullanılan öncelikli malların fiyatlarını süratle değiştirilerek döviz esasına göre ödeme talep edilmektedir. Bu nedenle denize kıyısı olmayan ve dolayısıyla yüksek geçiş ücretlerinin talep edilebileceği bir ticaret ortamından çekinen Kazakistan, yeni düzende BDT ülkeleri arasında bir çeşit serbest ticaret bölgesi kavramını devam ettirmek için uğraş vermektedir.
Diğer cumhuriyetlere başlıca ihracatı sanayi hammaddeleri ve sanayi ürünleridir. İhracatın önemli bir bölümünü enerji ürünleri oluşturmakla beraber, diğer cumhuriyetlerden doğalgaz ve elektrik ithal etmekte, kömür ve ham petrol ihraç etmektedir. Diğer ülkelere mineral, metal ürünleri ve kimya sanayi ürünleri ihraç etmekte, makina, ulaşım araçları ve teçhizatı, tekstil ürünleri, giyim eşyası ve gıda, tarım ürünleri ithal etmektedir.
DIÅž TÄ°CARET (Milyon $)
1996 1997 1998 1999 Ä°hracat
6291.7 6768.5 5838.7 5933 Ä°thalat
6626.7 7175.6 6588.8 5737 Denge
- 335 - 407.1 - 750.1 196 (Kaynak : K.C. Yatırımcı Rehberi, 2000)
İHRACATIN YAPISI (Başlıca ürünler itibariyle) (Milyon $)
1998 Toplam içindeki Yüzdesi (%) 1999 Toplam içindeki Yüzdesi (%) Petrol ve petrol ürünleri
2068.1 38.7 2287.8 40.9 Demir Çelik (Ferro metal)
771.4 14.4 885.6 15.8 Bakır ve bakır ürünleri
582.6 10.9 575.9 10.3 Ä°norganik kimyasallar
245.7 4.6 323.2 5.8 Hububat
295.5 5.5 313.6 5.6 DiÄŸer
- - - 21.6
BDT Ãœlkeleri
2100.2 39.3 1461.4 26.1 DiÄŸer Ãœlkeler
3238.7 60.7 4130.6 73.9 (Kaynak : Kazakistan İstatistik Ajansı)
İTHALATIN YAPISI (Başlıca ürünler itibariyle) (Milyon $)
1998 Toplam içindeki Yüzdesi (%) 1999 Toplam içindeki Yüzdesi (%) Petrol ve petrol ürünleri
617.5 14.6 341 9.3 Reaktörler, Makine
664.6 15.7 661.1 18 Elektrik ekipmanları
335.5 7.9 308.1 8.4 Taşıtlar
247.1 5.8 356.7 9.7 Demir çelik ürünleri
313.1 7.4 220.6 6 DiÄŸer
- - - 48.6
BDT Ãœlkeleri
2001.5 47.2 1594.4 43.3 DiÄŸer Ãœlkeler
2240.2 52.8 2088.4 56.7 (Kaynak : Kazakistan İstatistik Ajansı)
Kazakistan Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti Dış Ticareti seyri (000 $)
1996 1997 1998 1999 1999(1-7) 2000(1-7) İHRACAT 164.043 210.577 214.306 96.595 59.089 57.760 İTHALAT 100.594 165.285 253.667 295.911 131.414 270.700 (Kaynak : T.C. Dış Ticaret Müsteşarlığı)
Türkiye’nin Kazakistan’a Ä°hracatı (1999)
İhraç edilen malın cinsi
Değer(ABD Doları) Canlı hayvanlar
231.081 Bitkisel ürünler
492.072 Hayvansal ve bitkisel katı ve sıvı yağlar ve bunların parçalanmış ürünleri
3.949.450 Gıda sanayi müstahzarları
4.959.452 Mineral maddeler
637.826 Kimya sanayi ve buna bağlı sanayi ürünleri
12.292.867 Plastikler ve mamulleri
6.515.761 Deriler, köseleler, postlar, kürkler ve mamul eşya
221.629 Ağaç ve ahşap eşya
915.826 Odun veya diğer lifli selülozik maddelerin hamurları
5.117.699 Dokumaya elveriÅŸli maddeler ve bunlardan mamul eÅŸya
9.763.727 Ayakkabılar ve benzeri eşya
2.788.733 Taş, alçı, seramik mamuller, cam ve cam eşye
4.460.729 Kıymetli taş ve metal mamulleri
1.394 Adi metaller ve ve bunlardan mamul eÅŸya
9.575.353 Makinalar ve mekanik cihazlar
27.795.540 Nakil vasıtaları
2.583.688 Optik alet ve cihazlar
369.433 Muhtelif mamul eÅŸya
3.915.895 Sanat eserleri, kolleksiyon eşyası ve antikalar
7.436 TOPLAM
96.595.591 (Kaynak : T.C. Devlet İstatistik Enstitüsü)
Türkiye’nin Kazakistan’dan Ä°thalatı (1999)
İthal Edilen Malın Cinsi
Değer(ABD Doları) Canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler
760.534 Bitkisel ürünler
3.496.503 Gıda sanayii müstahzarları
62.092 Mineral maddeler
174.554.305 Kimya sanayi ve buna bağlı sanayi ürünleri
776.605 Plastikler ve mamulleri
28.900 Deriler, köseleler, postlar, kürkler ve mamul eşya
651.714 Odun veya diğer lifli selülozik maddeler
46 Dokumaya elveriÅŸli maddeler ve bunlardan mamul eÅŸya
938.305 Seramik mamulleri; cam ve cam eÅŸya
4.647 Adi metaller ve bunlardan mamul eÅŸya
113.739.319 Makinalar
741.926 Nakil vasıtaları
129.096 Optik alet
13.074 Muhtelif mamul eÅŸya
12.874 Sanat eserleri, kolleksiyon eşyası ve antikalar
1.062
TOPLAM
295.911.002 (Kaynak : T.C. Devlet İstatistik Enstitüsü)
Kazakistan’ın Ä°hracat ve Ä°thalat Yaptığı Ãœlkeler (1999)
(Milyon ABD Doları)
Ãœlkeler Ä°hracat Ä°thalat Denge BDT Ãœlkeleri
1461.4 1594.4 -133 Gümrük Birliği
1225.3 1419.4 -194.1 Rusya Federasyonu
1107.6 1350.6 -243 Kırgızistan
59.5 27.6 31.9 Beyaz Rusya
12.1 39 -26.9 Gümrük BirliÄŸi’ne Dahil Olmayan Ãœlkeler
236.1 175 66.1 Ukrayna
115.1 59.2 55.8 Özbekistan
66.4 86.7 -20.3 BDT Dışı Ülkeler
4130.8 2088.3 2042.5 Avrupa
1908.8 1152.4 756.4 Avrupa BirliÄŸi Ãœlkeleri
1283.4 931.9 351.5 Ä°ngiltere
189.1 232.9 -43.8 Almanya
332.5 287.6 44.9 Ä°talya
418.9 107.1 311.8 Hollanda
161.2 101.2 60 Finlandiya
38.4 46.6 -8.2 Fransa
28.4 56.6 -28.2 Avrupa BirliÄŸi’ne dahil olmayan Ãœlkeler
625.4 220.4 405 İsviçre
296.7 42.4 254.3 Estonya
109.6 1.4 108.2 Çek
7.9 27.9 -20 Polonya
76.3 63.3 13 Asya
875.1 458.9 416.2 Çin
473.1 81.4 391.7 Türkiye *
36.2 112.2 -76 Kore Cumhuriyeti
35.8 48.8 -13 Japonya
23.4 119.1 -95.7 Amerika
1318 455.5 862.5 ABD
80.6 348.7 -268.1 Bermuda Adaları
780 - 780 (Kaynak : K.C. İstatistik Ajansı)
(* Kazakistan Cumhuriyeti Ä°statistik Ajansı tarafından Türkiye’ye yapılan 1999 yılı ithalatı ve ihracatı bu ÅŸekilde gösterilmektedir.)
KAZAKÄ°STAN CUMHURÄ°YETÄ°
16 Aralık 1991 tarihinde hağınısızlığına kavuşmuştur.
Yüzölçümü : 2.717.000 km2
Nüfusu : 17.000.000
BaÅŸkenti : Astana
Tarihi: Türkçe’de "Kazak", sözcüğü özgür, bağımsız, yiÄŸit, cesur anlamına gelmektedir. Kazakların kullandığı dil; Kazak Türkçesi Tatar, BaÅŸkut, Nogay, Kırgız, Kıpçak lehçeleri arasında yer alır. Kazak Türkçesinin geliÅŸmesi ise Ibray Altınsanın, Çokan Velihanou’un ve Abay Kuranbaydı’nın çalışmalanyla geliÅŸmiÅŸ ve Kazaklar arasında konuÅŸma ve yazı dili geliÅŸme göstermiÅŸtir. Ayrıca Arapça ve Farsçadan daha az etkilenmiÅŸtir.
Kazakistanda yapılan kazılarda elde edilen buluntuların Yenisey motiflerine benzediği dikkat çekıniştir ve özellikle Kök Türkçe mezar kitabeleri üzerinde bilim adamlarının yapıtkları araştırmalarda Kazakistandaki Türk varlığıyla ilgili önemli belgeler çıkarmışlardır. Altaylarda bulunan demir eritme ocaklarına Kazakistanda da rastlanmış, Güney Kazakistanda, ok uçları, kama sapları, bulundğu görülmüştür.
Ancak Kazaklann ortaya çıkışları çok eskilere gitmesine karşın tarihi kaynak’ara göre Ccngiz Han’ın torunları zamanına rastlamaktadır. Kazaklar kendilerinin AlaÅŸ-Alaç adlı Ata’dan geldiklerine inanırlardı. Bu Ata’nın üç oylu olduÄŸu bıınların dn üç kazak boyunu meydana getirdiklcrini kabul ederlerdi.
Geleneksel olarak göçebe olan kazakların tarih sahnesinde etkili olmaları ise Özbek Hanları devrinde olur. Bu dönemde Kazaklar Canı Bel’in OÄŸ!u Kasım Han Ä°daresinde Balkaç bölgesinde yaÅŸarlarken, bir kısmı da Burunduk Yönetiminde Urallarda yaşıyordu. Daha sonra Kasım Han, Bütür. Kazaklaı- kendi egemenliÄŸi altına alır (1520). 17. yüzyılda ise Tevka Han, Kazak Türklerinin yasal kurallara baÄŸlar. Ancak 17. ve 18. yüzyıllarda Ruslar Türkistan’da önemli iÅŸgallerde bulunur. Bu olaya Kazaklar büyük tepki gösterir. 1783′te Sırım Batur önderliÄŸinde Kazaklar bir ayaklanma baÅŸlatırlar.
Kazak önderler 1906 da halkta ulusal (milli) bilincin uyanmasını saÄŸlarlar. 1916 da harekete geçerler ve 1917 de Umumi Kazak Kongresini toplayarak Orenbur’u BaÅŸkent yaparlar. 1924 de otonom olarak baÅŸkentlerini Ak-Mescit’e taşırlar ve 1936 da Sovyetlerin bir üyesi statüsünü kazanırlar.
Kazakistan 1990′da egemenliÄŸini, 1991 tarihiııde bağımsızlığını ilan etmiÅŸtir. Kazakistan Cumhuriyeti BirleÅŸmiÅŸ Milletlerin bir üyesi olmuÅŸtur. Kazakistan Cumhuriyetinde sosyal demokrat azat hareketi, milliyetçi AlaÅŸ Hareketi, Ulusal Demokrat Parti bulunmaktadır.
KAZAKÄ°STAN’IN COÄžRAFÄ° KONUMU
Kazakistan yüzölçümü 2.717.300 km2 dir. Kuzeyde ve Batıda Rusya Federasyonu, Doğuda Doğu Türkistan, güneyde Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızisatn ile çevrilidir. 45*-87* doğu boylamları ile 41°-57° kuzey enlemleri arasında yer almaktadır. Kazakistan geniş bozkırlarla kaplı olup geriye kalan tüm arazinin yarısı çöldür.
îklimi yazları kurak ve sıcak, kışları sert geçen karasal iklim özelliklerini taşımaktadırlar.
Kazakistan, Aral, Balkaş, Alakol, Tengiz, Zaysan, Selatitengiz Gölleri ve Ural, Emba, Seyhun(Siriderya), Sarısu, îli, îrtiş Nehirleri önemli su kaynaklarıdır.
Kazaklar Ortaasyanın en kalabalık Türk-Kazak milletidirler ve toplam nüfus 17.000.000. dur. Bu nüfusun % 48 Kazak % 34 Rus, % 6 Ukraynalı, % 4 Alman, % 8 de diÄŸer uluslardır. Ayrıca, DoÄŸu Türkistan’da 650.000, MoÄŸolistan Halk Cumhuriyeti’nde 40.000, Afganistanda 3.000 Kazak’ın yaçadığı kaynaklarda verilmektedir.
1950 deıı sonra Çin’den SSCB. önemli bir kazak göçü olmuÅŸtur. Bunlann dışında 590.000 Sovyet Kazağı’nın Volga, Ural ve Batı Sibirya bölgesinde yaÅŸadığı bilinmektedir.
Ortalama nüfus yaÅŸam siiresi 69 yıldır. Km2ye 2.6 kiÅŸi düşmektedir. SehirleÅŸme oranı % 57 dır. Çalışabilir nüfusun % 81′i istihdam edilmiÅŸtir.
Kazak Türkü Katliamı
1926
%
1939
%
1959
%
1970
%
1979
%
1989
%
1993
Kazak
3713
57.1
2300
37.9
3787
30
4234
32.6
5.289
36.0
6535
39.7
7296
Rus
1280
19.7
2440
40.2
3972
42.7
5522
42.4
5991
40.8
6227
37.8
6168
1926-1989 dönemideki nüfus artışındaki çarpıklık açıkıça gözükmektedir. 1926′da 3.713.000 olan Kazak Türkünün 1939′a kadar artmadığı gibi bir milyonda eksilirken, yine 1926′da 1.280.000 olan rus nüfusunun 1959′da 3.972.000′e ulaÅŸtığı görülmektedir.
En iyimser tahminlere göre otuz üç yıllık süreçte enaz beş milyon Kazak Türkünün imha edildiğini ifade etmek haksız bir yaklaşım değildir.
Kazak Türkleri tarih boyunca asimile edilmeye çalışmış ancak Kazak Türk’ünün içindeki hürriyet ve Türklük ateÅŸi hiçbir zaman söndürülememiÅŸtir. Bugünde Kazakistan aydınları,özellikle Türk-Ä°slam devleti kurarak Turan’ı gerçekleÅŸtirme idealini taşıyan genç Kazak Türkleri bozkurtu,hialali ve yıldızı kendilerine amblem seçmiÅŸler,"Kazakistan’da Rusları istemiyoruz." diyorlar.
Önemli ÅŸehirleri Alma-Ata, Karakanda, Çimkent, Petropavlosk, Sempalatinsk ve Astana’dır. BaÅŸkent Astana’ya 1998 yılında taşınmıştır. Kazaklar 19.yy da müslümanlaÅŸmışlar ancak Orta Asya Türk Cumhuriyetleri içinde en az islamlaÅŸmış olanıdırlar.
Ekonomik ve Sosyal Yapı
Kazakistan iÅŸlenebilir geniÅŸ topraklara sahiptir. Önemli ölçüde tarım ürünü ihracatçısı ve üreticisidir. Aynca bölgenin en zengin maden kaynaklarını elinde tutmaktadır. GeniÅŸ ölçüde maden çıkarma ve bunları iÅŸleme durumundadır. Ãœlkede metalurji, makine, petro kimya, tekstil, tarımsal ürünleri iÅŸleme sanayi’yi geliÅŸmiÅŸtir.
Ülkenin ekonomik yaşamında devlet sektörü ağırlığını korumakta (% 90), özel sektörde ve kollektif şirketlerde ise % 10 bir pay bulunmaktadır. Ancak bu oranlar hergün özel girişim yönünde değişmektedir. 1991 ve 1992 de Kazak Hükümeti özelleştirmeye, mülkiyet ve serbest pazar ekünomisine girmeye başlamış ve ileri boyutlar kazanmıştır.
Ãœlkenin zengin petrol ve gaz rezervleri bulunmakta olup Chevron, Agip, Elf-Aquitaine, British Gaz Åžirketleriyle anlaÅŸmalar imzalanırııştır. Uu aradu Kazakistan ekonomisi canlanmaya baÅŸlamıştır. Para birimi Tenge’dir.
Türk Cumhuriyetleri içerisinde en zengin yeraltı kaynaklarına Kazakistan sahip bulunmaktadır. BaÅŸlıca yeraltı kaynakları; bakır, kurÅŸun, çinko, krom, alüminyum, astbest, barıt, bizmut, krom, fosfat, titanyum, kömür, petrol ve bor’dur. Kazakistan Tungesten’de dünya dördüncüsüdür. Bu oranlar varolan rezervler anlamındadır. Bunların yanında demir-çelik gibi ağır sanayi iÅŸletmeleri de bulunmaktadır.
Ayrıca yirminin üzerinde termik santral günde 300 bin ton kömür tüketerek Urallar, Batı Sibirya ve Orta Asya’ya elektrik enerjisi saÄŸlamaktadır.
Kazakistan’ın 160 bölgesinde 2.1 milyar ton pertrol rezervi bulunmaktadır ve Hazar Petrolleriyle birlikte ve tahmini toplam 4.5 milyar tona ulaÅŸtığı saptanmıştır.
1993 yılından sonra petrol üretimi 23 milyon tonu doÄŸalgaz üretimide 6,7 milyar m3′e ulaÅŸmıştır. Kazakistan’da H