Önsöz

ÖNSÖZ

Afganistan Orta Asya’nın kalbinde yer alıp 5000 yıllık bir tarihe sahiptir. Büyük imparatorlukların dikkatini çeken bu ülke tarih boyunca bir çok savaş yaşamıştır. İmparatorlukların bu ülkeye savaş çıkarmalarının amacı ilk başta Hindistan’ı ele geçirmek ve bu amaçlarına ulaşmak için Afganistan’ın stratejik konumundan yararlanıp oraya nüfuz etmektir. Ayrıca ülkenin zengin yer altı kaynaklarına hakim olmak ve Asya’daki ülkeleri kendi kontrolü altında tutmaktır. Bu savaşlar beraberinde bir takım yağmaları da getirmiş, ülkenin ilerlemesine engel olmasına neden olmuştur diyebiliriz. Bu ülkedeki gelişmeler halkının dini hayatında tasavvuf ve tarikatlar çok etkili olmuştur. Edebiyat ve eğitim Gazneliler, Timuriler ve Selçuklular zamanında yaygınlaşmış büyük bir kitleye ulaşmıştır. Bu dönemlerde büyük şair, edip ve yazarlar yetişmiştir. Modern eğitim ve öğretim araç ve gereçleri son dönemlerde ülkeye girmiştir. Taliban’ın iktidara gelişiyle eğitim ve öğretime büyük darbe indirilmiş okular kapatılmış, sadece geleneksel din eğitimi verilmiştir. Geçici hükümet yeniden modern eğitim ve öğretime geçiş arayışı içerisindedirler.

Çalışmamız üç bölümden oluşmakta, birinci bölümde Afganistan’ın tarihçesi, coğrafyası ve ekonomisi; ikinci bölümde ise, Afganistan’da sosyal yapı ve gruplar, aile yapısı, örf, adet, sanat; üçüncü bölümde ise, dinî hayat , eğitim, din eğitimi, mezhep ve tarikatlar hakkında bilgi verilmiştir.

Araştırmamızın tezimizin hazırlanmasında yardımcı olan Afganistanlı arkadaşlarımıza katkılarından dolayı teşekkürü bir borç biliyorum.

Ayrıca bizim öğrenim görmemiz için Afganistan-Türkiye arasında aracı olan Türkiye Diyanet Vakfına teşekkürü bir borç bilirim. Çalışmamız boyunca bizden yardımını esirgemeyen ve her konuda bize destek olan değerli hocamız Yrd. Doç. Dr. Ramazan Buyrukçu’ya ve bu tezimin hazırlanmasında katkısı bulunan arkadaşım Cengiz Titiz’e ve beni eğiten aileme teşekkürü bir borç bilirim.

GİRİŞ

I. Konunun belirlenmesi ve sınırlandırılması:

Afganistan’ın tarihi çok eskilere varır ve üzerinde bir çok imparatorluklar, devletler kurulmuşlardır. Yer altı kaynakları bol olan Afganistan, stratejik bakımdan da önemli bir yere sahiptir. Günümüze kadar Afganistan gerek ekonomik yönden gerekse ilmi ve teknolojik yönden gelişmeyi bir türlü başaramamıştır. Bu coğrafyada aynı zamanda bir çok edibler, şairler ve yazarlar yetişmiştir. İslam’dan önce Budist eğitim verilirken, daha sonra İslami eğitime geçilmiştir. Emir Şir Ali Han zamanında eğitim alanında ilk modernleşme çalışmalarına başlanmıştır. Amanullah Han zamanında ise eğitim ve öğretime çok önem verilmiştir. Komünistler zamanında ise modern eğitim en parlak dönemini yaşamıştır. Mücahitlerin yönetimi ele geçirmesiyle din eğitimi ön plana çıkmıştır. Taliban’ın gelişiyle modern eğitim tamamen kaldırılmış ve geleneksel din eğitimi verilmiştir. Geçici Karzai hükümetinin kurulmasıyla modern eğitim tekrar ön plana çıkmıştır.

Afganistan hakkında genelde yapılan araştırmalar sağlıksız ve doğrudan araştırılarak kaynağından yapılmamıştır. Ülkede Peştunların haricindeki etnik grupların tarihi eserleri yakılmış ve sadece Peştunların Farsça-Peştuca eserleri günümüze kadar ulaşabilmiştir. Afganistan’la ilgili araştırmalarda bu sebepten sadece Peştun kaynaklarına dayanmaktadır.

Bizde bu çalışmamızda Afganistan’ın farklı bir boyutunu göstermeye çalıştık. Bu araştırmamızda özellikle Afganistan’ın sosyal yapısı ve eğitim sahalarına ağırlık verilmiştir.

II. Konunun Araştırmasında Kullanılan Metot:

Araştırmamızda Afganistan’ın ekonomi, eğitim gibi konularında Farsça, Türkçe kitaplardan yararlanılmıştır. Ayrıca örf-adet gibi konularda kendi bilgilerim ile Afganistanlı arkadaşlarımın bildiklerinden de istifade edilmiştir.

Bu çalışmamızda özellikle Afganistan hakkında yapılan Farsça ve Türkçe eserlerden yararlanılmıştır. Fakat Eğitim ve Din Eğitimi, Mezhepler ve Tarikatlar konusunda kaynak teminin de güçlük çektik. Umarız ki bu çalışmamız bundan sonra yapılacak olan çalışmalara ışık tutar ve bu konuda bilgi sahibi olmak isteyenlere faydalı olur.

I.BÖLÜM

AFGANİSTAN’IN COĞRAFİ, TARİHİ VE EKONOMİK KONUMU

1- Coğrafi Konumu

Ortaasya , Hindistan ve Ortadoğunun kesiştiği bir alanda bulunan Afganistan 650.000. km2 yüzölçümü ile kuzeyden Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, doğudan Çin (Doğu Türkistan), güneyden de Pakistan ve batıdan da İranla komşudur. Kuzeyden üç Ortaasya Cumhuriyeti ile 2000 km, güneyden Pakistanla 1700 km’lik bir sınırı paylaşmaktadır. Ülkenin en batısıyla en doğusu arasındaki mesafe ise 9000 km’dir. Dağlık bir ülke olan Afganistan’ın en büyük kentleri sırasıyla Kabil, Kandahar, Herat, Mezarı Şerif, Kunduz, Celalabad, Faryab’dır. [1]

Afganistan doğudan İncevahan koridoru ile 240 km ile birlikte doğu batı yönünden yaklaşık 1280 km, kuzeyden güneye 970 km uzunluğundadır. Doğudan güneye Pakistan sınırı 1810 km, Batıdan İrana 816 km, kuzeyden Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan 1680 km dir. Hiç kıyısı olmayan Afganistan’a en yakın deniz 480 km güneyde olan Umman Denizi’dir. Kuzeydeki yayla büyük ölçüde çöller ve yarı çöllerle kaplıdır. İki bölge arasında Himalaya dağlarının uzantısı olan Hindukuş dağlarını da içine alan 414.400 km2 dağlık alan bulunur. Genel olarak yarı kurak, bozkır ikliminin egemen olduğu Afganistan’da kışlar çok soğuk yazlar ise çok sıcak geçer. Ancak oradaki dağlık bölgelerde kutup altı kuşağı özellikleri görülür. Kışlar dondurucu, yazları kısa ve serin olur. Güney batıdaki Celalabad’ta Temmuz ayı sıcaklığı zaman zaman 49Co ulaşır. [2]

Afganistan ve Güney Türkistan hududları Anglo-Rus ittifakı tarafından tayin edilmiştir. Pakistan ile Duran hattı ve İran’la sınırlar çizilmiştir. Kuzeyden Amu Derya’sıyla Türk Cumhuriyetleri ile sınır olmuştur. Güney Türkistan büyük Türkistan’ın bir parçasıdır. Güney yani Pakistan’la Afganistan sınırı olarak bilinen Durran hattını Regway ve Durrand isminde iki Anglo tayin ederken İranla Afganistan sınırını Fahreddin Paşa çizmiştir. Bu belirlemeyle Horasan şimdiki Afganistan ve Güney Türkistan topraklarında olmasına rağmen Meşhed ili dahi İran’a bırakılmıştır. [3]

Güney Türkistan’ın % 60’ı ekilir. Geri kalan kısmı ise sarp dağlıktır. Hindukuş dağları Tirbendi Türkistan ve Baba dağları gibi çeşitli isimlerle kuzeydoğudan kuzeybatıya uzanıp Afganistan’ın belkemiğini oluşturur. Orta kısım başşehri Bamyan yazları çok serin olup, Hazara Türkleri yaşamaktadırlar. Kuzeyde ise Türk boyları Turanlılar ikamet etmektedir.[4]

Irmaklar: Türkler her nerede yaşadıysa ırmaklara yakın yerlerde ikamet etmişlerdir. Bunlardan biri de Amu Derya ırmağıdır. Amu Derya Afganistan’daki Pamir Dağlarından başlayıp Tacikistan, Özbekistan, Tükmenistan’dan geçerek Aral gölüne dökülür. Uzunluğu 2400 km’dir. Kökçe ırmağı ise Pamir dağından başlar. Kunduz ırmağı Hazaracat Bamyan’ından geçip Amu Derya ırmağı ile birleşir. Uzunluğu 480 km’dir. Taşkorgan ırmağı Hazaracat’tan başlayıp Ergenekon çöllerine kadar varır. Uzunluğu 190 km’dir. Belh ırmağı Hazaracattan başlayıp tarihi Belh şehrine akar ve uzunluğu 480 km’dir. [5] Serpul ırmağı Orta Türkistan’daki dağlardan süzülerek Şıbırgan’a akar, uzunluğu 320 km’dir. Kaysar ırmağı Türkistan dağlarından başlayıp Maymane ve Andhoy’a dökülür. Uzunluğu 320 km’dir. Herat ırmağı Hindukuş dağlarından başlayıp İran’dan geçip Türkmenistan’a dökülür. Uzunluğu 650 km’dir. Margab ırmağı Tribendi Türkistan’dan başlayıp Afganistan’dan geçip, 700 km. Afganistan, 700 km de Türkistan’dan geçer. Hilmend ve Argandap ırmakları Hazaracattan başlayıp İran topraklarına akar. Hilmen ırmağının uzunluğu 1300 km, Argandap ırmağı 56 km’dir. Kabil ırmağı Kabil dağlarından başlayıp Pakistan topraklarında Sın ırmağı ile birleşir. Uzunluğu 350 km’dir. [6]

Ülkenin büyük kısmı ise ilkbahar yağmuru ile sulanır. Ülkenin gerçek ormanları güneyde yer alır. Orta kesimdeki dağlarda fıstık ağaçları yetişmektedir. [7]

Afganistan’ın komşuları ile ticari ve gidiş gelişte şu gümrükler kullanılmaktadır; Pakistan’la sınır olan Celalabad kentinde Hayber gümrüğü, İran ile İslamkala , Türkmenistan’la iki gümrük olup birisi Heratta Turgundi ve Faryab ilçesi Andhoy’da Akina, Özbekistan sınırında Hayratan, Tacikistan sınırında ise Şirhanbender gümrükleri bulunmaktadır.

2- Afganistan’ın Tarihçesi

M.Ö.4000 yıllarda Baktariya devleti ve daha sonra ise Pars,Yunan,Hint, Arap,sonrası ise Türkler bağımsız devletlerini ve Moğollar da Afganistan’da devlet kurmuşlar. İpek yolunu oluşturan Afganistan 240 sene önce bağımsız bir devlet olarak Ahmet Han tarafın dan kuruldu.[8]

Elli bin yaşındaki Tutan Afganistan olur mu? 1900’lerden önce tarihlere bakarsak Afganistan adına bir memleket yoktur. Bu günkü Afganistan adıyla tanınan ,eskiden Turan veya Baktaria, Atlı Göçebeler , Diyari Atlı Akıncılar imparatorluğu ,İskitler,Setler, ve Sakalar. Ülkesi, Partlar, Sartlar, Baktaria, Belh, Horasan, Güney Türkistan yani Turan zemin olarak biliniyordu. Bu topraklarda hakimiyet kuranların hükümdarları kendilerinin ve sülalelerinin adıyla tanınmaktaydı. Hakhamansahilar, Siyungunlar, Hunlar, Oğuzlar, Kuşaniler, Samaniler, Şeybaniler, Harezmi , Sahiler, Gazneliler, Guriler, Selçuklular, Avşarlar, Timuriler, Baburiler olarak tanınıyordu .Demek ki orası Türk toprağı ve Türk ülkesiydi.[9]Amerikalı Prof. Lvis Pres’e göre Afganistan Arapça “fıgan” kelimesinden türetilmiştir. Fıgan kelimesi “İnlemek” demektir[10]

DR. Murat Argun Afganistan hakkında şöyle söylemekte”Afganistan tarih boyunca çeşitli isimlerle anılmıştır. Bir zamanlar Turan diye anılan bölge için deydi. Afganistan’da gerçekten eski Türk devletleri burada kurulmuştur. Bu günkü Afganistan güneyde ki Sistan vilayetinin ismi Saka Türklerinden kalmadır. Hazarpes ve Kapisa bölgelerine hakim olan Kuşaniler başşehri ise Bamyandı. Kabil ise Yefteliler(Ak Hunlar)Türklerinin başkentiydi. Bu yüzden çeşitli isimlerle anılan Uluğ Türkistan coğrafyasının güneyi(Güney Türkistan)teşkil eden bölge bir zamanlar Turan daha sonra Horasan adıyla anılmıştır. Afganistan adı 19.asrın ikinci yarısından sonra yani 1870’li, yıllardan sonra kullanıldı. Emir Abdurrahman Han kral iken kaleme aldığı (Siracüh tavarih)isimli kitapta “ Ben Horasan ve Türkistan kralı”diye yazdı. Güney Afganistan için ise Horasan ismi kullanılıyordu. Emir Abdurrahman Han’nın oğlu Emir Habibullah han zamanın da İngilizler ilk defa Afganistan adını kullandılar. yani 120-130 yıl önce Afganistan kelimesi ortaya çıktı.[11]

Bugünkü Afganistan eskiden adı Ariyana’dı. Ariya milleti kuzeyden soğuk bölgelerden güneye sıcak bölgelere yerleşmişler. Daha sonra Ariyali’lar Hindukuş dağlarından geçerek İran oradan Hilici Fars(körfez bölgesi)e ve Uman deryasının etrafında yayılmışlar. Bazıları Afganistan’ın güneyine yani Hayber geçidinden geçerek Hindistan’da göçebe hayatı yaşamışlar ve yerleşmişler. Bunların yayılması M.Ö.3000-4000 yıllarda olmuştur. Birinci Darviş zamanında Afganistan’ın büyük bir kısmı Huhamanşi imparatorunun elindeydi. Baktaria imparatoru Herat, Kandahar gibi yerler ellerindeydi. Büyük İskender Huhamanşahi devletini yenerek İran’ı alarak Hindistan’a kadar ilerledi. İskender Yunan’a dönerken Afganistan’ı elden vermemek için kendi adamlarını orada yerleştirdi ve Afganistan da yerleşen Yunanlar daha sonra ise Baktaria isminde bir devlet kurdular daha sonra İran da güçlenen Sasaniler Baktaria devletine son verdiler.

“Eskiden Afganistan Bahtar olarak Kabilistana bağlıydı ve eskiden Afgan kelimesi Avgan olarak kullanılıyordu. Daha sonra ise Afganistan adını bütün ülke söylemeye başladı.[12]

Afganistan’ın stratejik durumundan ilk istifade edenler Eski İranlılar olmuştur. M.Ö.500 yıllarda İranlı Dara’nın ordular ülkeyi işgal ederek güney İndus vadisine inmeye çalışmışlar. Ülke iki asır İranlıların hakimiyetinde kalmıştır. Makedonya kralı Büyük İskender İranlıları yenerek İranî ve Afganistan’ı işgal ederek Hindukuş dağlarını aşarak ve Sogdlar ülkesine kadar varmıştır. İskender’den sonra bir grup Yunanlı memlekete Baktaria adında bir devlet kurmuşlar .Baktaria Devleti M.S.50 yılında Hindistan dan gelen başka bir devletle son buldu. Bundan sonra M.S.50 ila 125 yılına kadar Türk asıllı olduklar tahmin edilen Sakalar(İskitler)M.S. 125-450 yıllar arası Türk oldukları tahmin edilen Kuşaniler Ariyana(Afg.)da hakimiyetlerini sürdürler.480 den sonra Ariyana’nın hakimiyeti Türklerin eline geçmeye başladı. Ak Hunlar olarak bilinen Halaç Türkleri bu devirde Ariyana ya yerleşmeye başlamışlar ve bir asır Afganistan’da devlet kurmuşlar. Ak Hunlar’dan sonra orda kalanlar Halaç Türkleri olarak devam etmişler. İslâmiyet’in yayılmasıyla Afganistan Araplar hakimiyeti altında girmişler. Araplar dan sonra ise İran Samani devleti Afganistan ın büyük bir kısmını ellerin de tutuyordu. Bu ordunun büyük bir kısmını Türkler oluşturuyordu. 10. Asırda Samani devletini zayıflamasıyla Türk asıllı Sübüktekin isimli birisi Horasana gelerek meşhur Gazne şehrini kendine Başkent seçti.[13]

Sübüktekinin oğlu sultan Mahmut babasını yerine geçerek (999-1030)kadar hüküm sürdü ve Abbasi halifesi tarafından sultanlık unvanı verildi. 17 defa Hindistan’a seferler düzenledi ve oradaki putlar kırarak put kırıcı Mahmut ismini kazandı. O tarih tan sonra Hint Müslüman krallıklarının görevlileri ve yöneticileri Afganlarla Afganlaşmış Türkler arasında seçilmeye başladı[14].

Sultan Mahmut tan sonra yerine oğlu Sultan Mesut tahta geçti. Gazneliler’i devletini kuzeyden gelen başka bir Türk devleti olan Selçuklar yıktı. Selçuklular Hindistan’a kadar ilerlediler. Selçukluların son Sultanı olan ünlü Sultan Sançar ın ölümünden sonra (1119-1157) Guriler kısa sürede Horasanın tamamını ellerine geçirdiler. XII. asırda Guriler Devleti’ni başka bir Türk kökenli olan Harzemşahlar son vererek 1220 yıları yani Moğolların saldırısına kadar hüküm sürdüler. Moğollar ülkeyi işgal ederek 1.5 asır kaldılar. [15]

1369’da Emir Timur sahip kuran dünyaya geldi ve 1370 yılında Endecan’da Tac giydi. Horasan, İran, Hindistan’a ve Anadolu’ya kadar ilerledi. Son seferi olan Çin e giderken yolda vefat etti. Timur’un ölümünden sonra oğulları ve torunları yönetimi ele geçirerek hüküm sürdüler. Herat’ta, Şah Ruh iktidarı ele alarak 1447 yılına kadar idare etti. Herat’ın gelişmesi için Gavher şad hatun yani hanimi ile çok çalıştı ve tarihi eserler bıraktılar. Şah Ruh tan sonra tahta Sultan Husyen’i Baykara tahta geçti.1469-1506’ya kadar hüküm sürdü ve ünlü veziri Ali Şiri Nevayi ile ülkenin gelişmesi için çok çalıştı. Endican da ise Babür’ün babası iktidarı ele aldı babasının ölümünden sonra Babür 12 tahta geçti 1500’de. Babasında kalan Endican’ı bir türlü ele tutamadı başka Türk asıllı olan Şeybani Han güçlerince yenilerek Horasan’a gitmeyi tercih etti. Önce Kunduz daha sonra ise Kabili ele geçirerek güney deki Peştunları hakimiyeti altına aldı ve aradan da Hindistan ele geçirdi. Hindistan’da Türk İslam imparatorluğunu kurdu. Baburun torunu olan Avrangzip döneminde ise Afganistan da Peştunlar güçlenerek Afganistan’ı kısa bir süre elerinde tuttular. 1500 yıllarında Horasan’ın kuzey ve güneydoğusu Baburilerin elinde ve ülkenin batısı ve güneybatısı ise İranlıların yani Safevi Devletini hakimiyeti altında idi. 1708 de Peştun aşiretlerinin Gilzaylar’ından olan Mir Vayis Han Kandahar’da Safevi ,Devletine karşı ayaklanarak Kandahar’ın Safeviler’in elinden aldı. Mir Vayis Han’ın ölümünden sonra oğlu olmadığı için yeğeni iktidarı ele alarak Safevilerler’in den İran’ı ele geçiriyor. İran da ise Nadir Afşar isminde bir Türk komutanın yıldızı parladı kısa sürede İran’ı sonra Afganistan’ı ve Hindistan’ı ele geçirir. Nadir Kandaharı ele geçirdiğinde daha önce Herat’tan Kandahar’a savaşmaya gelen Peştun asıllı olan Ahmet Han Gilzaylar tarafın dan esir edilmişti. Nadir Afşar Hindistan’dan dönüşünde ise Ahmet Hanı kendisi ile İran’a götürerek Mazandaran valisi tayin eder. Ahmet Han Nadir şahın ölümünden sonra Horasana dönerek ilk Afgan milli devletini kurdu.

1747 yılında Büyük İran Sultan’ı Nadir Afşar’ın ölümünden sonra Ahmet Han Abdalı ki Peştun aşır atlarının reisi bir grup Afganlı askerlerle ki ben Nadir Afşar’dan sonra onun kormuş olduğu imparatorluğunu sonuna kadar muhafıza edeceğim bahanesiyle Nadir den kalan teçhizatı kendisiyle Afganistan’a götürüp Kandahar’da Ahmet şah kendisini şah ilan etti.[16]

Ahmet Han Kandahar’da şahlığını ilan ettikten sonra Özbekler ,Hazaralar, Kızılbaşlar, Tacikler ve diğer halkları de hakimiyeti altına alarak Afganistan’ın tamamına hakim olmuştur. Ahmet Han Hindistan’a 1756-1757 yılları arası altı defa sefer düzenledi ama Sihiler yüzünden hep yenildi. Ahmet Han Hindistan la uğraşırken İranlılar Meşhedi ve Türkler yani Buhara Emri ise Afganistan Türkistan’ını bir kısmını ele geçirdiler. 1772 de Ahmet şahın ölümünden sonra yerine oğlu Timur şah tahta geçti.[17]

Timur babası kadar devlet işlerine başarılı olamadı. İlk defa merkez hükümeti Kandahar dan Kabile nakil etti. Babadan kalan imparatoru ele tutamadı. Güneyde Sihiler, kuzeyde Buhara Emir’i ilerliyordu. Timur 20 sana hakimiyetinden sonra 1793 yılında vefat etti. Yerine oğlu Zaman Şah geçti. Zaman şah yedi sana iktidardan sonra 1800 yılında kardeşi Mahmut tarafından tahtan indirildi. Sonra Mahmut’un kardeşi Şüca,ül mülük Sihiler yardımı ve İngilizlerin desteğiyle savaşlar başlatıldı. O günden sonra İngilizler Afganistan’ı sömürgeleştirmeye başlamıştır. Şüca,ül mülük Kabil’i ele geçirerek kardeşini hepse atı. sonra Fatih Han isminde bir vezir Şüca,ül mülk’ü yenerek ve Kabil’i ele geçirir. Mahmut’u ikinci defa tahta çıkarır ve sonra ise Mahmut tamamen Fetih Han’ın hükmü altında hareket etmek zorunda kalır. Herat’ta bir ailevi karışıklıktan dolayı Mahmut Fetih Han’ı öldürüyor ve yaptığı iş hayatının sonu ve Sadozai kabilesinin yıkılışına sebep oluyor. Fetih Han’ın kardeşleri Dost Muhammed Han’ın başkanlığa toplanarak Kabil’i kısa sürede ele geçirirler. yönetin sadozai aşireti kolundan Barakzai (muhammezai), koluna geçmiş olur. Bu gelişmeden faydalanan Sihiler güneyden Peşaver ve güneydeki bütün illeri ele geçiriyor. Şüca ülkü Kandahar’a saldırır Dost Muhammed Han Şüca’ül mülkü yenerek kendisini Afganistan Emir’i ilan eder.[18]

Üç Afgan İngiliz savaşı olur. Birincisi 1842 yılında kabil halkı İngilizlere karşı Kabil’de bir ayaklan da 16 bin İngiliz askeri öldürülüyor. Şüca,ül mülük ise İngilizlerin desteğiyle ikinci defa kabil’de şah olur. İngilizler Şüca ül mülkü kullanarak ikinci defa Afganistan’ı ele geçiriyorlar. Şü,caül Mülük Afganistan halkı tarafından vatan haini olarak ilan eder. 1829’da Afganistan istiklalli tamamen yok oluyor. [19]

Güneyden İngilizler kuzeyden ise Ruslar Afganistan’ı sıkıştırıyorlar. Ruslar Türkistan kentlerini birer, birer ele geçirerek Afganistan topraklarına doğru ilerliyor. Dost Muhammed Han Türkistan’a kaçmasından sonra İngilizlere teslim olur ve İngilizler tarafından Hindistan’a gönderilir ve bir müddet sonra İngilizler tarafından ikici defa Afganistan Emiri tayin edilir, ölümüne kadar İngilizlere vefalı kalır. Dost Muhammed Han Kabil’e gelmeden önce oğlu Vezir Ekber Han başkanlığında bir ayaklanmada 5900 İngiliz askeri ve Ekber Han’da İngilizlerin Başkomutanını öldürür. 28 şubat 1842 de İngilizler yine kısa sürede Afganistan’ı ele geçirir. İsyancıları yakalayıp hepsini öldürürler ve Camiler, binaları yıkarlar.

28 şubat 1868’de Türkmenlerin yardımıyla Herat’ı Dost Muhammed Han’a kazandırırlar ve Dost Muhammed Han ilk defa Afganistan’ın tamamına hakim olur ve 9 ay sonra 1863’te Herat’ta vefat eder. 1858 yılında oğlu Şir Ali Han tahta geçer ve kardeşler arsında taht kavgaları başlar. Şir Ali yenilerek Herat’a çekilmek zorunda kaldı. Tahta Şir Alinin kardeşi önce Efzel han sonra onun yerine kardeşi Azam han geçeri. Sonra ise Şir Ali han ikinci defa tahtı ele geçirir. Daha önceleri Şir Ali Hanla savaşan Abdurrahman Han ise Türkistan’a kaçar ve böylece kardeş kavgaları 1868’de sona ermiş olur. İngilizlerle anlaşamayınca Şir Ali Han tahtı oğlu Yakub’a bırakarak Afgan Türkistan’ına kaçınca yolda vefat eder(1879). Yakub Han bir hatası yüzünden Hindistan’a sürgün edilir. Afganistan tahtına daha önce Türkistan’a kaçan Abdurrahman Hanı getirilir. Abdurrahman han da ölene kadar İngilizlere vefalı kalır. Ruslar da Bencide, Mervi ele geçirirler. Merv’deki Abdurrahman han bir hastalık yüzünden 28 Eylül 1901 de vefat eder ve yerine büyük oğlu Habibullah han tahta geçeri ve babası gibi dostluğunu İngilizlere aynan devam ettirir. Ruslarla da ilişkilerini düzeltir. Afganistan ilk defa Habibullah Han döneminde 24 büyük elçilik açar. Babası zamanındaki Derran hattını de tekrar den imzalar.(21 mart 1905). Habibullah Han Birinci dünya savaşına da katılmaz. 19 şubat 1919 de faili meçhul kişiler tarafın dan Celalab’da öldürülür. Yerine büyük oğlu Amanullah han tahta geçer. Amanullah han tahsil görmüş,dünyadan haberdar,açık görüşlü ve demokrat birisi olarak hemen Afganistan’ın istiklalini almak için çalışmalar yapar. Amanullah Han İngilizlere bir mektup göndererek Afganistan’ın istiklalini istemiş ve İngilizlerde bunu reddetmiştir Üçüncü İngiliz Afgan savaşı çıkmış oluyor. 8 Ağustos 1919 da beş maddelik bir anlaşma imzalanarak Afganistan iç işlerine olduğu gibi dış işlerine de tam bağımsız bir ülke olur. Afganistan’ı ilk tanıyan Rusya olur ve iki ülke arasında büyük elçilikler açılır ve 1 mart 1921’de Afganistan ve Türkiye arasında bir ittifak kurulmuş olur. 1920-1921 yıllar arası Cemal paşa ve Enver paşa Afganistanın ordusuna eğitim vermeye gelir. Amanullah han 1927 yılın da bir dünya türüne önce. Mısır, Fransa, Belçika, İsviçre, Almanya, İngiltere, Rusya, İran ve Türkiye yi ziyaret ederek Mustafa kemal la yakından görüştü. Amanullah han ülkesine döndüğün de hemen Avrupa ve Türkiye’de gördüğü yenilikleri Afganistan’a da uygulamaya başlayınca bunları kaldıramayan halk Amanullah Han’a karşı isyan ederek Tacik asıllı çete reisi Habibullah Han ki lakabı Beçeyi Sakavdır. Kabil’e saldırır Amanullah Han kardeşi İnayetullah Han tahta bırakıp kendisi Avrupa’ya kaçar ve üç gün sonra kardeşi de Avrupa’ya kaçmak zorunda kalır. İsyancıların lideri Mir Habibullah “Beceyi sakav” kısa sürede kabil’i ele geçirir.Beçeyi sakav okuma yazma bilmeyen cahil birisidir. Mir Habibullah yönetimi ele aldığında ülke tam anlamıyla çöker 9 ay tahta kalabilir.

Daha önce Afganistan’ın istiklaline başarılı rol oynayan Nadir han kardeşleri ile Fransa dan Afganistan’a girdiler (25 Şubat 1929). Nadir han Mir Habibullah Hanla savaşır 12 ekim 1929’da Habibullah Hanı yakalayarak idam eder. 16 Ekim 1929’da kendisini Afganistan şahı ilan eder. 31 Ekim 1931’de yeni bir anayasa çıkartı ve bu anayasa 1964’e kadar devam etmiştir. Nadir han daha önce Hazara milletine mensup bir çocuk tarafından öldürülür. Sonra Nadir’in büyük oğlu Zahir şah 19 yaşında tahta geçer. Afganistan da 1937 yılında Türkiye,İran,Irak,Afganistan Sadabad Paktını kurulur. İkinci dünya savaşına Zahir şah katılmadı.[20]

Zahir şah ABD silah yardımı istedi reddedildi. Rusya den istedi olumlu yanıt aldı ve kısa sürede iki devlet arasında dostluk anlaşması imzalanır Rusya ve Türkiye’ye de öğrenci gönderilir. 1953-1963’te babasından kalan anayasanın değiştirerek yeni anayasa çıkartır. Bu anayasada basın ,düşünce özgürlüğü, Parti kurma serbestliği ilan edilir ve yönetim de şahın yakınları bulunamayacaktır. 1965’te Komünist, Marksistler ADHP(Afganistan Demokrat halk parti)’yi kurdular. Davud daha önce Rusya’ya öğrenci göndermişti,öğrenciler ülkelerine döndüğünde ADHP’ini kurdular. Bundan sonra Üniversitelere eylemler baş gösterdi. Afganistan’ı çok kötü etkilemiş olur. O yıl tam 80 bin kişi hayatını kaybeder. Zahir şah ADHP’i Üniversiteleri ve tüm partileri kapattı. M.Zahir Şah 1933-1973 arası 40 sana Afganistan da Cumhurbaşkanlığı yaptı. Zayıf,tembel, dış dünyaya kapalı uyuşuk bir hükümdardı. Devleti onun adına amcaları ve diğer yakınları yönetiyordu. [21]

Zahir Şah kırk yıllık yönetiminde sadece halkın serbestçe dalaşabilmesi, kimsenin kimseye karışamaması, savaştan uzak fakat eğitim, ekonomi, insan hakları, vs. Hiç bir ilerleme olmadı. buda halkın cahil kalmasına sebep oldu. [22]

Zahir Şahın İtalya da olduğu sırada daha önce Başbakan olan kuzeni Sardsar M. Davut han solcu subaylarla Zahir Şaha bir kansız darbe vurdu ve yönetimi ele geçirerek Cumhuriyet ilan etti. Daha önce solculara bazı bakanlıklar verdi daha sonra ise solcularla arası bozuldu ve İslamcılarla yakınlaşmaya başladı Rusya’ya sırt çevirdi, İran ve ABD yakın ilişkiler için olmaya başladı . ABD tavsiyesiyle Pakistan’la arasını düzelti Rusya ise bu gelişmelerden çok rahatsız oldu ve Afganistan’ı elden vermek istemiyordu. 1977 de Davut Han Rusya’ya son gezisinde komünist partisinin genel sekreteri olan Brejnevle tartışarak kızgın bir şekilde Rusya ı terk eder. Komünistler ve General Abdülkadir askerleri ile sarayı basarak Davut Hanı, çocuklarını, hanımı ile birlikte öldürdü ve böylece “İnkilabi Savur” isminde bir inkılâp yapılmış oldu. [23]

Darbeye kilit noktayı ADHP i gizlice çalışmakta idi. ADHP ikiye ayrıldı ADHP i lideri Nur Taraki ve Hafızullah Emin seçildi.Perçem liderliğine Berak Karmal seçildi. İkisi arasında ciddi rekabetler yaşandı. Bu günkü Afganistan İslami liderler Davud’a karşı çıkarak Pakistan’a kaçmışlılardı. 24 Şubatt1977 da yeni anayasa çıkartıldı. ADHP ve perçem partisi bir koalisyon kurdular. Afganistan Cumhuriyeti, Afganistan Demokrat olarak değiştirildi. Cumhurbaşkanı Taraki ve Başbakan,Diş işleri Bakanı ise Hafizullah Emin seçiliyordu. Bu dönemde kadınlar özgürlük, halkın arazileri zorla alınarak fakirler bahanesiyle ordu arasında paylaşılıyordu. Bu defa de iktidarda ADHP ve Perçem anlaşamıyordu, Taraki Perçemileri yönetimden uzaklaştırdı ve liderini de Çekoslovakya’ya Büyükelçi olarak gönderdi. Taraki öldürmeye çalıştıysa da başarılı olamadı ve kendi kazdığı pusuya düşerek Emin tarafından öldürüldü ve Emin cumhurbaşkanı oldu. [24]

Mücahitler de bazı illerde direnmeye başlamıştı. Afganistan’a ilk yardım eden Pakistan oldu ki onun amacı Afganistan da iç karışıkları çıkararak Durran Hattını erteletmekti . Pakistan dan sonra ise İran İslami Cumhuriyeti ,İran yardımı Şii ve başka gruplara vermezken Peştun asıllı Gülbeddin Hikmetyar’a vermekte idi. Mücahit gruplar Emin Cumhurbaşkanı olduktan sonra saldırıya geçtiler ve savaş şiddetlendi. İlk defa Pakistan, İran, ABD, İsrail, İngiltere, S.Arabistan, Almanya, Fransa, Japonya başta olmak üzere daha sonra da 26 ülke silah ve her türlü yardım etmeyi resmen ilan ediyorlar. Emin ise Rusya’dan yardım talep ediyor Taraki gibi Emini de reddedilir. Ama Rusya gizlice yardım ediyordu. [25]

1979’da Ruslar askerleri Afganistan’a havadan inerek Afganistan Cumhurbaşkanı olan Emin’i öldürdüler. 27 Aralık ayında Bebrak Karmal Ruslar tarafından Afganistan Cumhurbaşkanı tayin ediliyor. [26]

Babrak Karmal Emin gibi hata yapmamak için siyasi tutukluları serbest bıraktı, İslam dinide önem verdi konuşmalarında bismillah ile başladı, Cuma namazlarına gitti ve mollalar poz verdi. Barış için çok çaba gösterdi. Ama halkın gönlünü fethedemedi.

Rusların Afganistan’a girmesini ilk önce ABD, Avrupa ülkeleri ve İslam ülkeleri 14 ocak 1978 de BM uyası olan 140 ülke tepki göstererek Rusların Afganistan’dan çekilmeleri için oy kullanıyorlar. Bu 140 ülkeden 18’i ret 18’i de çekimser, geri kalan ülkeler ise Rusların çekilmesi için oy kullandılar. Dünyadaki Komünist partilerin hepsi ve sadece Fransa komünist partisi hariç Rusların Afganistan dan çekilmesini istiyorlardı.[27]

Binlerce bina, okul, cami, hastane, köprü, yollar ağır hasar gördü ve yıkıldı. Rusların 500 e aşa uçakları düşürüldü. Ruslar 1979 da 10 bin askerle Afganistan a girerken 1980 de 70 bin,1987 de ise bu rakam 125 bin olmuştur.

Mücahitlere yardımlar sürmekte idi.1980 da 30 milyar 1981 de ise 50 milyar 1891’de ABD ve S.Arabistan 208 milyar dolara ulaştı. Mücahit liderleri Pakistan da oldukları için bu işten Pakistan karlı çıkıyordu. Pakistan’daki beşli gruplar yediye yükseldi ve aynı günde de Perçem ve ADHP’si de uzlaştı. İran’daki dokuzlu partiler tek parti olarak Hizbi Vahdet partisi oldu. Mücahitler gün gittikçe güçlenmekte idiler, Ruslarda Babrak Karmal yerine eski “KHAT” (Afganistan gizli İstihbarat) başkanını Dr. Necibullah’ı getirdiler.[28]

Cenevre’de BM Rusların Afganistan dan çekilmeleri için bir toplantı yaptı. 1986’da Dr. Necibullah Afganistan Cumhurbaşkanı Rusya devlet Başkanı M. Gibacup’la görüşmek için Rusya’ya gitti. Bu görüşmelerde ilk önce 1986 Ekimin de 80 bin , yani 9 ay içinde Ruslar’ın hepsi Afganistan dan çekilecekti. Anlaşmalara göre Rusların Afganistan dan çekilmelerimden sonra hiçbir ülke mücahit gruplarına yardım etmeyecekti. 15 Şubat 1989 da mücahitler ülkelerine geri döneceklerdi. [29]

Savaş hızlı bir şekilde devam ediyordu. Sovyetler bu işten zararlı çıkmışlardı. 140 bin Sovyet ordusundan 25 bin ölü ve binlerce yaralı ve sakat bırakmıştı. Sovyet’in günlük askeri harcaması ortalama 10 milyon dolar civarında idi. Bu yüzden Ruslar çekildi ve komünist devletin yıkılmaması için Rus uzmanları Afganistan’a kalıyorlardı. Dr. Necibullah mücahitlere anlaşmak ve barış istedi bunu mücahit liderleri reddetti. Necibullah kendi hükümetini ayağa tutmak için Mücahitleri kendine çekiyordu. Bazen de mücahit komutanlarla anlaşamıyordu ki bunlardan biri Kandaharlı İsmet Müslümdü. Bu kişi zalim ve kızları zorla kaçırıyordu. Kuzey bölgesin de ise Türk asıllı General Dostum kuzey bölgesinin elinde tutuyordu. Dr. Necibullah G.Dostum’u Kabile çağırdı ve en zor savaşlara G.Dostumu gönderdi ve savaşları da başarılı bir şekilde yerine getiriyordu. En zor savaşlardan biri olan Kandahar’a İsmet Müslüm’e karşı gönderdi bu savaşı da başarılı bir şekilde yerine getirdi ve İsmet Müslüm ve adamlarını yok etti ve halkın sevgisini kazandı. Mücahitlere karşı da bir çok zaferlere imza attı. Her savaşta terfi ediyor ve ödüllendiriliyordu. Bu cesaretin den dolayı general oldu ki bun dan Peştunlar ve Necibullah ta endişe ediyordu.[30]

General Dostum uzun yıllardan beri ezilen Türkleri tek çatı altına toplamı başardı. Dr. Necibullah ta Dostumun önünü kesmek için kuzeyde bazı Peştun komutanları atıyordu ve uçağına bomba koyuyordu ama hiçbir şey yapamıyordu. Mücahit gruplar Mezari Şerifi ele geçirmek istediler ama G.Dostum mücahitlerden erken davranarak Mezari Şerifi ele geçirdi ve kuzey bölgesindeki yedi ilin tek hakimi oldu. Kabili ele geçirmek için Penşir vadisinde Gostum ve Şah Mesud bir araya gelerek Kabili almak için bir ittifak kurdular. Kabil’de ise savaş şiddetli bir şekilde sürmekte idi. Kabil halkı ise savaştan Pakistan ve kuzey bölgesinde kaçıyorlardı. Dr. Necibullah hükümetten istifa etti, Kabil’de iktidar boşluğu oluştu bunu fırsat bilen G. Dostum kuzey bölgesinden 11 uçak dolusu ile Kabil’e havadan asker indirdi ve Hikmetyar askerlerinin önü keserek Kabili ele geçirdiler. Dr. Necibullah ta BM yardımcısı ile Kabilden Hindistan’a kaçarken G. Dostumun askerleri tarafından engellendi ve BM binasına sığındı. Kabil ve Afganistan halkı ilk önce mücahitlerden çok memnundular savaşın bitiğini sanıyorlardı ama sevinçleri uzun sürmedi. Mücahit liderler koltuk savaşına başladılar. [31]

Kabil’deki şeriat devleti ilk olarak kadınların evden çıkmalarına kısıtlılık getirdi. Daha önce etekle dolaşan Kabil bayanları 1992 den sonra artık kapanacaktı. Bu yasaklara karşı çıkan Kabil kadınlarının üzerine,yüzüne, asit döktüler ve iyice dövdüler. İnsanları halkın önünde astılar. [32]

Mücahitlerin Kabil’i ele geçirmesi ile cumhurbaşkanı olarak 2 aylığına Sıbgatullah Müceddidi cumhurbaşkanı olacaktı daha sonra ise 4 aylığın Burhaneddin Rabbani cumhurbaşkanı olacakı. Sıbgatullah Mücededi 2 ay cumhurbaşkanlıktan sonra hükümeti Rabbani’ ye teslim verdi. Rabbani ise hükümetten bir daha çekilmek istemedi. Bunun üzerine G .Hikmetyar Kabili bomba yağmuruna tuttu, her gün binlerce masum, günahsız Kabil halkı hayatlarını kayıp ettiler.

Önce G. Dostum Şah Mesutla birlikte Hikmetyar’a karşı savaşırken aniden Hikmetyar’la ittifak kurup Şah Mesud’a karşı savaştı ve Kabil harabeye döndü, mücahitlerin koltuk kavgaları yüzünden on binlerce halk hayatını kayıp etti ve Pakistan’a muhacir oldular. Mücahitler marketleri, mağazaları, dükkanları yağmaladılar, kütüphaneleri okulları yaktılar, öğretmenleri komünist diye öldürdüler. Kızlarla zorla evlendiler ve zorla tecavüz ettiler.

Afganistan’da bunlar yaşanırken 1994’te Taliban isminde yeni bir grup çıktı. Daha önceleri bu gruba pek önem verilmezken gün gittikçe güçlendiler ve Afganistan’ın vilayetlerini teker, teker ele geçiriyorlardı. Talibanların Afganistan’a girmeden önce o günkü Pakistan Dışişleri Bakanı, İran, Türk cumhuriyetleri ile ticari anlaşmalar yapmak için Afganistan’ın batı bölgesini elinde bulunduran İsmail Hanla da antlaştılar. Pakistan’dan ticari Tırları Kandahar’dan geçerken Kandahar’da bulunan komutanlar ticari araçlara saldırdı bahanesi ile Pakistan’dan gelen mollalar araçları kurtarmak için komutanlarla savaştılar ve onları yendiler. Haşhaş ve eroinleri yakarak yasak olduğunu söylediler. İlk defa Kandahar’ı ele geçirdiklerinde “Allah’ın zemininde Allah’ın hükmünü hakim kılacağız” dediler. Kabil’de yönetim Taciklerin elinde olduğu için Taliban’ın gelmesi ile en çok Peştunlar sevinmişti ve Taliban da Peştunlar’dan ibaretti. Önce güney bölgesinin Peştunlar’ın elinden savaşmadan ele geçirdiler, daha sonra ise Afganistan’ın batı bölgesini elinde bulunduran İsmail Han hakimiyeti olan batıyı ele geçirdiler. Sonra Kabil’i Şah Mesud’un elinden aldılar ve BM binasında sığınan Dr. Necibullah’ı da trafik lambasına astılar. Şah Mesud Rabbani ve adamları ile birlikte kuzey bölgesinde sığındılar. Rabbani daha önce G. Dostuma cihat ilan etmişti , Mezari Şerife gelerek Dostum’a sığındı. Hikmetyar ve bir çok lider Dostumun yanına geldiler. 1995’te Dostumun komutanlarından biri olan Resul Pehlivan bir suikastta öldürülmüştü. Resul Pehlivan’ın kardeşi Melik pehlivan benim abimi Dostum öldürdü bahanesi ile Talıbanlarla birleşti ve Mezari Şerifi ele geçirdi ve G. Dostumda Türkiye’ye kaçtı. İki gün geçmedi ki Melik Talibanla Mezari Şerif’te savaştı. Çok sayıda Talibanın adamlarının bir kısmı öldürüldü ve bir kısmı da esir edildi. Melik iktidarda birkaç ay kalabildi . Bir kaç ay sonra ise G. Dostum ülkesine dönerek tekrar iktidarı ele geçirdi ki, 1998 de Taliban güçleri Kuzey bölgesini ele geçirdi ve G. Dostum yine Türkiye’ye sığındı. Talibanlar Mezari Şerifi ele geçirince 8 bin Hazara’yı öldürmüştü. Taliban kadınları evden dışarıya çıkmalarını ve TV. Teyp, müzik, sinema, hemen, hemen her şeyi yasakladı. Her şey yasaklanırken haşhaşın ekilmesi serbest bırakıldı. Taliban 5 sene yönetime böyle devam ettiler. Finansmanları ABD, S. Arabistan, Arap asıllı Üsame Bin Ladin ve Arap ülkeleri iken askerleri de Pakistan sağlıyordu. 10 Eylülde Şah Mesud suikastte öldürülmesinden sonrada 11 Eylül 2001’de Newyork’taki ikiz kulelere Üsame Bin Ladinin saldırması ile ADB ve NATO Taliban’a bir operasyon düzenledi. Kuzey bölgesinin güçlü komutanı G. Dostumun öncülüğü ve ABD‘ın uçaklarının bombaları ile önce Mezari Şerifi ve kuzey bölgesini Dostumun güçleri ele geçirmesinden sonra Kabili de Tacik asıllı General Fehim ele geçirdi.

Almanya’nın Bonn şehrinde geçici hükümetin kurulması için bir toplantı düzenlendi ve 4 aylık bir geçici hükümet kuruldu. Bu hükümetin başına Peştun asıllı Hamit Karzayi getirildi ve ilk defa Afganistan tarihinde az olsa da bütün etnik gruplardan Bakanlar seçildi. İlk defa bütün milletlerden “LOYI CIRGA” ya (TBMM gibi) katılmaları istendi. Bu geçici hükümetten sonra ise iki yıllığa yeni bir hükümet kurulacağından söz edilmektedir.

2- Ekonomi Durumu

Afganistan 1946-1953 yıllarında ekonomiye büyük önem vermiş, önemli yatırım yapmıştır. Ancak malın az olması sebebiyle fazla bir ilerleme kaydedememiştir. Rusların yardımıyla 5 yıllık planlar yapılmıştır. Bunun amacı, sanayi, enerji, madencilik sahalarında devleti geliştirmektir.

Afganistan çok zengin yer altı kaynaklarına sahiptir. 1950-1988 arasında Ruslar bu yer altı kaynaklarını belirlemek için bir çok araştırmalarda bulunmuşlardır. İşgali de bu kaynaklara sahip olmak için yapmışlardır. Afganistan’da en önemli madenlerden doğalgaz, petrol, demir, kömür, altın, kıymetli taşlar vb. madenler bulunmaktadır. Bunlardan sadece doğalgaz, kömür, tuz kullanılmış ama altın, gümüş, uranyum gibi kıymetli madenler gizlice kullanılmış ve yurtdışına götürülmüştür.

Ülke gelirinin % 50’sini doğalgaz oluşturur. Rusların çıkışıyla satışlar gerilemiş, Necibullah yönetiminin 1991’de yıkılışıyla Rus doğalgaz hattı kesilmiştir. Doğalgaz Afganistan’da bol miktarda bulunmakta, ama yeterli miktarda kullanılmamaktadır. Şıbırgan, Mezarı Şerif halkına doğalgaz verilmekte ve fabrikalarda kullanılmaktadır. Elektrik olarak Afganistan barajları yeterli olmamakta, ihtiyacını Türk Cumhuriyetlerinden karşılamaktadır.

Afganistan’ın % 15’i tarıma müsaittir. Bunun yarısında ziraat yapılır. Bu topraklarda yağmur dışında bir sulama yoktur. Savaşlardan önce buğdayının % 50’sini kendisi üretiyordu, savaşlar nedeniyle ziraat yapılmadı ve Rusya’dan almak zorunda kaldı. Arazilerde Haşhaş ekimi başladı.

Afganistan’da sanayi çok az gelişmiştir. Afganistan sanayi ürünlerini Avrupa’dan karşılamaktadır. Fabrikalar genellikle Kabil ve kuzey bölgesinde yoğunlaşmaktadır. Tekstil, Çimento, Gübre, Yağ, Şeker, Cam, İlaç gibi fabrikalar mevcuttur. Kuzeyde yaşayan Türkler tarafından halı, kilim, dericilik gibi el sanatları işlenmektedir. Savaş nedeniyle bu fabrikaların bir çoğu hasar görmüştür.

Afganistan’ın para birimi Afgani’dir. 1963’te bir Amerikan doları resmi olarak 45 Afgani iken serbest piyasada ise 650 Afganiye kadar yükselmektedir. 1991’den sonra bu rakam 65.000’e kadar yükselmiştir. 1995’e kadar banknotlar 10 Afgani’den 1000 Afgani’ye varken, 1995’ten sonra 5000-10000’lik banknotlar şeklinde basılmıştır. Bu da Afganistan’daki finans durumunu açık bir şekilde göstermektedir, diyebiliriz. Milli gelir 1981 3.000.000.000 Dolar, 1986’da 3.800.000.000 Dolardır. Kişi başına düşen milli gelir 273 dolardır. Halkın % 66’sı ziraat, % 15’i madencilik, % 3’ü ise başka işlerle meşgul ve geri kalanı % 14’ü ise işsizdi. Bankalar 1930’larda açılmıştır.

Savaşlardan önce Afganistan’ın gelir kaynaklarından biri de Turizmdi. Turistler Bamyan dev heykeli, tarihi Belh şehri, Hayber geçiti ve Herat’taki tarihi minareleri görmeye geliyorlardı. Savaşlardan sonra ise Turizm bütünüyle sona ermiştir diyebiliriz.

Afganistand dış ülkelere maden ve tarımsal ürünleri ihraç eder, Amerika, Avrupa ve Rusya’dan her türlü elektronik ve makina gibi her türlü sanayi malları ithal etmektedir. Ülke 1946’da BM lere üye oldu.[33] 1986-1987 yıllarında Afgan ticaret geliri 1.4 Milyar dolara ulaşmıştır.[34]

“Sovyetlerin işgaliyle Afganistan ekonomisi ağır darbe yedi. Örnek olarak tarımsal alanda 70 milyar zarara uğradı. Komünistlerin yıkılışı Mücahitlerin yönetime gelişiyle birlikte ekonomiye 10 milyar dolar zarar geldi. Taliban’ın gelişiyle ekonomi iyice çöktü. Gelecek 50 yıla kadar düzelmesi imkansızdır. Çünkü ekonomik hiçbir hizmet yapılmadı.” [35]

Taliban haşhaşın ekimine çok önem verdi. Arazilerin % 80’inde haşhaş ekiliyordu. Taliban’ın tek ticaret geliri haşhaştır. Haşhaş Önce Pakistan, İran, Türkiye ve Türkiye’den de Avrupa, Amerika ülkelerine gönderiliyordu. Celalabad kaçakçıların ve teröristlerin merkezi olmuştu. Bununla birlikte pek çok yerleşik alanda halk açlıktan eşyalarını satıyorlardı.[36] Afganistan Taliban döneminde Dünyanın % 70 haşhaşını sağlıyordu. Bundan yıllık ortalama 70 milyar gelir sağlandığı tahmin edilmektedir. Afganistan dünyada eroin satımında birinci sırada yer almaktadır denebilir. Molla Ömer bir konuşmasında haşhaş uyuşturucusu ekimi yasak değildir, çünkü Afganistan’ın ekonomik durumu çok kötüdür. İyi olana kadar haşhaş ekimine devam edilecektir. Ülke dışına satılması serbest, ama Afganistan halkının kullanması ise yasaktır, demiştir. [37]

II. BÖLÜM

AFGANGİSTAN‘DA SOSYAL YAPI

1- Afganistan’ın Etnik Yapısı

Afganistan’da çeşitli milletler yaşamaktadır. Eskiden beri Afganistan’da iki temel ırk vardır. Birisi Beyaz, diğeri ise Sarı’dır. Peştunlar, Tacikler, Hazaralar*, Nuristaniler beyaz ırka mensupturlar. Özbekler, Türkmenler, Moğollar kısaca Türkler sarı ırka mensup. Afganistan’daki yaşayan etnik gruplar ise Peştunlar, Türkler (Özbek, Türkmen, Kazak, Hazaralar…) Kızılbaşlar, Aymaklar, Hintliler, Nuristanilerdir.[38]

Özbekler, Kırgızlar, Kazaklar… 1978’de yapılan sayının yarısını Tükler oluşturmakta.[39] Çok milletli olan Afganistan’da yaklaşık 18 milyonu ülkede, 2 milyonu İran ve Pakistan’da yaşayan 20 milyon nüfuslu bir ülkedir. Ülkede bir milyon şii mezhebine ve geri kalanı da Hanefi mezhebine mensup insan yaşamaktadır. Ülkenin her yerinde çeşitli diller konuşulmakta ve resmi dil Farsça ve Peştucadır. Peştu dili resmi olarak geçerli ise de, halk arasında pek geçerli değildir. Eski ülkenin % 60’ı bu dili bilmemektedir. Ülkenin ikinci resmi dili Farsça’yı herkes konuşabilmektedir. Bundan dolayıdır ki Farsça dili diğer milletlere de tesirini göstermiştir.[40]

Afganistan’da Afgan adıyla herhangi bir halk veya topluluk bulunmamaktadır. Afgan sözünden genellikle Peştun anlaşılmaktadır. Afganistan’da herkes kendi milleti ve aşireti ile tanınmaktadır. (Kuzeyde aşiret sistemi yok, aşiret sistemi güneyde geçerlidir. Zira Eskiden kuzey bölgesi beyliklerle yönetiliyormuş.) Afganistan’daki halklara kimsiniz sorusunu sorduğumuzda; ben Özbek, Tacik, Peştun, Türk cevabını alırsınız. Afganım diye bir cevabın alınması oldukça zordur.[41]

Afganistan’da hiçbir zaman gerçek ve objektif bir nüfus sayımı yapılmamıştır. Ancak Cumhuriyet döneminde nüfus sayımı yapılmış ise de sağlıklı değildir. Peştun yöneticiler yönetimi ellerinde bulundurabilmek için Peştunların sayısını çok fazla belirtmişlerdir. Bütün dünyadaki kaynaklarda da Türkler ve diğer milletlerin sayısı az Peştunların sayısı çok fazla olarak yazılmıştır. Bütün yabancı yazarlar kitap yazarken Peştunların kaynaklarını kullanmışlardır. Tabii ki diğer milletlerin tarihi eserleri Peştun yöneticiler tarafından yakılmış, yok olmuş. Peştunların sayısı diğer milletlere göre fazla olduğu gerçektir. Ama sözde 8 milyon Türk var, tarihlerde sayıları 3 milyonu geçmiyor. Kısaca Afganistan’da hangi milletin n[42]e kadar nüfusu var, kimse kesin bir bilgiye sahip değildir, düşüncesindeyiz.

a) Peştunlar (Patanlar):

Peştunların sayısı tahmini olarak 10 milyon civarındadır. Peştunlar Afganistan’da Babur Şah zamanında yani 1500’lü yıllarda tarih sahnesinde gözükmüşlerdir. Peştunlar eskiden genellikle Süleyman dağlarında yaşamaktadır.) Aria ırkından olduğu tahmin edilmektedir. Peştunlar Afganistan’ın güneyinde ve güneydoğusunda ve Hindukuş dağlarında yaşamaktalardır. Ancak Abdurrahman Han zamanında Peştunlar ülkenin çeşitli yerlerinde yerleştirilmiştir. Dilleri ise Aria dilinin bir lehçesini konuşurlar. Peştunlar iki büyük kısma ayrılıyorlar.

1-Gilzayı (galcayi) ve 2-Durraniler.

Gilzayılar Peştunların yaşadığı kuzeydoğuda, Durraniler ise Peştunların yaşadığı batısında ikamet etmektelerdir. XI. yy.da Durraniler’in Kandahar’dan Herat’a sürgün edilmeleriyle Kandaharı Gilzayılar ele geçirdiler. 1747’de daha sonra Nadir Afşar’ın ölümünden sonra Durrani (Abdali) koluna mensup olan Ahmet Han Kandahar’a gelerek kendini şah ilan etti. Böylece Kandahar tekrardan Abdalî (Durranilerin) eline geçti. Durranilerin bir kolu olan Sadazayiler 1747 yılından 1818’e kadar hüküm sürdü. 1818’den 1978’e kadar yönetim Durrani’nin başka bir kolu olan Barakzayilere geçti. Ondan sonra ise, kısa bir süre yönetim Gilzayiler’in eline geçti. Peştun kabileleri asırlarca yönetim için savaştılar, bu düşmanlık şimdi de devam etmektedir.[43]

1747’den şimdiye kadar Afganistan’ın hükümetini sadece Peştunlar yönetmiş diğer milletlere hiçbir hak verilmemiş, çünkü köle olarak kullanmışlardır. 1926 Anayasasında Afganistan’ın resmi dili Peştuca olarak kabul edildi. General Elphintone kitabında Peştunlar hakkında şöyle yazmaktadır: “Peştunların şeri(kötülüğü) şundan ibarettir. Kin, intikam almak, hased etmek, zorla baskı yapmak, hırslı, çok yiyen, şiddetli, kendini beğenen, özgürlükçü, dostlarına karşı vefalı, misafir perver, mert, suça meyyal gibi özelliklere sahipler. Peştunlar Sünni İmam Azam’ın mezhebine mensup ama az sayıda içlerinde şii mezhebinde olanlar vardı. Dağlarda yaşamaktadırlar.[44]

Afganistan’ın nüfusunun yarısını Peştunlar oluşturuyorlar. Peştunlar milattan önce ve sonraki yüz yıllarda Orta Asya’dan İndus vadisine göç eden, değişik kavimlerin torunları olduğu tahmin edilir. Gilzayiler 10.yy’da Afganistan’ın güneyinde yaşayan Halç Türklerinden geldikleri iddia edilmektedir. Gilzayilerin altı boyu vardır. Turan, Buran, Tokhi, Hotak, Ender ve Taraki sözlükte bu isimlerin aslı Türkçedir. Bunlar ya Türk ve Türklerin etkisi çok fazla olmuşdur. Tarih boyunca dağınık yaşayan Peştunlar 1747’de ilk defa Ahmed Han başkanlığında bir araya toplanıp ilk defa bir hükümet kurdular. Daha önce de Mirveys Han başkanlığında bir devlet kurmuşlardır. Bundan dolayı çeşitli aşiretler yüzyıllardır birbirleriyle savaşı ve kan davalarını sürdüre gelmişler. “Kan kanla yıkanır” Peştunların yazısız kanunudur.[45]

Peştunlar Afganistan’ın en kalabalık nüfusunu oluşturmaktadır. Bir kısmı göçebe hayatı sürmektedir. Konuştukları Peştuca dili Hind ve Arap dilinden oluşup 1926’da Farsça’nın yanında resmi dil olarak devlet tarafından kabul edilmiştir. Peştunlarda kabilecilik çok etkilidir. 1893 Martında Abdurrahman Han döneminde İngilizlerin Durand hattını çizmesiyle Peştunların büyük kısmı Hindistan ve şimdiki Pakistan topraklarında kalmıştır.[46]

Peştunlar çiftçilik ve çobanlıkla meşguldürler ve bölgelerinde şeker kamışı, portakal, nar vb. meyveler yetiştirilmektedir. Göçebe hayatı yaşayan Peştunlar ise kışın sıcak yerlerde yazında yaylalarda göç etmekteler. Bunlar genelde hayvancılıkla uğraşırlar.[47]

Abdurrahman Han ve Zahir Şah zamanında bir çok Peştun ailesi güneyden kuzeye yerleştirilmiş ve kuzey bölgesinde yaşayan Türklerin evleri ve arazileri alınıp peştunlara verilmiştir. Eskiden kuzey bölgesinde sadece Türkler yaşıyordu. Bölge Türkistan adıyla anılmakta idi.*

c) Türkler

Türklerin sayısı tahminen 6 milyon civarındadır.[48] Afganistan’da yaşayan Türkler farklı boylardan oluşmaktadırlar.

1- Özbekler: Özbeklerin sayısı tahminen 3 milyondur.[49] Özbek Türkçesi konuşmaktadırlar.Özbekler Hindukuş dağlarının kuzeyinde yani Afgan Türkistan’ın da yaşarlar. Özbekler, yani Türkler Afganistan’ın doğusu yani Bedahşan’dan Herat’a kadar uzanan illerde yaşamaktadırlar. Özbekler ziraat ve ticaretle meşguldürler. Hayvancılık önemli bir geçim kaynağıdır. Afganistan’ın en iyi atlarını Özbekler yetiştirmektedir. Koyun karakolu* olarak bilinen ki bu sadece kuzey bölgesinde Türkler üretirler, dünyaca ünlü olup, Avrupa ve Amerika’ya satılır. Özbekler de diğer milletler gibi hakları mahrum edilmiş ve Peştunların zulüm ve işkencesinin altında yaşamışlardır. Özbeklerin yaşadığı Cevzican (Şibirgan) da doğalgaz kaynakları vardır. Ülke ekonomisine çok katkı sağlıyor. Afganistan’ın kuzeyinde her yerde maden çıkmış ve çıkmaktadır.[50]

2- Türkmenler: Türkmenlerin sayısı ise 700 bin civarındadır.[51] Türkmenler de Özbek Türkleri gibi Afganistan’ın kuzey bölgesinde Türkistan bölgesinde Amu Deryanın güneyinde yaşamaktalardır. Türkmenler de hayvancılık, ziraat, halıcılık gibi işlerle uğraşmaktadırlar. Türkmenler ve bütün Türkler sarı ırktan gelmekte ve Hanefi mezhebine mensupturlar.[52]

3- Kırgızlar: Kırgızların sayısı 400 bin civarındadır.[53] Kırgızlar da Türk ırkına mensuplar. Afganistan’ın kuzey doğusu aynı zamanda doğu Türkistan’ın batısında Vahan koridorunda yaşamaktadırlar. Kırgızlar da hayvancılık ve tarımla… uğraşırlar ve çadırlarda yaşarlar. Ruslar Afganistan’a gelince Kırgızları Vahan’dan Pakistan’a sürgün ettiler. Onlardan bir çoğu 1982’de o zamanki Türkiye Cumhurbaşkanı tarafından Türkiye’ye götürülüp yerleştirilmiştir.[54]

Aslında Afganistan’da Türkler ciddi bir azınlık teşkil etmeseler de, genelde azınlık gibi gösterilmişler. Nüfusun % 17’sini oluşturan Türkler Hindukuş dağlarının bitişi ve Afganistan’ın Tükistan’ı olarak bilinen kuzey bölgesinde çoğunluğu oluşturmaktadırlar. Milattan sonra birinci yüzyılda yaşamış olan en eski Türk boyu Yuhaçiler’den 1747’ye kadar yani Nadir Afşara kadar yönetim hep Türklerin elinde olmuştur. 250 yıldır ülkeyi yöneten Peştunlar, Türkleri yönetimden safdışı bırakmışlardır, Yapılan nüfus sayımında da Türklerin nüfusu gerçek dışı gösterilmiştir.[55]

Afganistan’da Peştunlardan sonra ülkenin en kalabalık nüfusunu Türkler oluşturuyor. Türkler Afganistan’ın kuzeyinde Türkistan bölgesinde yaşarlar. Afganistan Türkistanı olarak meşhur olan bölge her ne kadar Afganistan sınırları içinde kalsa da Hazar Denizinden Kaşgara, Vurallar’dan Hindukuş dağlarına kadar uzanan büyük Türkistan’ın doğal bir parçasıdır. Ülkenin en doğusundan Vahan koridorunun en batısındaki tarihi Herat’a kadar uzanan Afganistan Türkistanı Katagan ve Türkistan olmak üzere iki bölgeye ayrılmaktadır. Bir Özbek beyi ve beylik başı olan Katağan bölgesinin merkezi Kunduz ve Türkistan bölgesinin merkezi de Cevizcan (Şıbırgan) dır.[56]

Afganistan’ın kuzeyinde hep Türkler yani Özbekler, Türkmenler, Kazaklar, Kırgızlar, Kızılbaşlar, Karakalpaklar gibi Türk toplulukları yaşamaktadır. Ülkenin güneyinde de Türk boyları bulunmaktadır. Ancak bunlar çoğunlukla maalesef Peştunlara karışmış milli kimliklerini kayıp etmişlerdir. Kuzeyde herkes Türkçe’nin çeşitli lehçelerini konuşmaktadırlar. Türklerin sayısı 5 milyon olarak tahmin edilmektedir. Bunun çoğu Özbek, bir kısmı Türkmen geri kalanı da diğer Türk topluluklarındandır. Türkmenler, Özbekler Moğol karışımı bir ırktır. [57]

1468’de Özbekler ikiye ayrıldılar. Bir grup Sir deryaya yerleşerek bugünkü Özbekistan’ı kurdular. İkinci grup ise başı boş olarak göçebe hayatı yaşadılar ve bu gruba kazak ismi verildi ve sonra küçük Hanlıklar (Beylikler) kurdular. Türkmenler ise 19. yy. a kadar göçebe hayatı yaşıyorlardı. 20. yy. da hepsi birden yerleşik hayata geçtiler. 1920’de Bolşeviklerle amansız bir mücadele verdiler. 7. yy. dan beri Afganistan’da yaşayan Türkmenler önemli bir kısmı 1887’de Afganistan’ın sınırının çizilmesiyle bugünkü Türkmenistan’a geçtiler. 1920-30’da Ruslar Türkistan’a ilerlemesiyle büyük bir Türkmen göçü Afganistan’a başladı. Kazak Türkleri de Rusya’nın zulmünden kaçıp Afganistan’da yaşamışlar. 50 bin civarındadırlar. Karakalpak Türkleri de Özbekçe ve Türkmence’den farklı bir konuşmaları vardır. Sayıları 20 bine ulaşır. Bunlar Afganistan’ın güneyinde Celalabad kentinde yaşarlar. Afganistan’da tek şii Türk gurubu olan Kızılbaşlardır. 18. yy. larda Afganistan’ı işgal eden Nadir Afşar kentini de geriye bırakmıştır. Sayıları 60 bin olarak tahmin edilir. Afganistan’daki Türkler genelde Ziraat, ticaret, hayvancılık, halıcılık, tarım… gibi şeylerle uğraşmaktadırlar. Dillerini, kültürlerini, örf ve adetlerini halen kayıp etmişlerdir, Hanefi mezhebine mensupturlar. Sadece Kızılbaş Türkleri şii olup Farsça’nın tesirinde kalarak Farsça konuşurlar ama Türk olduklarının bilincindedirler.[58]

4- Hazaralar: Hazaraların nüfusu ise 1 milyon civarındadır.[59] Afganistan’ın orta kısmı, yani merkezde ve Hindukuşun tepelerinde yaşarlar. Orasına Hazaracat ismini koymuşlardır. Araştırmalara göre Hazaralar Moğol soyundan geldikleri iddia edilmektedir. Cengiz Han onları geri bırakmışlardır. Başka bir araştırmacılara göre ise Hazaralar Farsça konuştukları için Moğollardan önce İranlılar bırakmış olabilir. Hazaraların bir kısmı da İran sınırı yakınlarında yaşamaktalar. 1890’da Abdurrahman Han Hazaralara çok zulüm etti ve çok sayıda insanları katletti ve her şeyden mahrum bırakmıştır. Hazaralara Peştunlar çok zulüm ettiler, ağır işlerde çalıştırdılar. Arazileri, evleri ellerinden alınıp Peştunlara verildi. Bu işkencelerden biride “kafa oyunu”* dur ki bununla eğleniyorlarmış. Hazaralar tarım ve hayvancılıkla uğraşıyorlar, bölgeleri dağlık olduğu için ziraate müsait değildi. Hazaralar çok fakir ve geri kalmış bir topluluktur. Onların baş şehri Bamyandır ve Afganistan’ın kömürü ordan sağlanıyor. Hazaralar Afganistan’ın en kalabalık şii grubundan biridir.[60]

Afganistan’ın dördüncü etnik grubu olan Hazaralar Moğolların yani Cengiz han’ın askerleri olarak bilinir. Besut aşireti saf Hazara olarak sayılmış ve Hazarlar dağlarda hayat sürmekteler. Hazaraların bir kısmı Peştunlar ve Taciklerle evlenerek onların kültürleri altında kalmışlar. Hazaralar Farsça konuşmaktalar. Konuştukları dilde çok sayıda Çağatay Türkçesi ve Moğolca kelimeleri ve deyimleri mevcuttur. Yaptıkları en yaygın işleri ise hamalcılıktır. Komünistler döneminden beri yani 1979’dan beri Hazaracat bağımsız bir yönetime sahiptir ve İran desteklemektedir. İran onlara hem dil hem mezhep olarak yakın olduğu için onların aracılığı ile etkisini Afganistan’da yaymaktadır.[61]

Hazaralar 13. ve 15. yüzyıllar arasında bölgeye gelen Moğolların torunu olarak bilinir. Hazaralar daha önceleri Budizm dinini benimsediği iddia edilmekte ve kendilerini Türk ve Moğol karışımı olduklarını da iddia etmekteler. Hazaralar diğer Türkler gibi 250 yıldır iktidar tarafından dışlanmışlar.[62]

b) Tacikler

Taciklerin nüfusu 4 milyon olarak tahmin edilmektedir.[63] Bunlar Farsça dilinin bir dalı olan Darice’yi konuşuyorlar. Tacikler Afganistan’ın kuzeydoğusunda yaşıyorlar. Tacikler kendilerini “Tac” kavramı olarak isimlendirirler. Araplar ülkeyi ele geçirdiklerinde “Taj” diye farsça’ya geçmiştir. Tacikler çobanlık ve çiftçilikle uğraşırlar. Taciklerin çoğu yerleşik ve yarı yerleşik hayatı yaşamaktadırlar.[64]

Tacikler ülkenin ikinci kalabalık nüfusunu oluşturmaktalar ve ülkenin en eski etnik gruplarından sayılır. Tacikler 13. yy. da Delhi’de kurdukları devleti Timur yıkmıştır. 1929’da bir çete reisi olan Beçe-i Sakav birkaç aylık Afganistan’da hüküm sürmüştür.[65]

Afganistan’ın Tacikleri Dağ Tacikleri ve Farsivan Tacikleri olmak üzere ikiye ayrılır.

Tacikler Afganistan’ın kuzeydoğusunda yaşamaktalar ve Hanefi mezhebine mensupturlar. Sadece Vahan’daki Tacikler şii mezhebine mensupturlar. Dağ Tacikleri çok fakir, Farsivan Tacikler ise kırsal kesimlerde yaşamaktalar ve dağ Taciklerine göre çok zengindirler. Ülkenin batısında Herat’ta da farsivan Tacikleri yaşamaktadır. Bazı milletler Tacik olmadıkları halde Farsça konuşurlar. Yani Hazaralar ile örneğin Afganistan’ın kuzeyinde yaşayan bazı Türk asıllı aileler Taciklerin etkisinde kalarak ikinci dil olarak Farsçayı konuşuyorlar.[66] Tacikler Tacikistan’da yaşayan Taciklerden farklı bir Tacikçe dilini konuşmaktadırlar.[67]

Tacikler şehir merkezlerinde yaşamakta olup, aşiret sistemini bırakmışlardır. Tacikler barışçı, şair, mütevazi, misafirperverdirler ve ziraatle uğraşırlar. Tacikler bu kadar sakin gözükseler de peştunlar gibi kin, nefret dolu, kavgacı, kendini beyenen bir karaktere sahiptirler.…[68]

d) Diğer Etnik Gruplar:

Nuristaniler (kafirler): Nuristanlıların sayısı ise 100 bin civarındadır.[69] Afganistan’ın güneydoğusunda Pakistan’ın sınırına yakın dağlık bölgede eski adı kafiristan ve şimdiki adı Nuristan’da Nuristanlılar yaşamaktalar. Bazı iddialara göre “Nurileri” Büyük İskender Afganistan’ı işgal ettiğinde ülkesine dönerken geriye bıraktıkları askerler olarak biliniyor. Gazneli ve Timuriler döneminde Nuristanlıların varlığı sözedilmektedir. 1896’da Abdurrahman Han bölgeyi ele geçirip halk da İslam dinini kabul ettiler. Sonra kafiristan adını Nuristan olarak değiştirdiler. Nuristanlılar ikiye ayrılmaktadır: 1) Siyahpaş , 2)Sefitpaş. Bunlardan siyahpaşlar kati denilen bir dil konuşmaktalar. Kültürleri Afganistan’da yaşayan diğer milletlerden daha farklı onlar keçi, sığır, at yetiştirmekteler. Müslüman olmadan önce Tanrılarına keçi gibi hayvanlar kesmekte idiler. Bunlar ölülerini bir tabuta koyarak köyün dışında bırakırlar. Müslüman olduktan sonra bu geleneklerinin değiştirdiler, değişmeyen pek çok gelenekleri halende mevcut. Başka milletlerle kaynaşmamışlardır.[70]

Diğer milletler gibi Nuristanlılar da yönetimden hakları verilmemiş.[71]

Beluçiler: Beluçiler Afganistan’ın güney batısında çadırsız, çöllerde yaşamaktalar. Çöller kurak olduğu için ziraate az müsaittir. Bu bölgenin gelişmesi için hiçbir çaba harcanmamış hatta unutulmuş. Baluciler her zaman isyan etmişler. Şu madenler bulunmaktadır: Gaz, Kömür, Demirtaş, kimyasal maddeler… gelecekte ekonomik yönden onların için sevindiricidir.[72]

Göçebe bir hayat sürmekteler. Beluçiler Afganistan, İran, Pakistan sınırlarının kesiştiği bölgede yaşıyorlar. Bu bölge siyistan olarak biliniyor. Sayıları 100.000 olduğu tahmin edilmektedir. Beluçilerin en önemli kaynağı kaçakçılaktır. Üç ülkenin sınırlanın kesiştiği bölgede yaşadıkları için bir ülkeden aldıkları malı diğer ülkeye kolaylıkla satabilirler. Bu kaçakçılığı sadece Afganistan Beluçileri değil Pakistan, İran Beluçileri de yapmaktalar.[73]

Çaymaklar: Afganistan’ın batısında yaşıyorlar. Taciklerin kültürünün etkisinde kalmışlar ve Moğol kökenli bir halktır. Çaraymak “dört aşiret anlamına gelir” Aymaklar Firukuhi, Taymani, Çemşidi, Taymuri olarak dört boydan gelmekteler. Bunların ilk üçü şii dördüncüsü sünnidir. Farsça konuşuyorlar. Sayıları 450.000 civarında tahmin edilmiş. Genelde göçebe ve yarı göçebe hayatı sürdürmekteler, çadırlarda yaşıyorlar.[74]

Hindular: Afganistan’da tek Müslüman olmayan etnik grup Hindulardır. Hindular Hintçe konuşmaktadırlar. Bunlar Başkent Kabil’de yaşıyorlar. Genellikle bankacılık, eczacılık, kuyumculuk, ticaretle meşguller. Landa adlı bir değişik şiveyi konuşuyorlar. Sayıları 60.000 civarındadır. Komünistleri desteklemişler, savaşlara katılmayan tek etnik gruptur. Hinduların sayıcı çok az olmasına rağmen Hint kültürü, filmi, müziği Afganistan’da çok etki olmuş. Hinduların yabancı oluşu, Müslüman olmayışı, farklı kültürlere sahip oluşlarına karşı diğer etnik grupların tepkisine maruz kalmamışlar.[75]

Araplar: Araplar Taciklere çok benzemekte Farsça konuşuyorlar. Sünni mezhepli ve Tacikler tarafından asimilaştırılıyorlar. Arap kültüründen hiçbir iz kalmamıştır. 8. yy.da Türkistan’ı ele geçirerek geri bıraktıklar asker olarak tahmin edilmekte. Hz. Muhammed’in soyundan geldiklerini iddia eden Sait Araplar’da mevcuttur. Araplar, Türk, Peştun, Tacik, Hazaralarla karışmış ve o milletin dilin kültürünü benimsemişlerdir.

2- Aile Yapısı

Aile; toplum yapısının en önemli unsuru, çekirdeğidir. Afganistan’da bazı yerlerde ve köylerde insanlar büyük aile olarak yaşamakta bazı yerlerde ise küçük aile olarak yaşamaktalar. Afganistan’da genel olarak evin tek hakimi, reisi erkektir, yani babadır. Eğer babadan büyük olarak baba ve amca varsa evde onun sözü geçerlidir. Büyüklerin sözünün geçerli olmasının nedeni Afganistan’da büyüklere çok saygı göstermelerindendir. Babadan sonra evde en çok söz sahibi olan kadınlardır. Afganistan’da Amanullah’ın reformları ile kadınlara hak tanınmaya başlamıştı ki, Amanullah Han başarılı olamadı. Ama kadınlar her ne kadar haklarını alamazlarsa da bu reform kadınları haklarını almaları için uyandırmıştı.

“Afgan toplumu erkek egemenliğine dayanan ataerkil aile yapısına sahiptir. Erkek ailenin tek hakimidir. Aile için onun sözü geçerli ve kadının durumu ise içler acısıdır.”[76]

Biraz önce söylediğimiz gibi Afganistan’da evin tek hakimi erkektir. Ama kadının durumu hiçte içler acısı değildir. Şöyle düşünürsek bir ülkede Dışişleri Bakanı dışarıdaki işlerle sorumlu, İçişleri Bakanı ise içerideki olan şeylerle sorumludur. Afganistan’da da bir aile erkek dışarıdaki işlerle yani aileyi geçindirmek için çalışmakta, erkekler il merkezlerinde ticaret, dükkan, mağaza, idare gibi işlerde çalışmakta (Taliban dönemi hariç idari işlerde bayanlarda çalışmaktalardı) köylerde ise erkekler aile geçimini sağlamak için çiftçilik, bağ ve bahçe tarım gibi işlerle uğraşmakta kadınlar ise genelde evdeki işlerle yani yemek, içmek, çocuğa bakmak ve büyütmek vb. işlerle meşguldür. İl merkezlerinde ise idari işlere giden çok sayıda kadın var. Köydeki kadınlar idari işlerle uğraşmasalarda bu işleri ve bazıları kocalarına yardım etmekte ve evde inek, koyun, el sanatları varsa onlarla uğraşmaktalar. Merkezdeki aile, anneler erkenden kalkıp kahvaltıdan sonra anne çocuklarını okula yollar ve okula gitmeyen erkek çocuksa babasıyla iş yerine götürülmekte. Kız ise annesine yardım etmektedir. Son zamanlarda köylerde erkek okulları açıldı ise de çocuklar pek okula gitmemekte, şehir merkezlerinde ise okula gidenin sayısıda çoktur. Eğer köydeki çocuk okula gitmiyorsa babasıyla araziye götürülmekte. Güney bölgesinde köylerde daha önceden kız okulları açılmıştı, ama kuzeydeki köylerde ve Afganistan’ın bir çok ilinde kız okulu daha açılmadı. Okula gidemeyen köy kızları evde annelerine yardım etmekte veya evde el sanatlarıyla ilgili halı, kilim dokumak, dikiş işleriyle uğraşmaktalar. Bazı aileler hariç Afganistan’da kadınlara hiçbir zulüm, işkence yapılmıyor. Ama kadın hakkı diye bir şeyde yoktur. Bazı kesin bilgilere göre Afganistan’ın güneyi Nuristan, Pektiya gibi yerlerde kadınlara çok zulüm edilmektedir. Kadın hakkı diye bir şey yoktur. Kadınlar erkenden kalkıp ev işleriyle ve çocuklarla uğraşmakla birlikte bir de arazilere giderek yaz sıcağında tarlada çalışırlar. Erkekler ise evden dışarı çıkmamakta gününü uykuyla geçirmekteler.

Köylerde büyük aileler halinde yaşarlarken, şehirlerde küçük aileler şeklinde yaşarlar. Aynı evde birkaç aile yaşadığı da görülür. Evler genelde büyüktür. Büyük illerde ise aileler genelde küçük aile tipi olarak yaşamaktalar. Yakın akr

Bu yazı Salı, 06 Kasım 2007, 12:50 tarihinde Dünya Ve Ülkeleri kategorisi altında yayınlandı. Bu yazıya yapılacak yorumlardan haberdar olmak için RSS 2.0 beslemesini kullanabilirsiniz. Yorum yapabilirsiniz, veya kendi sitenizden geri izleme yapabilirsiniz.

www.1bilgi.com

Önsöz

Yorum Yapın