www.1bilgi.com

Dünya, GüneÅŸ Sistemi’nin 9 gezegeninden biridir ve GüneÅŸ’e olan uzaklığı bakımından 3. Sırada bulunur. CoÄŸrafya’nın asıl konusunu oluÅŸturan Dünya’yı incelemek için bazı kavramların bilinmesi gerekir:

Eksen

Kutup Noktası

Ekvator

Paralel

Meridyen

Dünya’nın Åžekli :

Dünyanın Şekli ve Boyutları :

Dünya, Kutup Noktaları’nda basık, Ekvator’da ÅŸiÅŸkindir. Dünya’nın kendisine özgü bu ÅŸekline geoid denir. Geoide en yakın geometrik ÅŸekil elipsoiddir. Verilen boyutlar "Hayford Elipsoidi" ne aittir.

Dünya’nın Boyutları

Ekvator yarıçapı = 6.378,4 km

Kutuplar yarıçapı = 6.356,9 km

Ekvator çevresi = 40.076,6 km

Kutuplar çevresi = 40.009,1 km

Pratikte bu uzunluklar yaklaşık olarak alınmaktadır.

Paralellerin Özellikleri :

Ekvator’a paralel uzanırlar

Çapları ve uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doÄŸru kısalır.

Ekvator’dan kutuplara doÄŸru sayısız paralel çizilebilir. Ancak deÄŸerlendirme kolaylığı bakımından birer derece aralıklarla çizildikleri varsayılır.

Paralellerin 90 tanesi Kuzey Yarım Küre’de, 90 tanesi Güney Yarım Küre’de bulunur.

60. paraleller Dünya’nın küreselliÄŸinden dolayı Ekvator’un yarısı uzunluÄŸundadır.

Birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km’dir.

UYARI : Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle 2 paralel arasındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. ÖrneÄŸin, Ekvator ile 10 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.596 m iken, 890-900 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.700 m’dir. Ancak birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık pratikte 111 km olarak kabul edilmiÅŸtir.

Özel Paraleller

Bazı paralellerin yerleri, güneş ışınlarının yere değme açısına bağlı olarak doğa tarafından belirlenmiştir. Bunlar :

Ekvator

Dönenceler

Kutup Daireleri

Kutup Noktaları

Ekvatorun Özellikleri

En uzun paraleldir.

Güneşin önünden en hızlı geçen noktaların oluşturduğu paraleldir.

3) Dünya’nın eksen çevresindeki dönüş hızı Ekvator’da yaklaşık 1670 km/saat’tir.

GüneÅŸ ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül’de dik açıyla alır.

Yıl boyunca sıcak olduğundan termik alçak basınç kuşağıdır.

Yükseltici hava hareketleri görüldüğü için bol yağış alır.

Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eÅŸit ve 12′ÅŸer saattir.

Dönencelerin Özellikleri

Yerleri, yer ekseninin eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak belirlenen Dönenceler, 23027′ Kuzey ve Güney paralelleridir.

Kuzey Yarım Küre’dekine Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre’dekine OÄŸlak dönencesi denir.

Orta kuşak ile Tropikal kuşağı birbirinden ayırırlar.

Güneş ışınlarının düz zeminlere dik geldiği en son noktalardır.

5. Yengeç Dönencesi 21 Haziran’da, OÄŸlak Dönencesi 21 Aralık’ta GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır.

Kutup Noktalarının Özellikleri

90. Kuzey ve Güney paralelleridir.

Güneş ışınlarının düz zeminlere en dar açıyla geldiği yerlerdir.

Sürekli soğuk olduğundan kutuplar ve çevresinde yıl boyunca termik yüksek basınç kuşakları oluşur.

Aydınlanma çemberinin 21 mart ve 23 Eylül’de teÄŸet geçtiÄŸi yerlerdir.

Bir yıl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaşanır.

Çizgisel hızın sıfır, yerçekiminin en fazla olduğu yerlerdir.

Kutup Dairelerinin Özellikleri

Yerleri, yer ekseninin eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak belirlenen Kutup Daireleri, 66033′ Kuzey ve Güney paralelleridir.

Kutup kuşağı ile Orta kuşağı birbirinden ayırırlar.

Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer deÄŸiÅŸtirdiÄŸi ve 21 Haziran ile 21 Aralık’ta teÄŸet geçtiÄŸi paralellerdir.

21 Haziran’da Kuzey Kutup Dairesi’nde, 21 Aralık’ta Güney Kutup Dairesi’nde 24 saat gündüz yaÅŸanır.

Meridyenlerin Özellikleri

Bir kutuptan diğerine uzanan meridyenler de paraleller gibi sayısızdır. Ancak pratikte her 1 dereceden bir yay geçtiği varsayılarak, 360 tane oldukları kabul edilmiştir.

Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık Ekvator üzerinde 111 km olarak kabul edilmiştir.

Başlangıç meridyeni olarak Londra yakınlarındaki Greenwich kabul edilmiştir.

Bir meridyenin, karşıt (anti) meridyeniyle arasında 180 meridyen fark vardır.

UYARI : Meridyen yayları eÅŸit uzunluktadır. Aralarındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır ve tüm meridyenle kutuplarda birleÅŸir.

Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık; Ekvator üzerinde 111.322 m. (pratikte 111 km olarak kabul edilmiÅŸtir, 45. (Kuzey - Güney) paralellerinde 78.850 m, 90. (Kuzey - Güney) paralellerinde ise 0 m’dir.

Dünyanın Şekline Bağlı Sonuçlar

Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle, yerçekimi Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. Dünya, geoid deÄŸil de küre ÅŸeklinde olsaydı, yerçekimi Dünya’nın her yerinde aynı olurdu.

Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle Ekvator diÄŸer paralellerden ve meridyenlerden daha uzundur. Dünya küre ÅŸeklinde olsaydı, Ekvator çevresi (kutupları çevreleyen iki meridyenin uzunluÄŸu) birbirine eÅŸit olurdu.

Ekvator çevresi =40.077 km

Kutuplar çevresi=40.009 km

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, ekseni çevresindeki dönüş hızı Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır. Ekvator üzerindeki noktalar saatte 1666,6 km yol katederken, Kutup Noktaları’nda alınan yol sıfır km olduÄŸu için, eksen çevresindeki dönüş hızı 0 km/saat’tir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle Kutup Noktaları’nda birleÅŸen meridyen yaylarının uzunluÄŸu birbirine eÅŸittir. Bir kutuptan diÄŸerine uzanan bir meridyen yayının uzunluÄŸu yaklaşık 20.005 km’dir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle meridyenler arası uzaklık, Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır ve meridyenler Kutup Noktaları’nda birleÅŸirler.

Birbirini izleyen iki meridyen arası uzaklık Ekvator üzerinde 111.322 m iken (pratikte bu uzunluk 111 km kabul edilmiÅŸtir), 45. paraleller üzerinde 78.850 m, 90. paralellerde (Kutup Noktaları) 0 m’dir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, paralellerin uzunluÄŸu Ekvator’dan kutuplara doÄŸru küçülür. Ekvator en uzun paraleldir. Kutuplarda ise paraleller nokta halini alır.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle aydınlık ve karanlık yarıküreler oluÅŸur. Böylece yeryüzünün bir yarısı gündüzken, diÄŸer yarısında gece yaÅŸanır.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle 21 Mart ve 23 Eylül’de Ekvator’dan kutuplara doÄŸru GüneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı daralır. Bu tarihlerde Ekvator GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır. Bu nedenle yatay düzleme dik duran cisimlerin gölgesi oluÅŸmaz. Kutuplara doÄŸru güneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı daraldığı için cisimlerin gölge boyu uzar.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle güneÅŸ ışınlarını yıl boyunca dik ve dike yakın açı ile alan Ekvator’un güneÅŸten aldığı ısı enerjisi daha fazladır. Kutuplara doÄŸru ışınların gelme açısının daralması nedeniyle alınan ısı enerjisi azalır.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle yerden yükseldikçe görülebilen alan geniÅŸler.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle termik basınç kuÅŸakları oluÅŸur.

Termik Basınç Kuşakları

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle ısınma ve soÄŸumaya baÄŸlı oluÅŸan basınçlara termik basınç denir. GüneÅŸ ışınlarını, yıl boyunca dik ve dike yakın açılarla alan Ekvator fazla ısınır. Isınan hava genleÅŸerek yükselir ve basınç düşer. Kutuplar, ışınları dar açı ile aldığından her zaman soÄŸuktur.SoÄŸuk hava ağır olduÄŸu için yere çöker ve basınç yükselir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı Kuzey Kutbu’ndan Ekvator’a doÄŸru daralır. Bu nedenle 60. Kuzey paralelinde 60° açı ile görülen Kutup Yıldızı Güney Kutbu’nda görülmez.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle hep aynı yönde hareketle baÅŸlangıç noktasına ulaşılır. 1519 yılında Macellan tarafından, hep batıya gidilerek çıkış noktasına varılabileceÄŸi düşüncesi ile Ä°spanya’nın Cadiz Körfezi’ndeki Sancular Limanı’nda baÅŸlatılan ve aynı limanda 1522 yılında son bulan Dünya seyahati ile bu sonuca ulaşılmıştır.

__________________

Bu yazı Salı, 06 Kasım 2007, 13:05 tarihinde Coğrafya kategorisi altında yayınlandı. Bu yazıya yapılacak yorumlardan haberdar olmak için RSS 2.0 beslemesini kullanabilirsiniz. Yorum yapabilirsiniz, veya kendi sitenizden geri izleme yapabilirsiniz.