Güneydoğu Anadolu Bölgesi
Güneydoğu Anadolu Bölgesi
En küçük coÄŸrafi bölge olan GüneydoÄŸu Anadolu Bölgesi yer ÅŸekilleri ve Buna baÄŸlı olarak yerleÅŸme ve ekonomik özellikler açısından iki bölüme ayrılmıştır. Bunlar, Orta Fırat Bölümü ve Dicle Bölümü’dür. Bölgeyi bölümlere ayıran sınır KaracadaÄŸ volkan konisinden geçer.
Yer ÅŸekilleri
Yer şekilleri sade olan bölgede yükseltisi fazla olmayan ova ve platolar geniş yer kaplar.
Dağlar : Bölgenin kuzey kesiminde Toros dağ sırasının güney yamaçları uzanır. Burada asıl Toroslar ile onun önünde ikinci bir kıvrımlı dağ kuşağı uzanır. Bölgenin ortasında 1938 m yükseltiye sahip sönmüş Karacadağ Volkanı yer alır. Bölgenin batısında ise Gaziantep Platosu üzerinde yükselen Kartal Dağları önemli yükseklik oluşturur.
Ovalar : KaradaÄŸ’ın batısında AltınbaÅŸak (Harran), Ceylanpınar ve Birecik ovaları yer alır. Dicle nehri ve kollarının toplandığı Diyarbakır Havzası’nda fazla geniÅŸ olmayan ancak çok verimli bir ovaya geçilir.
Platolar : KaracadaÄŸ’ın batısındaki Åžanlıurfa, Gaziantep, Adıyaman platoları Fırat ve kolları tarafından derin bir ÅŸekilde yarılmıştır. KaracadaÄŸ’ın doÄŸusu ise daha engebeli bir yapı gösterir. Bu bölümün güneyinde Mardin-Midyat EÅŸiÄŸi yer alır.
Akarsular ve Göller
Akarsular
Bölgenin iki önemli akarsuyundan biri olan Fırat, kaynağını DoÄŸu Anadolu Bölgesi’nden alır. Bölgede ise Toroslar’dan gelen Kahta ve KaradaÄŸ’dan gelen küçük akarsularla beslenir. GüneydoÄŸu Toroslar’ın güneye bakan yamaçlarından birçok kol halinde çıkan Dicle Nehri ise bölgenin diÄŸer önemli akarsuyudur. Her iki akarsu da Basra Körfezi’ne sularını boÅŸaltır.
Göller
Bölgede doğal oluşumlu göl yoktur. Ancak Fırat ve Dicle üzerinde kurulmuş baraj gölleri bulunmaktadır. Bölgenin ve ülkenin en büyük baraj gölü olan Atatürk Barajı bu bölge sınırları içindedir.
Ä°klim
Denizden uzak olduÄŸu için sıcaklık bakımından karasal iklim özellikleri görülür. Kışlar oldukça soÄŸuk olup, en çok yağış bu mevsimde düşer. Yaz mevsimi ise enlemin, karasallığın ve güneyden esen çöl rüzgarlarının etkisiyle çok sıcak ve kurak geçer. BuharlaÅŸma ÅŸiddeti çok fazla odluÄŸundan yaz mevsiminin en kurak geçtiÄŸi bölgedir. Ayrıca batıdaki Gaziantep Yöresi’nde belirgin olarak Akdeniz ikliminin ektileri görülür.
Doğal Bitki Örtüsü
Bölgenin doÄŸal bitki örtüsü bozkırdır. İç Anadolu bozkırlarına göre çok fakirdir. Bölgede antropojen bozkırlar da geniÅŸ yer kaplamaktadır. Ormanların en az alan kapladığı bölge olan GüneydoÄŸu Anadolu’da mevcut ormanların büyük bölümü de tahrip edilmiÅŸtir. Toros DaÄŸları eteklerinde görülebilen ormanlar ise kuraklık nedeniyle çok zayıftır. Dicle Nehri boylarında yer yer kavak ve söğüt toplulukları görülür.
Nüfus ve Yerleşme
Nüfusu en az olan bölgemizdir. Ancak doğum oranının yüksek, yüzölçümünün küçük olması nüfus yoğunluğunun fazla olmasına neden olmuştur. Orta Fırat Bölümü ve özellikle Gaziantep Yöresi yoğun nüfuslanmıştır. Yağışın azaldığı düzlüklerde nüfus azalır. Bölgede ekonomik gelişmenin yavaş olması, terör olayları gibi nedenlerden dolayı göç veren bir bölgedir. Ayrıca mevsimlik işçi göçleri de olmaktadır.
Ä°ller
Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Mardin, Siirt, Şanlıurfa
Ekonomik Özellikler
Tarım
Tarım halkın temel geçim kaynağıdır. Tarım arazisi geniş olmasına karşın kuraklık nedeniyle tarımın en önemli sorunu sulamadır. Tarım topraklarının çok parçalı, tarım işletmelerinin küçük işletmeler şeklinde olması tarımsal verimi düşürmektedir. Tarım alanlarının üçte biri nadasa alınmaktadır. G.A.P. (Güneydoğu Anadolu Projesi) ile birlikte sulu tarım alanları genişlemekte, nadas arazisi azalmakta, tarım ürünü çeşitliliği artmaktadır.
Tarım Ürünleri
BuÄŸday : Bölgedeki tarım alanlarının yarısından fazlasında buÄŸday ekilir. En fazla ekim alanına sahip Åžanlıurfa’yı Diyarbakır izler.
Arpa : Bölgede yetiÅŸtirilen diÄŸer önemli tahıl olan arpa, en fazla Åžanlıurfa, Siirt ve Adıyaman’da yetiÅŸtirilir.
Pamuk : Bölgede en fazla ekilen endüstri bitkileri arasında yer alan pamuk, halen sulanmakta olan Akçakale ve Gaziantep’te yetiÅŸtirilir.
Kırmız Mercimek : Kuraklığa dayanıklı bir baklagildir. Türkiye üretiminin tamamına yakınını bu bölge saÄŸlar. En çok Åžanlıurfa ve Gaziantep’te yetiÅŸtirilir.
Susam : Az bir alanda ekimi yapılmaktadır. Ancak üretimi bölge için önem taşır.
Çeltik : Siverek’te yetiÅŸtirilmektedir.
Antep Fıstığı : Bölgenin karakteristik ürünüdür. Ãœretimin % 90’ı bu bölgede gerçekleÅŸir.
Üzüm : Özellikle Gaziantep çevresinde bağcılık gelişmiştir. Üretilen üzüm yaş olarak tüketilmesinin yanı sıra pekmez, pestil ya da içki yapımında kullanılır.
Zeytin : Akdeniz ikliminin etkileri görülen Gaziantep yöresinde Kilis ve Islahiye çevresinde yetiştirilir.
Tütün : Sulama ile birlikte ekim alanları genişlemektedir. Üretimde Adıyaman ve Batman önde gelir.
Sebze : Sulanabilen alanlarda domates, biber, patlıcan gibi çeşitli sebzeler yetiştirilmektedir.
Meyve : Bölgenin karpuz üretiminde ayrı bir yeri vardır. Özellikle Diyarbakır çevresinde ağırlığı 20 kg’ı aÅŸan karpuz yetiÅŸtirilmektedir.
Hayvancılık
Bölgede hayvancılık önemli bir ekonomik faaliyettir. Bölgenin doÄŸal özellikleri ve gelenekleri hayvancılığın geliÅŸmesine zemin hazırlamıştır. Bitki örtüsünün bozkır olması nedeniyle küçükbaÅŸ hayvancılık yaygındır. Bölgede en çok koyun yetiÅŸtirilir. Koyundan sonra en fazla yetiÅŸtirilen kıl keçisidir ve Toros DaÄŸları eteklerinde otlatılır. Ayrıca Toros DaÄŸları’nda arıcılık yapılmaktadır.
Ormancılık
Kuraklık nedeniyle ormanların en az bulunduÄŸu bölgedir. Toroslar’ın eteklerinde bulunan ormanlar da çok zayıftır. Bu nedenle bölgede ormancılık geliÅŸmemiÅŸtir.
Madenler ve Enerji Kaynakları
Madenler : Bölge maden bakımından zengin deÄŸildir. Gaziantep, Islahiye ve Kilis’te krom ve bakır yatakları bulunur. Kilis-Gölbaşı’nda fosfat çıkartılır. Ayrıca Toros DaÄŸları’nda krom ve çinko yatakları vardır.
Enerji Kaynakları : Petrolün çıkarıldığı tek bölgedir. Diyarbakır Havzası’nda Raman, Garzan, Åželmon yatakları ile Adıyaman’da Yanarsu Havzası’nda çıkartılır. Türkiye’nin petrol boru hatları bu bölge topraklarından geçer. Ayrıca Cizre’de önemli bir enerji kaynağı olan linyit çıkarılır.
Enerji Ãœretim Tesisleri : Bölge enerji üretiminde giderek önem kazanmaktadır. G.A.P. kapsamında 22 hidroelektrik santral kurulması planlanmıştır. Önemli barajları Atatürk, Kralkızı ve Deve Geçidi’dir.
Endüstri
Başlıca endüstri tesisleri şunlardır :
Besin : Diyarbakır, Şanlıurfa
İçki : Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır
Pamuklu Dokuma : Gaziantep, Adıyaman, Diyarbakır
Battaniye, Kilim, Halı : Siirt, Gaziantep
Petrol Rafinerisi : Batman
Ulaşım
Bölgede önemli daÄŸ sıralarının olmaması ulaşımı kolaylaÅŸtırmıştır. Ancak GüneydoÄŸu Toroslar, İç ve DoÄŸu Anadolu ile olan ulaşıma engel olmaktadır. Irak ve Suriye’ye baÄŸlanan önemli yollar da bölgeden geçmektedir. Bölgede iki ana demiryolu hattı vardır. Bunlardan biri Kurtalan-Diyabakır-Gaziantep üzerinden DoÄŸu ve İç Anadolu ile baÄŸlantıyı saÄŸlar. DiÄŸeri Adana-Gaziantep üzerinden geçerek Nusaybin’e ulaşır. GüneydoÄŸu Anadolu’daki demiryolu hattında çoÄŸunlukla tarımsal ürün ve maden taşınır.
Turizm
DoÄŸal güzellikleri ve tarihi zenginliÄŸine karşın bölge turizm açısından yeterince geliÅŸememiÅŸtir. Adıyaman’daki Nemrut Dağı’nda bulunan Komagene krallığına ait mezarlar ve çeÅŸitli anıtlar adeta açık hava müzesi durumundadır. Åžanlıurfa’daki Balıklı Göl halk tarafından kutsal sayılmakta, dinsel turizm için potansiyel oluÅŸturmaktadır. Diyarbakır’da bulunan Orta ÇaÄŸ’a ait surlar, kuleler bölgedeki diÄŸer turistik zenginliklerdir. Ayrıca Gaziantep Yöresi’ndeki Karkamış ve Roma dönemine ait kalıntılar çok fazla turist çekmektedir.
Bölgenin Ülke Ekonomisindeki Yeri
Bölgenin Türkiye ekonomisine katkısı çok azdır. DoÄŸu Anadolu Bölgesi’nden sonra geri kalmış ikinci bölgemizdir. AÅŸağıda bölge ekonomisinde önemli yer tutan ürün ve ekonomik faaliyet türlerinin listesi verilmiÅŸtir.
Petrol
Antep Fıstığı
Baklagiller
Üzüm
Pamuk
Hayvancılık