Tritikale
TRÄ°TÄ°KALE
Erozyon nedeniyle sığlaşan, verim gücünü yitiren yüksek kesimlerdeki topraklarda, buğdayın iki katı sayılabilecek bir verim potansiyeline sahiptir. Bu nedenle özellikle Orta ve Doğu Anadolu Bölgelerimizde azalan hayvancılığımızın canlanmasında önemli bir rol oynayabilir.
Batılı ülkelerde Amerika ve Kanada’da çok yoÄŸun olarak yetiÅŸtirilmekledir. Tritikalenin marjinal çevre ÅŸartlarına iyi adaptasyonu sonucundu DoÄŸu Avrupa, özellikle Polonya’da üretiminin yoÄŸunlaÅŸmasına neden olmuÅŸtur. Ä°sviçre’de yaklaşık 11.000 ha alanda tritikale yetiÅŸtirilmekte ve bu alan tüm hububat tarım alanının % 7’sine tekabül etmektedir. Tritikale tarımında en önemli ülkeler, Polonya (600.000 ha), Fransa (300.000 ha), eski SSCB (250.000 ha ), Avustralya (160.000 ha), Portekiz ( 80.000 ha), ABD (400.000 ha), Brezilya (30.000 ha) ve Almanya (30.000 ha) ‘dır. Tritikale otuzdan fazla ülkede ticari olarak üretilmektedir ve dünyada 1991-1992′de yaklaşık 2.5 milyon ha alanda ekimi yapılmıştır.
Dünyada 2.4 milyon hektar tritikale yetiÅŸtirilmekte ve global tahıl üretiminde yılda 6 milyon tondan fazla yer almaktadır. 100 bin hektarın üzerinde ekim alanı olan ve en fazla ekim yapan ülkeler, sırasıyla, Polonya, Rusya, Almanya, ABD, Fransa, Kanada, Avustralya ÅŸeklinde, sıralanmaktadır. Günümüzde 200′den fazla tritikale çeÅŸidi, 30′dan fazla ülkede yetiÅŸtirilmektedir.
Tritikale buğday ile çavdarın melezlenmesi sonucu elde edilen yeni bir tahıl çeşidinin adıdır. Tüm özellikleri buğday ile çavdar arasında seyreder. Bu nedenle daneleri daha çok buğdaya benzer ama kabuk daha kalın, ekmeklik kalitesi daha düşüktür. Zaten gelişmiş ülkelerde yem bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Kısmen çavdarın özelliklerini de taşıdığı için soğuğa, kurağa dayanıklı, bitki besin elementleri talebi az, kanaatkar bir bitkidir. Bilim çevresinde yıllardan beri bilinmesine ve kıraç Anadolu topraklarında buğdaydan da çavdardan da daha fazla ürün vermesine rağmen hak ettiği yayılımı gösterememiştir.
Türkiye’de ÅŸimdiye kadar yapılan çalışmalar sonucunda beÅŸ tritikale çeÅŸidi tescil ettirilmiÅŸtir. Bunlardan ilki bakır-çay olup yaygınlaÅŸmamıştır. Bahri DaÄŸdaÅŸ Kışlık Hububat AraÅŸtırma Enstitüsü (Konya) tarafından CIMMYT kökenli presto hattından seleksiyonla elde edilen Tatlıcak 97 çeÅŸididir. Bu çeÅŸit yaygın olarak kullanılmaktadır.
Yine Ç.Ü. Ziraat Fakültesinin tescil ettirdiği Tacettin Bey tritikale çeşidi de yazlık bir çeşittir. Söz konusu bu çeşitler ülkemizdeki tritikale ıslah çalışmalarının, ilk ürünleridir. Son yıllarda da tritikale tescil başvurulan devam etmekte ve yeni çeşitler tescil edilmektedir.Yeni tritikale çeşitleri de Karma 2000, Presto ve Melez 2001 isimleri ile tescil edilmiştir.
TRİTİKALENİN KÖKENİ VE TAKSONOMİSİ
Bir buÄŸday (Triticum spp. L) ve çavdar (Secale cereale L.) melezi olan tiritikale, bir amfidiploid tahıl türüdür. Tritikaleler önce primer ve sekonder olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Primer Tritikale; Triticum x Secale melezinden veya aynı Triticum x Secale türlerinden elde edilmiÅŸ tritikalelerin melezlenmesiyle ekte edilir. Primer Tritikale ile kromozom sayısı farklı bir tritikale veya Triticum ve Secale’nin deÄŸiÅŸik cinslerinin melezlenmesiyle elde edilen tritikalelere de Sekonder Tritikale denir. Tritikale, melezlemede kullanılan ebeveynlerinin kromozom sayılarına baÄŸlı olarak, tetraploid, heksaploid veya oktoploid tip olabilir. Tetroploid tritikaleler (2n = 28) AARR, DDRR veya A,B,D ve R genomlarının karışımı olabilir. Tetroploid tritikalelerin agronomik Özellikleri henüz belirlenmiÅŸ deÄŸildir. Bu gün yaygın olarak kullanılan tritikaleter hekzoploid (2n a 42) formda olanlardır. Hekzaploid tritikalelerin klasik genomu AABBRR’dir. Bununla beraber, ekmeklik buÄŸday ve oktoploid tritikalelerin kullanılmasıyla, bir kromozom veya kromozom segmenti farklı olan "substitute" heksaploid tritikaleler (AABBDR) geliÅŸtirilmiÅŸtir. Oktoploid tritikaleter (2n = 56) ekmeklik buÄŸday ve çavdar melezidir ve genomu AABBDDRR’ dir. Oktoploid tritikaleler yaygın olmamasına raÄŸmen hekzaptoid tritikalelerin ekte edilmesinde önemlidir.
Hekzaptoid tritikaleler, oktoploid formlara göre daha stabil ve fertil, daha cüsseli ve potansiyellidir. Aynca hekzaploid formlann unlan yumuşak buğday unları ile benzer özellikler gösterir. Bu özelliklerden dolayı hekzaploid formlar üzerinde daha fazla çalışılmıştır. Bugünün başarılı tritikale tipleri, makarnalık buğday ve çavdar melezinden elde edilen sekonder amfidiploidlerdir. Tritikalenin yüksek verimliliği ve kısmen kurak bölgelere adaptasyonu A ve B genomları ite makarnalık buğdaydan, düşük verim fakat ekstrem soğuk, kuralık, asitli topraklara adaptasyonu ve farklı coğrafik iklimlere de yetiştirilebilme özelliği R genomu ile çavdardan gelmektedir.
Son 25 yıldır dünyada yapılan tritikale tarımı, tritikalenin buğdayın verim potansiyeline ve çavdarın dayanıklılığına sahip olduğunu göstermektedir. Kısaca, tritikale ebeveynlerinin yetişebildiği tüm çevrelerde başarı ile yetiştirilmektedir. Marjinal alanlarda yetiştirilen buğdayın verimi tritikaleye kıyasla daha düşük olurken, optimum yetiştirme ortamlarında tritikalenin verim potansiyeli aynı şartlardaki buğdayın verim potansiyeline erişmiştir.
Ekim Alanı ve Üretimi
Yeni bir tür olan tritikale dünyada giderek artan bir ekim alanına sahiptir. Ekim alanı ve üretim miktarları bir çok ülkede henüz resmi istatistiklere girmemiÅŸ olmasına raÄŸmen, bugün büyük bir kısmı geliÅŸmiÅŸ ülkelerde olmak üzere, 2,9 milyon hektardan fazla bir alanda tritikale ekimi yapılmaktadır (Tablo 1). özellikle Polonya ve eski SSCB gibi problemli topraklara sahip olan ülkelerde tritikale geniÅŸ bir ekiliÅŸ alanına sahiptir. Dünya da ki toplam tritikale ekim alanının %80′i kışlık, yüzde 20’si ise yazlık olarak ekilmektedir.
Tablo 1. Dünyadaki Tahmini Tritikale Ekim Alanları (ha)
Ãœlke
1986
1991-92
1997-98
Almanya
30.000
207.000
436.000
Amerika
60.000
180.000
350.000
Arjantin
10.000
16.000
–
Avustralya
160.000
100.000
245.000
Belçika
5.000
5.000
9.000
Brezilya
5.000
90.000
100.000
Bulgaristan
10.000
100.000
5.000
Çekoslovakya
–
25.000
–
Fransa
300.000
162.000
165.000
Ä°talya
15.000
30.000
8.000
Polonya
100.000
659.000
736.000
Rusya
250.000
500.000
500.000
DiÄŸerleri
130.000
393.000
362.000
Toplam
1.075.800
2.467.600
2.916.000
Verim ve Adaptasyon
Ä°lk yıllarıyla kıyaslandığı zaman tritikalede önemli geliÅŸmelerin saÄŸlandığı görülmektedir. Kışlık ve yazlık tritikalelerin genetik olarak verim potansiyellerinin artırılmasında önemli geliÅŸmeler kaydedilmiÅŸtir, ilk yıllarda tritikalenin önemli problemlerinden olan hastalıklara hassasiyet, uzun bitki boyu, baÅŸak kısırlığı, düşük hektolitre ağırlığı, kışa hassasiyet ve geç olgunlaÅŸma gibi önemli agronomik karakterler olumlu yönde geliÅŸtirilmiÅŸtir. Milletlerarası Mısır ve BuÄŸday GeliÅŸtirme Merkezi (CIMMYT)’ndeki optimum ÅŸartlarda dane verimi 1968′de 2,5 ton/ha iken 1991 yılında 9,7 ton/ha yükselmiÅŸtir. 1980 ve 1990’1ı yıllar arasında tritikale dane verimi %17 oranında, hektolitre ağırlığı yüzde 12 oranında yükselmiÅŸ ve ortalama bitki boyu 140 cm’den 125 cm (yüzde 11)’e düşmüştür.
Tritikale canlı ve cansız stres şartlarına karşı buğday ve arpadan daha fazla dayanıklıdır. Marjinal alanlar (asitli veya alkali topraklar), iz elementler noksanlığı (bakır, çinko ve magnezyum) veya iz element fazlalığı (bor) ve kuraklık stresi için ıslah çalışmaları, dünyadaki bir çok yazlık ve kışlık tritikale geliştirme programlarının ana konularını oluşturmaktadır.
Konya bölgesinde verimi sınırlayan önemli faktörlerden biri olan topraktaki Zn eksikliğinden tritikale, buğday, arpa ve yulafa göre daha az etkilendiği bildirilmiştir (Bağa, 2000). Yapılan bir çalışmada Zn Dayanıklılık indeksi çavdar, arpa, ekmeklik buğday, makarnalık buğday ve yulaf için sırasıyla %85,65,58, 38 ve 35 iken bu değer tritikale için 75 olmuştur (Tablo 2).
Tablo:2 Farklı Çinko Uygulamalarının Değişik Tahıl Türlerine Etkileri
Tür Kuru Madde Verimi (g/bitki) Zn Dayanıklılık İndeksi (%) Değişim (%)
- Zn + Zn
Çavdar 0,74 0,87 85 18
Tritikale 0,64 0,85 75 33
Arpa 0,74 1,14 65 54
Ekmeklik BuÄŸday 0,48 0,83 58 73
Makarnalık Buğday 0,28 0,77 38 166
Yulaf 0,37 1,06 35 186
Yine Konya Bahri Dağdaş Milletlerarası Kıştık Hububat Araştırma Merkezinde farklı tahıl türlerine ait çeşitlerle yapılan bir Zn etkinlik çalışmasında, kullanılan tritikale çeşit ve hattan (Presto ve BDMT-19) çavdar çeşidinden (Aslım-95) sonra en yüksek Çinko Dayanıklılık indeksini vermişlerdir (Tablo 3).
Çeşitler Çinkosuz
(kg/da) Çinkolu
(kg/da) DeÄŸiÅŸim
(%) Çinko Day.
Ä°ndeksi (%)
Gerek-79 310 446 44 70
Bezostaya 190 415 118 47
Kunduru 33 247 648 13
Çakmak-79 17 76 347 22
Protesto* 38 428 26 79
BDMT-19* 400 424 6 94
Tokak 224 477 113 47
Erginel 192 436 127 44
Aslım 356 334 -7 107
Chekota 81 188 132 43
EOF (%) 59 47
Tablo 3: Çinko Uygulamasının Tritikale ve Diğer Tahıl Verimleri Üzerine Etkisi
Tritikale ekim alanlarının artmasıyla buğday ve çavdar hastalık ve zararlıları tritikale üzerinde potansiyel bir epidemi problemi olarak kabul edilmektedir (Singh and Saari, 1991). Tritikale pas (Puccinia sop.), Septoria tritici, rastık (Ustilago spp., Urocystis spp.), sürme (Tilletia spp., Neovossia spp.), külleme (Erysiphe graminis), göçerten (Gaeumannomyces graminis), kök çürüklüğü, tahıl kist nematodu (Heterodera avenae), Rus buğday afidi (Diuraphis noxia), arpa san cücelik virüsü, buğday mozaik virüsü ve arpa çizgili mozaik virüs hastalık ve zararlılarına karşı dayanıklı olduğu bildirilmiştir. Dayanıklılığı yetersiz görüldüğü Fusarium spp., Septoria nodorum, Helminthosporum spp., göz lekesi (Cercosporella nerpotricnoides), ve baktariyel hastalıklara (Kanthomonas spp. ve Pseudomonas spp.) karşı dayanıklılığın geliştirilmesi dayanıklılık ıslahının önceliklerini oluşturmaktadır.
Tritikalenin Ergot hastalığına karşı dayanıklılığı çavdardan daha fazladır ve bu zaman içinde tritikaledeki üretkenliÄŸin artmasıyla daha da artmıştır. Yapılan bir çalışmada, Konya bölgesinde en yaygın kök ve kök boÄŸazı çürüklüğü etmenleri olan Fusarium culmorum, Drechstera sorokiniana, Fusarium moniliforme ve Rhizoctonia cerealis’e karşı tritikale çeÅŸidinin Tatlıcak 97, aynı denemde kullanılan buÄŸday ve arpa çeÅŸitlerinden daha dayanıklı olduÄŸu belirtilmiÅŸtir (Tablo 4).
Tablo 4. Bazı Hububat ÇeÅŸitlerinin Konya Bölgesi’nde YoÄŸun Olarak Bulunan Kök ve Kök BoÄŸazı Etmenlerine Karşı Tepkileri.
Çeşit/Hat Drechslera Fusarium Fusarium Rhizoctonia
. sorokiniana vulmorum moniliforme cerealis :
Bezostaya-l 18.9 MR 33.3 MR 30.6 MR 18.6 MR
Haymana-79 73.4 S 66.3 MS 65.0 MS 73.7 S
Gün-91 38.9 MR 38.1 MR 12.6R 41.9MR
DaÄŸdaÅŸ-94 39.0 MR 7.9 R 17.6MR 24.6 MR
Kınacı-97 23.9 MR 11.5 R 21.0MR 0.9 MR
Selçuklu-97* 22.4 MR 18.7 MR 18.0 MR 13.6 R
Erginel-90 81.0 S 40.0 MR 70.0 MS 27.2 MR
Aslım-95, 6.5 R 13.3 R 12.1 R 8.1 R
Tatlıcak-97 12.1 R 14.0 R 6.9 R 10.9 R
BDMT-19 7.7 R 9.9 R 7.7 R 6.0 R
————————————————————————————————–
= Ekmeklik BuÄŸday,
* = Makarnalık Buğday,
= Arpa,
= Çavdar,
= Tritikale
Kullanım Alanları
Dünyada 2.9 milyon ha dan fazla alanda tritikale üretilmekte ve bu üretimin büyük bir kısmı hayvan yemi olarak kullanılmaktadır. Tritikale üretiminin çoğu dane yemi, ot veya iki amaçlı (ot + dane) olarak büyükbaş ve küçükbaşların özellikle kanatlıların beslenmesinde kullanılmaktadır. Tritikale rasyonlarda diğer dane tahılların ikamesinde veya özelliklede protein kaynağı olarak diğer tahıllarla ikame edilebilmektedir. Hayvan besleme açsından Tatlıcak-97 tritikale çeşidinin dane analiz değerleri, iki arpa çeşidinin, Tokak-157/37 ve Karatay-97, analiz değerlerinden farklı değildir (Tablo 5).
Tablo 5: Tritikale ve Arpa Çeşitlerinin Danelerine Ait
Kimyasal Analiz DeÄŸerleri (%)*
Tatlıcak –97 Karatay –97 Tokak –157/37
Kuru madde 92.87 92.13 91.85
Ham Protein 12.05 14.30 12.86
Ham YaÄŸ 2.31 2.78 2.80
Ham Kül 1.73 2.30 2.18
Nam Selüloz 2.43 3.54 4.47
Tritikalenin yemlik değeri mısır, buğday, arpa, çavdar ve sorguma eşit veya daha iyidir. Tritikalenin mısırın yerine ikame edildiği rasyonlarda tritikale oranının artması yumurta verimini olumlu yönde etkilediği ve en yüksek yumurta veriminin %40 oranında mısır yerine tritikale kullanılmasıyla edildiği bildirilmiştir (Tablo 6).
Tablo 6. Rasyonlara Tritikale Ä°lavesinin Yumurta Verimine Etkisi
Rasyon* Yum. Verimi Yum. Ağırlığı (g) Yem Tüketimi (g)
%0 Tritikale 63.22± 4.02 60.71 ± 0.69 98.46 ± 1.56
%10 Tritikale 64.78 ± 3.01 59.54 ± 0.98 94.91 ± 4.04
%20 Tritikale 65.13 ± 3.24 59.16 ± 0.69 98.45 ± 1.06
%40 Tritikale 69.04 ± 3.40 59.30 ± 0.79 97.03 ± 3.46
Tritikalenin temelini teşkil ettiği bazı hayvan rasyonlarında, iyi sonuçlar alınamamıştır. Bu sonucun muhtemelen çavdardan aktarılan antibesin faktörlerinin varlığından kaynaklanabileceğini ve beslenme rasyonlarında tritikale kullanıldığı zaman bazı tedbirlerin alınması gerektiği belirtilmektedir. Bunda kullanılan genotiplerin etkili olduğu, her genotipte buna benzer problemlerin görülmeyebileceği düşünülmektedir. Yazlık, alternatif ve kışlık tritikalelerin otlatma, ot, ot + dane ve silaj olarak kullanılmaları gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde giderek artmaktadır.
Tritikale silajlık olarak deÄŸerlendirilecek ise dane üretimi için uygulanacak seviyede azotlu gübreleme önerilmelidir. Kaba yem kalitesi açısından, serin iklim tahılları içinde tritikale, arpa ve buÄŸdaydan sonra gelmektedir. Kış ve erken ilkbahar dönemi arasında, tiritikale otunun, ham protein içeriÄŸi 520’e ulaÅŸabilmektedir. Otlamaya kök geliÅŸimi tamamlandıktan sonra yani ekimden 6-8 hafta sonra baÅŸlanmalıdır. Tritikalenin 535 kuru madde oranında baÅŸaklanma, baÅŸlangıcında silaj verimi dekara1500-2000 kg civarında olabilmektedir.
Tritikalenin hazmolunabilirliği kardeşlenme döneminde (%80), fizyolojik olum döneminden (%51) daha fazladır. Aynı şekilde ham protein oranı da kardeşlenme ve sapa kalkma döneminde yüksek olurken (%20) fizyolojik olum döneminde (%65) oldukça düşmektedir. Tritikale otunun kuru madde verimi kardeşlenme döneminden (20 kg/da), sapa kalkma (90 kg/da) ve fizyolojik olum (630 kg/da) dönemlerine doğru olgunluğun ilerlemesi ile birlikte önemli derecede artış göstermektedir.
Yapılan bir otlatma çalışmasında tritikalenin hayvanlara kazandırdığı canlı ağırlık artışı, günde 0,72 kg olurken, buğdayın kazandırdığı 0,69 kg, çavdarın kazandırdığı 0,59 kg olmuştur.
Tritikalenin ilk yıllarda öğütme ve pişirme özelliklerinin düşük olmasından dolayı insan gıdası olarak kullanılması sınırlı olmuştur. Son yıllarda sağlanan gelişmeler ile tritikale insan gıdalarının üretiminde tek başına kullanılabildiği gibi özellikle kaliteli buğday unu ile değişik oranlarda karıştırılarak pasta, bisküvi, ekmek ve makama yapımında kullanılabilmektedir (Tablo 7).
Tablo 7. Bazı Ülkelerde Tritikalenin insan Gıdası Olarak Kullanım Şekli
Ülke Tüketim Şekli Oranı Sonuç
Almanya Ekmek, pasta ve bisküvi % 100, karışım +
Avustralya Çeşitli Ekmek % 35 +
Brezilya Yassı Ekmek % 40 +
İngiltere Çavdar Tipi Ekmek % 100 +
Polonya Çavdar Tipi Ekmek % 100, karışım +
Rusya Kek % 50 +
Genel olarak tritikale unu yumuşak buğday ununun kullanıldığı pasta, kek, erişte ve tortula yapımına uygundur. Tritikalenin (Tatlıcak-97) Gerek-79 ekmeklik buğday çeşidi yerine Bezostaya-1 ekmeklik buğday çeşidi ile yapılan 1:1 oranında paçal yapılmasıyla; ham protein miktarı, ham kül miktarı, amilaz aktivitesi, Zeleny sedimantasyon değeri, alveogram mukavemeti (P), enerjisi (W) ve ekmek içi gözenek emsali artmış, glüten indeks değeri ise düşmüştür (Tablo 8).
Tablo 8. Tritikale Unu ile Farklı Paçal Oranlarının Unların Bazı Kimyasal ve Teknolojik Özelliklerine Etkisi
Paçal
Su
H. Pro.
H. KüI
Z. Sed
Y. Öz
Gul. lnd
D.Say
Bez: (Qrk+TÜ)
%
%
%
mi
%
%
sn
100100+100)
14.5
9.4 c
0.50e
24.1 c
30.5
57.9a
428a
100: (75+26)
14.5
9.8 be
0.51 d
25.9 be
30.9
51. 2 ab
413 ab
100: (50Åž50)
14.5
10,1 abc
0.52 c
27.5 ab
31,6
48.0 b
405 ab
100: (25+75)
14.5
IO.S ab
O.M b
2U.2 ab
31.8
50.3 ab
394 b
100: (00+100)
14.5
10a
0.54a
29.7a
32.0
46.6 b
369 c
LSD
0.88*
* *
4.03**
öd
8.74*
23.8*
Bezostaya-1
15.6
10.0
0.54
30.4
33.0
59.3
566
Gerek-79 13.6
8.8
0.46 22.0 29.0 47.4 392
Tatlıcak-97
13.3
11.7
0.55
26.5
31.6
31.7
321
(*p<0.005, **p<0.01, öd. = Önemli Değil)
Düşük glüten miktarı, düşük glüten kalitesi ve yüksek miktardaki a-amilaz aktivitesi tritikalenin ekmeklik kalitesini düşürmektedir. Tritikale unun tek basına ekmek sanayiinde kullanılmasında en büyük problem olan yüksek a-amilaz aktivitesi malt ve maya yapımı için uygundur. Tritikale genelde daha yüksek malt kaybına fakat yüksek malt ekstraktı, yüksek diastik gücü ve yüksek a-b amilaz aktivitesine sahiptir.
Tritikalenin insan gıdası ve hayvan yemi olarak taşıdığı potansiyeli geliştirerek, bölge ve ülkemize adaptasyonunu sağlamak amacıyla B.D.MİKHAM bünyesinde 1988-89 yılında tritikale çalışmaları başlatılmıştır. Bu program dahilinde tritikale hattan, verim ve diğer özellikler bakımından test edilmektedir (Tablo 9).
Tablo 9. Bazı Türkiye, Buğday ve Arpa Genotiplerinin Farklı Yetiştirme Ortalamalarındaki Dane Verimi (kg/da)
Sulu kuru
Konya Çumra Beyşehir Koçaş Çumra Karaman
BDMT98/8 405 362 382 446 397 365
BDMT 98/9 452 462 424 472 466 275
Tatlıcak 97 425 501 384 511 454 325
DaÄŸdaÅŸ 94 – – – – – –
Kınacı 97 418 423 282 468 – –
Karatay 97 – – – – – –
Kıral 97 397 584 316 535 – –
EÖF (%) 77 72 74 101 64 63
VK 13 10 15 14 11 13
= Arpa = Tritikale, = Ekmeklik buÄŸday
Tritikale çeÅŸit geliÅŸtirme çalışmaları çerçevesinde Tatlıcak-97 adıyla ülkemizin ilk fakültatif tritikale çeÅŸidi 1997 yılında tescil ettirilmiÅŸtir. Ãœlkemiz için henüz yeni bir tür olmasıyla beraber ülkemizin çok farklı bölgelerindeki çiftçilerimiz tarafından kabul görmüş ve hızlı bir ÅŸekilde yayılmaktadır. B.D.MÄ°KHAM’da her yıl 100 tondan fazla Tatlıcak-97 tohumluÄŸu üretilmek ve satılmaktadır. Trakya’dan DoÄŸu Anadolu’ya kadar bütün bölgelerimizde ekilmekte, un ve yem sanayiinde giderek artan miktarlarda kullanılmaktadır. Ayrıca Trakya ve Ege bölgesi çiftçilerimizde tritikaleyi karışım veya tek başına silaj yapımında kullanmaktadırlar.
TRÄ°TÄ°KALE (TATLICAK 97) TARIMI
Tritikale buğday ile çavdar melezlemesi sonucu oluşmuştur. Bunda amaç, çavdarın kötü koşullara dayanıklılığı ile buğdayın verim potansiyeli ve kalitesini birleştirmektir. Hayvan yemi olarak değerlendirilebildiği gibi son yıllarda yapılan ıslah çalışmaları sonucu dane kalitesindeki iyileşme sonucu değirmencilikte paçalda kullanılmaktadır. Ayrıca kuru ot verimi yüksek olup, daha uzun süre saklanabilmekte ve süt sığırlarına silaj olarak yedirilebilmektedir.
Ä°KLÄ°M VE TOPRAK Ä°STEKLERÄ°
Tritikale, kuru tarım alanlarına uyumu iyi olup yüksek yağışlı veya bir kere sulanabilin alanlarda yüksek verim verir, özellikle Kuzey Geçit, Batı Geçit ve Toros bölgesine uyumu iyidir. Soğuk ve kurak şartlara dayanıklılığı fazladır. Toprak bakımından fazla seçici olmayıp çavdarın yetiştiği toprak koşullarında yetişebilir.
TARLA HAZIRLIÄžI
Nadas uygulanan alanlarda tritikale yetiştirilecekse, toprağı devirmeden işleyen makinalarla sürüm yapılmalı ve toprak işlemeye ilkbaharda başlanmalıdır. Sulu tarım alanlarında ise toprak derin istenmeli ve ürün kaldırıldıktan hemen sonra gölge tavında iken sürülmelidir. ilk sürümden sonra tarlanın yabancı ot durumuna göre yüzlek sürüm yapılmalıdır.
GÃœBRELEME
Kuru tarım alanlarında ekim sırasında dekara 6-7 kg fosfor ve 2-3 kg azot (15 kg DAP), sulu tarım alanlarında ise dekara 8-9 kg fosfor ve 3-4 kg azot (20 kg DAP) tavsiye edilir. Toplam saf azot miktarı bahar mevsiminde dekara kuruda 6-7 kg, suluda ise 9 kg’a tamamlanmalıdır. Bu amaçla kuruda erken dönemde (Åžubat-Mart) dekara 20 kg amonyum sülfat (% 21 N), suluda 25 kg amonyum sülfat (% 21 N) gübresi kullanılabilir.
EKÄ°M
Bölgemizde tritikale için en uygun ekim zamanı Ekim ayı olup en ideal ekim metodu mibzerle ekimdir. Ekim derinliÄŸi kışlık ekimlerde 5-6 cm, yazlık ekimlerde ise 3-4 cm’dir. Atılacak tohum miktarı mibzerle ekimde 22-23 kg/da olmalıdır. EÄŸer serpme ekim yapılacaksa bu miktar 2-3 kg artırılmalıdır. Ekim öncesi sistemik tohum ilaçları ile tohum ilaçlanmalıdır.
BAKIM
Tritikale tarlasında gerekli görüldüğünde yabancı otları yok etmek için bitkinin., sapa kalkma döneminde herbisitler (yabancı ot öldürücüler) kullanılmalıdır. Tritikale su istemeyen bir bitkidir, ancak suyun bitki gelişimini sınırladığı sapa kalkma döneminde sulanması verimi artırmaktadır. Fazla sulama yatma problemlerine sebep olabilir.
HASAT
Tritikale biçerdöverle hasat edilecekse avuç içinde ovulan baÅŸaktaki taneler kolayca ayrılıyorsa hasat edilmelidir. Ancak hasat tırpan, orak veya biçme makineleri ile yapılacaksa biraz daha erken hasat edilebilir. Dane dökme problemi olmadığı için hasat kaybı düşüktür. Dekara verim 300-40,0 kg’dır.
KAYNAKLAR
1) AktaÅŸ.H. Kınacı, E., Yıldırım, A.F., Sayın, L., Kural, A. Konya Yöresinde Hububatla Sorun Olan Kök Ve KökboÄŸazı Çürüklüğü Etmenlerinin Saptanması ve Çözüm Yollarının AraÅŸtırılması. TOGTAG-1254 No’lu Proje, Kasım 1997, Ankara.
2) Azman, M.A., Coşkun, B., Tekik, H. ve Aral, S. Tritikalenin Yumurta Tavuğu Rasyonlarında Kullanılabilirliği Hayvancılık Araştırma Dergisi. 7.1:11-14.
3) BaÄŸcı.SA Ve Ekiz,H. 1993. Tritikate’nin Ä°nsan Ve Hayvan Beslenmesindeki Önemi Konya’da Hububat Tarımının Sorunları ve Çözüm Yollan Sempozyumu. Sayfa 135-151 12-14 Mayıs 1993. Konya.
4) Bağcı.S.A. 2000. Konya Şartlarında Çinko Uygulamasının Farklı Tahıl Türlerinde Verim ve Verim Unsurları Ve Kalite Üzerine Etkileri. Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Konya.
5) Belnid.A. 1994. Nutritive And Economic Value Of Triticale As Afeed Grain For Poultry CIMMYT Economics Worwng Paper. 94-01. CIMMYT. Mexico. D.F.
6) Ekiz,H., Bagei,S.A., Kiral,A.Ş. Eker, S., Gül Tekin, L., Alkan, A., And Çakmak, L. 1998. Effects Of Zinc Fertjlizatjon And İrrigatjon On Grain And Zinc Concentration Of Various Cereats Grown İn Zinc-Deficient Calcareous Soils Journal Of Rant Nutrition, 21 (10), 1225-2256.
7) Elgün,A., Türker. S. ve BaÄŸcı, S.A. 1996. Paçal Yapısında Tritikale’nin YumuÅŸak BuÄŸday Yerine Kullanılması Un Mamulleri Dünyası, 4-10.
Pfeiffer, W.H.1992. Triticale Ä°mprovoment Strategies At CIMMYT: Exptoiting Adapitive Pattems And End-Use Orientatiron. Ä°n: Proceedings, 7 Th Regional Vvheat Workshop Fer Eastm. Central And Southern Africa.
9) Pomeranz, V., Barkhard.B., And Moon, L.C. 1970. Triticale İn Malting And Brewing Soç. Brew.Chem. Proc.
10) Singh. R.P., And Sari. E.E. 1991. Biotic Stresses Ä°n Triticale Ä°n: Procedings Of The International Triticale Symposium. CIMMYT, Mexico, DF.
11) Torun,B.,Çakmak, Ö.,Özbek, H. Ve Çakmak, İ. 1998. Çinko Eksikliği Koşullarında Yetiştirilen Değişik Tahıl Türlerinin Ve Çeşitlerinin Çinko Eksikliğine Karşı Duyarlılığın Belirlenmesi. Sayfa 363-369. L.Ulusal Çinko Kongresi. 12-16 Mayıs 1997. Eskişehir.
12) Varaughese G.,Pfeiffer, Wall., And Peua, R.J. 1996. Triticale A.Successful Altemative Cop. Reprinted From Cereal Foods World July 1996. Vol, 41, Nos. 6 -7.
13) ISPARTA TARIM VE KÖYİŞLERİ İL MÜDÜRLÜĞÜ.
14) www.google.com.tr.
