‘İktisat’ Kategorisi için ArÅŸiv

Unemployment

Salı, 06 Kasım 2007

UNEMPLOYMENT. In its most obvious sense, unemployment means being without a job. As an economic definition, however, this is inadequate. The term unemployment is one description of the economic condition of a society at a given time. Low unemployment means most of the labor force has steady work. High unemployment is an indication of an economy in recession, or worse. It means that a sizable percentage of the labor force is unemployed for a considerable length of time.

Unemployment figures for the United States are published monthly by the Bureau of Labor Statistics of the Department of Labor and by similar agencies in other governments. The figures cover every segment of the economy that can readily be measured. Some aspects of unemployment are more difficult to measure: underemployment, part-time work, and the underground, or barter, economy, for example.

Underemployment is a category that comprises a large variety of workers, including some farmers, construction workers, house painters, and others whose work may be seasonal or sporadic because of weather. It may also refer to employees of a manufacturing firm whose plants run on a less than full schedule because of an economic downturn.

Part-time work is sometimes a matter of choice, sometimes a matter of necessity. Many women with families, especially mothers of small children, choose to work part-time to augment family income. Some of these women would prefer to work full-time, but they must divide their day’s responsibilities between workplace and home. There are other individuals, men and women, who would prefer to work full-time but cannot find such employment again, probably because of unfavorable economic conditions. During good economic times a significant percentage of the labor force will add to their incomes by taking a second, part-time, job. This is usually called moonlighting, because such jobs have traditionally been evening part-time work after a full day at another job. Schoolteachers and police officers are among the types of workers who often moonlight.

The underground, or barter, economy is almost impossible to measure. Government statistics can only give estimates. The underground economy includes all those who work outside the official, visible labor market. They are paid in cash, goods, or services to evade income tax reporting requirements. An unemployed carpenter, for example, may do work for friends or relatives and be paid directly by them. Word of his abilities gets around town, and soon other people contact him. He can afford to charge less than competing carpenters who are in the measurable labor force and so he gets a good deal of work. The heavier the tax burden and the more onerous the government regulations, the greater will be the size of the underground economy. In Peru, for example, more than 50 percent of the labor force is in the underground economy; and if the government tried to undo the situation the economy would collapse.

CAUSES

There are three primary causes of unemployment: changes in the structure of economies, wage differentials, and government policies. Structural changes in economies will persist as long as there are economies. New technologies and diversity in innovation are among the factors leading to such alterations. International wage differences may make companies in high-wage countries noncompetitive. Government policies have existed as long as there have been national economies. Government policies are usually attempts to promote improved economic conditions, but they do not always have the intended effect.

Structural Unemployment

To say that economies have changed dramatically in the past 6,000 years is to note the obvious. But changes in the dynamics of economies always result in shifts of workers from one set of tasks to another, so unemployment is temporary. From the earliest emergence of civilization up through the late 19th century most employment was agricultural. In undeveloped countries most of it is still agricultural as much as 80 percent. Europe, and later North America, were the first places where farm populations declined in relation to the rest of the labor force though farm production did not fall; it actually continued to increase.

Changes in landholding policy in Europe took much farmland out of production, leaving thousands of individuals out of work. In time, most of these people found jobs in the factories of the Industrial Revolution. Many others, by the millions, emigrated to the New World. As industry grew, employment in agriculture diminished dramatically. Mechanization was in great measure responsible for this. Far fewer individuals can now produce much greater amounts of food.

A similar trend has emerged among industrial workers in the late 20th century. Whereas blue-collar manufacturing jobs accounted for one third of the labor force in the 1920s, the proportion had dropped to one fourth by the 1950s and to one sixth by the mid-1980s. Economists project the continuation of this downward trend in the coming decades until blue-collar labor will account for no larger a percentage of the work force than farmers do now less than 3 percent in the United States.

This trend does not mean that manufacturing is declining. The opposite is true, but its nature is changing. As in agriculture, productivity has gone up with fewer workers, accounting in part for the great decrease in union membership. Labor costs of production have dropped, partly because of automation. Manufacturing is rapidly becoming knowledge-intensive instead of labor-intensive. As this occurs, the old "smokestack industries," such as steelworking and auto manufacturing, are being transformed. The need for fewer workers means, of course, many people out of work. With blue-collar jobs disappearing, the workers will have to be retrained for new work; and those who hoped to become blue-collar workers will not have that option. Without appropriate training and adequate school systems, a social mismatch will result: many white-collar jobs for which there are not enough qualified workers and many low-skill workers for whom there are not enough blue-collar jobs.

Wage Differences

Largely because of organized labor, wages in Europe, North America, and Japan are quite high compared to wages in China, Indonesia, Taiwan, and Mexico. Yet the differences in products put on the market are minimal. Companies with global markets find they cannot compete with companies whose manufacturing is done in low-wage countries. The solution in the United States has been to shift manufacturing facilities overseas or across the border to Mexico. This helps the competitive position of companies but puts workers in the high-wage nation on the unemployment line. Employment rises, of course, in those nations that received the new facilities.

Government Policies

Structural changes to an economy are jarring, but they mean that the economy is adjusting to new conditions. When the adjustment has been made, the economy will run smoothly again. Government intervention in the economy is designed to soften the blows of change. Government intervention is also often designed to undo the problems caused by earlier failed policies. In both cases, relatively high levels of unemployment often result. Many economists argue that some of the policies that promote or prolong unemployment are welfare payments, unemployment compensation, the minimum wage, tax legislation, and trade regulation. (See also Business Cycle; Inflation.)

Welfare payments were designed to counter the problem of poverty. However, unemployment necessarily increases when money in the form of taxes is taken from the employed and transferred to a segment of the population that does not work. Welfare payments may also create disincentives to work. To counter the many criticisms of welfare, elected officials have implemented workfare programs, making the recipients of welfare do some work for the money they are given.

Unemployment compensation, while not entirely a welfare program, can also prolong unemployment. This has long been true in Europe, where payments to those out of work may have no time limit, or a very extended one. In the United States there has been a limit of 26 weeks. During the recession of 1990-92, however, Congress voted to extend the payment period, thus setting a precedent for future lengthy benefit periods. (See also Welfare State, section on Unemployment Compensation.)

Unemployment Compensation

Unemployment protection is less common than other welfare programs. It is mostly found in highly industrialized nations with developed labor markets and strong labor unions. Unemployment compensation is for individuals who have been separated from their jobs through no fault of their own. Such compensation is normally paid only for specific periods of time, usually less than one year. The programs require that the unemployed person be ready to accept a job, and they stipulate that the person must be involuntarily unemployed. Those who quit their jobs are usually ineligible.

Benefits do not cover all wages. They average between 50 and 75 percent. There is a tendency to set benefits to favor lower wage earners. Unemployment compensation is financed primarily by contributions from employees and employers and amounts to an insurance program. In Sweden, Finland, and Denmark the programs are operated by the trade unions, and they are voluntary.

Minimum wages are set by law at a fixed level. This has proved one of the most harmful economic policies adopted by governments, because it can affect unskilled workers negatively. If an individual new to the labor force is willing to work for three dollars an hour but the government mandates four dollars, a company may be reluctant to hire the person. Companies have labor costs, and they will spend their money where it will do the most good. A minimum wage draws a line between the skilled and the unskilled. If a company is forced by law to pay higher wages to the unskilled, its costs rise. This being the case, it will no longer be interested in hiring truly unskilled workers. It will seek out better-qualified employees at the higher wage. Although minimum wage laws are strongly endorsed by labor unions, the laws have no direct effect on union wages, which are always much higher. But the minimum wage policy succeeds in keeping the poorly schooled and unskilled out of the labor market and therefore out of competition for jobs held by union workers.

Tax policy. In 1990 the United States Congress passed a new tax law that, among other things, imposed a luxury tax on yachts. The effect of this provision, within a year, was the loss of about 19,000 jobs in the boatbuilding business. All tax policies have a direct bearing on business operations, usually by raising costs, potentially forcing layoffs. The controversial capital-gains tax raises the cost of capital formation by taxing returns on investment at high levels. Without capital investment no new jobs are created, and old ones may be lost. In Japan the capital gains tax is 5 percent; in the United States it was 28 percent in 1992. Taxes on savings also hinder investment, because individual savings provide the funds financial institutions use for lending.

Trade policy. There is usually a very close connection between jobs and trade policy. Protectionist legislation, whether through tariffs or import quotas, raises prices of imported goods. If those goods are raw materials or finished products needed by American companies, the ability of those companies to produce competitively is diminished. By seeking to protect one industry, legislation inadvertently damages other industries and their employees. For example, government protection of the sugar industry in the United States forces industrial customers such as candymakers to pay prices many times higher than the world level. This lowers competitiveness and contributes to unemployment. Extreme protectionist legislation, such as that adopted early in the 1930s, stifles international trade and leads to massive unemployment.

Full Employment Policy

The United States Congress, in passing the Employment Act of 1946, committed the federal government to policies designed to achieve full employment. This was in accordance with the economic theories John Maynard Keynes developed in his ‘General Theory of Employment, Interest and Money’ (1936). Keynes insisted that government could, by manipulating the money supply and spending policies, achieve a stable level of employment.

The Keynesian recommendations have proved to be flawed. Only by injecting large amounts of money into the economy can government induce employment. This works for a time, but it causes inflation. Eventually the inflation will bring on a recession and high unemployment, as the economy tries to squeeze out the distortions caused by government spending. By contrast, an economy freed from excessive government intervention will normally have a high and stable level of employment.

Reviewed by Murray N. Rothbard

INFLATION. In the 1970s the prices of most things Americans buy more than doubled. Such a general increase in prices is called inflation. Of course prices of selected goods may increase for reasons unrelated to inflation: the price of fresh lettuce may rise because unseasonably heavy rainfall in California has ruined the lettuce crop, or the price of gasoline may rise if the oil-producing countries set a higher price for oil. During inflation, however, all prices tend to rise.

Over the last 400 years there have been many periods of inflation. In the 16th century, when the Spaniards began bringing back gold and silver from the New World, prices in Western Europe moved upward as the supply of money increased. During the 19th century prices tended to go downward as food and raw materials became cheaper. After major wars such as the Napoleonic Wars and World Wars I and II, prices again moved upward. In the 1950s and ’60s a so-called creeping inflation occurred, when the general price level in the United States and Western Europe rose by an average of 1 to 5 percent each year. In the 1970s inflation increased until it reached as much as 13 percent a year in the United States.

Many countries have suffered from inflation more than has the United States. Israel had inflation of more than 100 percent a year in the early 1980s, meaning that the cost of living more than doubled every year. In Argentina inflation was greater than 400 percent in 1975 and averaged more than 100 percent each year from 1976 to 1982. The most remarkable inflation in modern times was the German hyperinflation of 1923, when people went to the store with wheelbarrows full of money to buy a few groceries. A similar hyperinflation occurred in Hungary after World War II.

Inflation has been defined as "too much money chasing too few goods." As prices rise, wages and salaries also have a tendency to rise. More money in people’s pockets causes prices to rise still higher so that consumers never quite catch up. Inflation can go on continuously year after year so long as the money supply continues to increase.

Continued inflation affects people in diverse ways. Those who live on fixed incomes, or those whose incomes increase very slowly, suffer most from inflation because they are able to buy less and less. Those who lend money when prices are lower may be paid back in dollars of reduced purchasing power. Banks and savings and loan associations generally lose from inflation. People who borrow money, however, may profit by paying their debts in dollars that have shrunk in purchasing power. Inflation thus encourages borrowing and discourages saving. It also leads people to buy real estate and durable goods that will keep their value over time. In the United States this tendency is reinforced by the tax system, which allows taxpayers to deduct property taxes and interest payments from their taxable incomes. If inflation continues for a long time, the country as a whole may begin to consume more and invest less as people find it more profitable to borrow than to save. In other words, inflation causes society to use more of its resources for today’s purposes and to set aside less for tomorrow’s needs.

Causes of Inflation

Inflation has many causes, but they all operate to raise the demand for goods and services beyond the capacity of the ecomomy to satisfy that demand. Often inflation follows a war, when the government has spent vast sums on military equipment and has not raised taxes enough to pay for it. Heavy government spending in peacetime may also lead to inflation. The principal reason why governments create inflation is that they are able to print money. When a government pays its bills by printing money rather than by raising taxes, the effect is to increase the demand for goods and services. If demand is already high, increasing it will only push up the prices of those goods and services.

But the government may not be the only player in the inflation scenario. Citizens, through their voting power, encourage the government to follow inflationary policies. In the United States special interest groups often exert pressure on Congress for programs that will benefit them at the expense of the treasury. Few taxpayers actually ask their Congressional representatives to raise taxes. Government deficits in themselves do not necessarily lead to inflation, but they make it more difficult to prevent inflation or to slow it down.

Another part in the scenario is played by people’s efforts to protect themselves from the effects of inflation. Consumers want their incomes to increase so as to keep up with rising prices. Those who belong to unions may put pressure on employers to raise wages, a factor that tends to force up prices still further. Those who lend money expect to be paid back in inflation-adjusted dollars. Retired people want their social security and other pension payments to increase with the cost of living. As inflation continues, people expect it to become even worse and try to compensate for it in advance. The simple expectation of inflation thus helps to keep it going.

Stagflation

In the 1970s many industrial countries experienced high inflation coupled with rising unemployment. The word stagflation was coined to describe this condition of rising prices and economic stagnation. Stagflation was brought about by a number of factors: (1) The price of oil trebled in 1973 and 1974 and doubled again in 1979 as the Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC) raised its selling prices. This led to steep increases in energy costs for industrial countries. (2) For a number of reasons output per worker grew more slowly in the 1970s than it had before. (3) Industrial countries were faced with a need to adjust their industries to the changing world economy, particularly industries such as shipbuilding, steel, and textiles. Old established industries in some countries were losing their markets to new competitors elsewhere, and their laid-off workers could not always find new jobs. (4) The labor force in the industrial countries grew rapidly during the 1970s; more women entered the job market as well as greater numbers of inexperienced male workers.

All of these factors helped to hold down output and raise prices, but their effects were made worse by the slowness of labor and management to adjust to changing conditions. Governments were also slow to do the unpleasant things that were necessary to combat inflation and make industries more productive. By the beginning of the 1980s, inflation was still at high levels in most countries. In Italy consumer prices rose by 17.8 percent in 1981, in France by 13.3 percent, and in the United Kingdom by 11.9 percent. In Canada the figure was 12.4 percent and in the United States 10.4 percent. Least affected were West Germany and Japan, where prices rose by 5.9 percent and 4.9 percent, respectively.

Cure of Inflation

Perhaps the most painful aspect of inflation is the measures that must be taken to overcome it. Essentially they involve reducing the pressure on prices. One way is to limit the rate at which the supply of money is allowed to increase, as the Federal Reserve authorities did in the United States beginning in 1979. Limiting the supply of money makes it difficult for businesses and consumers to obtain loans; it causes interest rates to rise; and it often creates unemployment. The American recession of 1980 to 1983 was largely the result of the Federal Reserve Board’s tight money policy, which was intended to stop inflation. While inflation fell from above 13 percent in 1980 to less than 5 percent in the first half of 1983, unemployment rose from about 7 percent in 1980 to more than 10 percent in 1983.

Price Controls

Sometimes governments attempt to prevent inflation by making it illegal to raise prices. This works best in wartime when the economy is being organized toward military goals. The United States government used price controls during World War II and supported them by rationing goods that were in short supply. Consumers were given coupons entitling them to buy limited amounts of essential goods in order to make sure that everyone got a fair share. Otherwise lines would have formed outside retail stores and outlets with only those at the head of a line able to purchase what they needed. When controls were discontinued after the war, prices rose rapidly for several years because of the excess purchasing power that had accumulated in consumers’ savings. But inflation in the United States never exceeded 15 percent in any single year modest compared with that of many other countries. In the early 1970s, when inflation began to exceed 5 percent a year, President Richard M. Nixon established price controls, but the experiment did not work well and was soon discontinued.

Price controls interfere with the free working of the economy. No government regulation can take account of all the complex changes that occur within different industries. Prices of some goods may be falling while those of others are rising; such changes often reflect differences in production costs. The straitjacket of controls prevents the economy from adjusting to such changes in relative costs.

How Inflation Is Measured

Inflation is a general increase in prices, but it is difficult to measure because the prices of different goods change by different amounts. One approach is to deal with a "basket," or selection of goods that most people buy. If such a basket costs $10.00 in December 1973 and $11.22 a year later, one can say that the rate of inflation is 12.2 percent (1.22 divided by 10). This is the method used in the Consumer Price Index (CPI) compiled by the United States Department of Labor. The CPI rose 12.4 percent in 1980, 8.9 percent in 1981, and 3.9 percent in 1982.

For some people inflation will be greater than for others. For those whose shopping list resembles the CPI market basket, inflation will not be the same as for those who buy a quite different assortment of goods. For example, if food is left out of the market basket, the CPI rose by 4.0 percent in 1982 rather than 3.9 percent. If energy is omitted, the CPI rose by 4.2 percent. If both food and energy are omitted, the CPI rose by 4.5 percent. If food, energy, and the cost of buying a home are left out, the price of the remaining goods in the basket rose by 6.0 percent.

A more complex way to measure price changes is by pricing all the goods and services produced in the national economy and comparing the total change from year to year. This is done by the United States Department of Commerce through its gross national product statistics. The so-called Implicit Price Deflator rose 9.3 percent in 1980, 9.4 percent in 1981, and 6.0 percent in 1982.

Disinflation and Deflation

The process of getting rid of inflation is sometimes called disinflation, which means a slowing down of the rate of inflation. This should not be confused with the term deflation, which is defined as a fall in the general level of prices.

Deflation occurs rarely in modern industrial economies. The last time a heavy decline in prices occurred in the United States was in the Great Depression of the 1930s. Between 1929 and 1933 the Implicit Price Deflator for all goods and services fell by 2.1 percent, while the prices of goods used for personal consumption fell by 3.8 percent.

Deflation also refers to a reduction in incomes rather than prices. The petroleum price increases of the 1970s had both inflationary and deflationary effects: in the United States, for example, they raised the general price level while at the same time reducing incomes. Much of the former purchasing power of Americans was diverted to petroleum-exporting countries, especially those in the Middle East. (See also Business Cycle.)

Francis S. Pierce

EUROPEAN UNION. known as the European Communities (EC) or the Common Market, the organization for the economic and political integration of Europe took the name European Union (EU) on Nov. 1, 1993. This union was the result of nearly 45 years of effort by the nations of Western Europe. After the terrible destruction caused by World War II, European leaders believed it was essential to forge new ties of economic and political cooperation to achieve prosperity and to prevent a recurrence of war. The new institutions were also designed to be a free-market response to the Communist states of Eastern Europe (see Cold War).

The steps toward creation of the European Union were Plans for a wide-ranging common market were discussed at a meeting in Messina, Sicily, in 1955. Representatives of the six nations signed the Treaty of Rome, on March 25, 1957. The EEC, or Common Market, was formed on Jan. 1, 1958. The goals of the Treaty of Rome were: to remove trade barriers; to establish a single trade policy toward nonmember countries; to coordinate transportation systems and agricultural policies; to ease the movement of capital and labor across borders; and to remove obstacles to competition

BUSINESS CYCLE. Modern economies have alternated between periods of boom and bust. These are times of economic expansion and prosperity followed by economic downturns. Such periods of economic expansion followed by a contraction are called business cycles. During periods of expansion, employment remains high and prices remain stable or rise.

In a downturn, or recession, unemployment will rise, companies may be forced out of business, and prices tend to fall. Such economic cycles must not be confused with business fluctuations. A fluctuation of supply and demand, or of prices, may occur in a specific segment of the economy (or in several segments) without severely damaging the whole economy. In a business cycle the whole economy is affected simultaneously, in both its upswing and its downturn. Some geographic areas of a country may be more affected than others, depending on the types of local industries or agriculture.

A business cycle usually takes several years to complete itself. When the economy as a whole is slowing down, a recession is under way. (A severe and extended recession is called a depression.) In the United States between 1948 and 1992, there were nine recessions. They reached their lowest points in October 1949, May 1954, April 1958, February 1961, November 1970, March 1975, the summer of 1980, the end of 1981, and mid-1991. The recession of 1981-82 was the most severe since the Great Depression, but it was followed by one of the most robust expansions in American history.

Economists, politicians, and others have been puzzled by business cycles since at least the early 19th century. One of the more unusual explanations was proposed by English economist William Stanley Jevons in the 19th century. He believed the ups and downs of an economy were caused by sunspot cycles, which affected agriculture and caused cycles of bad and good harvests. This hypothesis is not taken seriously today.

Most business-cycle theories fall into one of two categories. Some economists assert that economies have basic flaws which, for some reason, lead to cycles. Other economists insist that only some form of outside interference can cause swings from high to low unemployment. Unemployment and business failures are the most visible and characteristic signs of a recession (see Unemployment). Those who accept the flawed-economy theory usually insist that economies are far too large and complex to operate without a significant degree of government guidance and regulation. Those who hold the opposite view believe that economies are not inherently flawed and that there will be no business cycles as long as there is no outside interference from governments, banks, or other sources.

All economies undergo stress and shock from time to time. Natural disasters, such as hurricanes, tornadoes, floods, and earthquakes, can do serious economic damage, but the damage tends to be localized. If a severe freeze wipes out the Florida orange and grapefruit crops, the growers lose money; and the consumers are forced to pay more for these goods, since there are fewer of them. A more severe shock, such as the increases in oil prices during the 1970s, can have far-reaching consequences. But economies adjust to the new situation in a few years.

Shifts, changes, and temporary fluctuations do not constitute business cycles. They are adjustments that economies have always endured. The question that must be answered is, What causes a widespread buildup of prosperity followed by a sudden decline? Since money is the connecting link between all economic activities, the answer must be sought there.

Economies exist because people exchange goods and services for money. This means that economies are consumer-driven. Everyone is a consumer, though not everyone is a producer. Producers spend money for land, buildings, machinery, resources, and workers. Money circulates through the economy as producers pay owners of land, builders of buildings, makers of machinery, sellers of resources, and a labor force. Products, when they are sold, circulate money back to the producers to keep production going.

The money that producers use to start a business comes from investment. Investors believe that a product or service will have a good chance of success, so they want to put money into a business. Some people invest by buying stock, which is ownership in a company. Others invest by making loans buying bonds issued by the company. Once a business is operating, it gets the bulk of its funds for future growth and continued operations from borrowing.

Getting investment money together is the start of a process called capital formation. Investment money is the initial capital. It is used to pay for capital goods: the land, buildings, machinery, and labor force. The source of investment money is savings. A large number of consumers do not spend all of their money in the present. They save part of it. Saving is postponed consumption. Instead of spending today to consume now, some people save in order to be able to consume later. Money set aside in savings earns interest. Both the interest and the original investment can be used for consumption in the future.

The money available for investment, especially for loans to business, comes from the savings of all economic units individuals and organizations. It may be a very large amount, but it is a fairly stable amount. This means there is competition for it. Money, like any commodity, has a price because it is scarce. The price is called interest. If savings exceed demand, interest rates will be low. If demand exceeds savings, interest rates rise. But there is generally a balance between savings and investment in the normal course of economic activity. In other words, supply and demand tend toward equilibrium.

Businesses borrow money to expand their enterprises based on the money available for loans. They take it for granted that the money available for lending represents an overall consumer preference for future consumption. Guided by this preference, business operators adjust their plans for the future.

If an outside agency interferes with the money supply, the equilibrium between savings and investment is disturbed. This happens in the United States when the Federal Reserve System increases the money supply. Banks have more money to lend, but this money does not come from the original stock of savings. Unfortunately, the businesses that are borrowing do not know this. A loan is a loan, as far as the borrower is concerned. Business expansion, using the new larger supply of money, is no longer being guided by consumer time preferences. But businesses do not know that. Instead of realistic expansion for future needs, they are making malinvestments a term coined by Austrian economist Ludwig von Mises. These are investments that will not pay off somewhat like borrowing to build a factory to make a product no one wants.

The process of malinvestment can take several years, as an inflated supply of money courses through the economy and borrowing is easy. New office buildings are constructed, factories are expanded, machinery is purchased, workers are hired all to be ready for a great surge of consumer buying power. Meanwhile, prices rise. But the explosion of consumerism never happens. Consumers never voted with their money, by means of savings, to underwrite an excessive expansion. The expansion was due to an inflated money supply. (See also Inflation.)

The awareness of this fact gradually works its way through the economy. Businesses realize they are in trouble. They have too many workers, too much machinery, too large inventories, and too much debt. It is time to wind down. So the economy, which has grown like a balloon, begins to contract. People lose their jobs, businesses fail or are sold. Inventories are unloaded at bargain prices. A great inventory adjustment, called a recession, takes place inventories of goods, machinery, resources, and workers. This progress from money inflation to malinvestment to collapse is the business cycle.

Creating a business cycle has never been the goal of the Federal Reserve or any other government agency. Attempts by the federal government to guide and stabilize the economy began early in the 20th century, when, for the first time, unemployment became a political issue. For three quarters of the 19th century, most Americans lived in rural areas and were largely self-employed. Industrialization changed that. Cities grew as job-seekers moved into them. A downturn in the economy that put many people out of work suddenly brought unemployment to the attention of social workers and politicians.

The Federal Reserve was very active following World War I in monitoring the money supply. Its inflationary policies probably had a great deal to do with promoting the prosperity of the Twenties and the subsquent collapse (see Great Depression). Unemployment remained above 10 percent during the 1930s, in spite of federal programs. After World War II, the federal government deliberately established a full-employment policy to avoid another depression. By then it had become generally accepted by economists and politicians alike that the government could fine-tune the economy through adjustments in tax policy, government spending, and control of the money supply. The writings of British economist John Maynard Keynes were extremely influential in spreading this view (see Keynes, John Maynard).

By the 1990s persistently high unemployment had become a significant political problem, and business cycles showed no sign of disappearing. By the mid-1990s, public confidence in economic management by government was declining worldwide. This occurred as economies were undergoing dramatic changes in workforce composition, spurred by the information revolution.

Reviewed by Murray N. Rothbard

İçindekiler

Salı, 06 Kasım 2007

İÇİNDEKİLER

KISALTMALAR v

GİRİŞ 1

1. BÖLÜM: GENEL OLARAK VERGİ İNCELEMESİ 3

1.1. VERGİ İNCELEMESİ KAVRAMI 4

1.2. VERGİ İNCELEMESİNİN YERİ VE ÖNEMİ 5

1.3. VERGİ İNCELEMESİNİN AMAÇLARI 7

1.4. VERGİ İNCELEMESİNİN İŞLEVLERİ 8

1.4.1. Araştırma İşlevi 8

1.4.2. Önleme İşlevi 9

1.4.3. Düzeltici İşlevi 10

2. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİ İLE DİĞER DENETİM TÜRLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI 12

2.1. YÜKÜMLÜLÜK VE BEYANNAME TETKİKİ İLE VERGİ İNCELEMESİ 12

2.1.1. Yoklama – Vergi İncelemesi 12

2.1.2. Beyanname Revizyonu-Vergi İncelemesi 13

2.2. YAYGIN VE YOĞUN VERGİ DENETİMİ - VERGİ İNCELEMESİ 15

2.3. TEFTİŞ (İÇ DENETİM) - VERGİ İNCELEMESİ 15

2.4. MALİ POLİS DENETİMİ - VERGİ İNCELEMESİ 16

2.5. MUHASEBE DENETİMİ - VERGİ İNCELEMESİ 17

3. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNE YETKİLİ OLANLAR 19

3.1. MERKEZİ İNCELEME ELEMANLARI 20

3.1.1. Maliye Müfettişleri ve Bunların Muavinleri 20

3.1.2. Hesap Uzmanları ve Bunların Muavinleri 20

3.1.3. Gelirler Kontrolörleri ve Bunların Stajyerleri 21

3.2. TAŞRA İNCELEME ELEMANLARI 22

3.2.1. Defterdarlar 23

3.2.2. Vergi Denetmenleri 24

3.2.3. Vergi Dairesi Müdürleri 24

3.3. VERGİ DENETİM BİRİMLERİ ARASINDAKİ PLANLAMA KOORDİNASYON VE İŞ BÖLÜMÜ 26

4. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNE TABİ OLANLAR VE SORUMLULUKLARI 29

4.1. VERGİ İNCELEMESİNE TABİ OLANLAR 29

4.2. İNCELEMEYE TABİ OLANLAR VE SORUMLULUKLARI 30

4.2.1. Yükümlünün Bildirim Görevleri 30

4.2.2. Yükümlülerin İncelemelere Yardım Görevleri 32

5. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNİN TÜRLERİ 33

5.1. MÜKELLEF SAYISI BAKIMINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 33

5.1.1. Toplu İncelemeler 33

5.1.2. Münferit İncelemeler 33

5.3. İNCELEMENİN KAPSAMI AÇISINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 33

5.3.1. Tam İncelemeler 33

5.2.2. Kısa İncelemeler 34

5.3. İNCELEMENİN YAPILDIĞI YER BAKIMINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 35

5.3.1. İşyerinde İnceleme 35

5.3.2. Dairede İnceleme 35

5.3.3. Posta Aracılığı ile İnceleme 35

5.4. İNCELEMENİN SÜREKLİLİĞİ AÇISINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 36

5.4.1. Sürekli İnceleme 36

5.5.1. Devresel İnceleme 36

5.5. İNCELEMENİN KAYNAĞI AÇISINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 36

5.5.3. Karşıt İncelemeler 36

5.6. İNCELEMENİN AKISI BAKIMINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 38

5.6.1. İleriye Doğru İnceleme 38

5.6.2. Geriye Doğru İnceleme 38

5.7. DEFTER BELGE VE KAYIT KRİTERİNE GÖRE VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 38

5.7.1. Defter Kayıt ve Belgeler Dışındaki Yöntem ve Tekniklerle Yapılan Vergi İncelemesi 38

5.7.2. Defter Kayıt ve Belgeler Çerçevesindeki Yöntem ve Tekniklerle Yapılan Vergi İncelemesi 39

5.8. TEMEL HAKLAR VE ÖZGÜRLÜKLER AÇISINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ 40

5.8.1. Olağan Yöntemlerle Yapılan Vergi İncelemesi 40

5.8.2. Aramalı Vergi İncelemesi 40

6. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNİN YAPILACAĞI YER VE ZAMAN 42

6.1. VERGİ İNCELEMESİNİN YAPILACAĞI YER 42

6.1.1. Bazı Yabancı Ülkelerde Vergi İncelemesinin Yapılacağı Yer 42

6.1.2. Türk Vergi Mevzuatında Vergi İncelemesinin Yapılacağı Yer 43

6.2. VERGİ İNCELEMESİNİN YAPILACAĞI ZAMAN 46

7. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNE SEVK YÖNTEMLERİ VE SAFHALARI 49

7.1. VERGİ İNCELEMESİNE SEVK YÖNTEMLERİ 49

7.1.1. Beyanname Seçimi Suretiyle İncelemeye Sevk 49

7.1.2. Vergi Daireleri Kanalıyla İncelemeye Sevk 50

7.1.3. İhbar Nedeniyle İncelemeye Sevk ve İhbara Dayalı Vergi İncelemesi 51

7.1.4. Mükelleflerin Vergi İncelemesine Şevkinde İnceleme Elemanlarının Rolü 54

7.1.5. Vergi İstihbarat Arşivi ve Vergi İncelemesi İlişkisi 54

7.2. VERGİ İNCELEMESİNİN SAFHALARI 57

7.2.1. İnceleme Hazırlığı 57

7.2.1.1. Genel İnceleme Hazırlığı 57

7.2.1.2. Özel İnceleme Hazırlığı 57

7.2.2. İncelemenin Yapılması 58

7.2.3. İncelemenin Sonuçlandırılması 60

8. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİ SOKUNDA DÜZENLENEN TUTANAKLAR VE RAPORLAR 61

8.1. VERGİ İNCELEME TUTANAKLARININ NİTELİĞİ 61

8.1.1. İnceleme Tutanaklarının Hazırlanması 61

8.2. İNCELEME RAPORLARININ NİTELİĞİ 62

SONUÇ 64

KAYNAKLAR 66

KISALTMALAR

A.E.T. : Avrupa Ekonomik TopluluÄŸu

a.g.e. : Adı geçen eser

a.g.m. : Adı geçen makale

Bkz. : Bakınız

Çev. : Çeviren

D.P.T. : Devlet Planlama Teşkilatı

Gn.Müd. : Genel Müdürlüğü

İ.D.T. : İktisadi Devlet Teşekkülü

İ.İ.B.F. : İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

İ.T.İ.A. : İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi

İ.Ü.İ.F. : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi

K.İ.B. : Köy İşleri Bakanlığı

K.İ.T. : Kamu İktisadi Teşebbüsü

K.Ort.İd.B. : Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı

M.E.K. : Maliye Enstitüsü Konferansları

M.U.K. : Muhasebe-i Umumiye Kanunu

Mük. : Mükerrer

m. : Madde

M.T.K. : Maliye Tetkik Kurulu

No. : Numara

PB. : Program Bütçe

PPBS. : Planlama-Programlama-Bütçeleme Sistemi

R.G. : Resmi Gazete

s. : Sayfa

STB. : Sıfır Tabanlı Bütçeleme

S.B.F. : Siyasal Bilimler Fakültesi

ty. : Tarihi yok.

VUK : Vergi Usul Kanunu

KHK : Kanun Hükmünde Kararname

GİRİŞ

Günümüz toplumlarını incelediğimizde, gerek toplum*sal yapılarda, gerekse devlet yapısında önemli ölçüde de*ğişiklikler, gelişmeler olduğunu görürüz. Bugün artık yal*nızca halkını korumakla yükümlü, başarıları askeri gücüy*le ölçülen devlet anlayışı, yerini, kişilerin sosyal ge*reksinimlerini gidermeye yönelik bir devlet anlayışına terk etmiştir. Bu nedenle, gelişen ve değişen dünya koşul*ları içinde, toplumun sürekli artan,ekonomik, sosyal ve kültürel gereksinmelerine paralel olarak, devletin, doğru*dan yürütücü, yönlendirici ve, teşvik edici işlevleri de gi*derek önem kazanmaktadır.

Çağdaş devlet anlayışının bir sonucu olan bu geliş*me, bütün ülkelerde devletin milli ekonomi içindeki payı*nı, büyük ölçüde artırmıştır. Fakat, devlet; sözkonusu iş*levlerini, sahip olduğu mali kaynakları ölçüsünde bir et*kinlikle gerçekleştirebilmektedir. Bu nedenle kamu gelir*lerinin, dolayısıyla vergi gelirlerinin, devlet yönetimin*deki yeri ve önemi oldukça büyüktür. Çünkü; kamu gelirlerinin büyük bir bölümü vergilerden oluşmaktadır.

Vergiler, yalnızca devlet gelirlerini oluşturan yükümlülük şekli değil, aynı zamanda ekonomik hayatı dü*zenleyen, kalkınmanın sürdürülmesini, gelir dağılımında*ki dengesizliklerin giderilmesini veya refahın yaygınlaş*tırılmasını sağlayan birer araçtırlar.

Bu ve buna benzer nedenlerle, etkin bir vergi uy*gulamasının, devlet yönetiminde ayrı bir önemi ve yeri vardır. Günümüzde uygulanan vergilerin hemen hemen tamamı beyan usulüne dayandığından, yükümlülerce beyan edilen vergi matrahının doğruluğunun araştırılması ve saptanma*sı geniş ölçüde vergi idaresinin denetim gücüne bağlıdır.

Denetim; en geniş anlamıyla, bir işin ya da uğra*şın, özel veya genel yasalara uygunluğunun araştırılması ve sağlanması amacıyla, iş ya da uğraşın her aşamasında, hatta bitiminden sonra dahi yapılan yazılı veya sözlü göz*den geçirme olayıdır. Vergi denetimi ise, yönetimin ye yükümlülerin yasalara uygun davranıp davranmadıkları*nın belirlenmesidir. Bu anlamda denetimi, Yüzeysel Dene*tim (kayıtların denetimi, yoklama), Vergi İncelemesi (derinlemesine denetim) ve Örgüt işleyişinin Denetimi olarak üç açıdan ele alabiliriz. Yüzeysel Denetim; günlük işlem*lerin belgelendirilmesini amaçlar. Bu denetimle yükümlü*nün, vergi yasalarına uygun olarak defter ve belgelerini düzenleyip düzenlemediği, yasalara uyup uymadığı kontrol edilir. Örneğin, satış ve hasılat defterlerinin, vergi levhalarının, yazarkasalarını v.b. gibi kontrolleri. Ör*güt İşleyişinin Denetimi ise; Örgüt işleyişinin kanun, tüzük, yönetmelik, tebliğ ve genelgelere uygun olup olma*dığının denetimidir. Aynı zamanda "TEFTİŞ" olarak da ad*landırılan örgüt işleyişinin denetiminden amaç, yönetim*ce planlanan amaçlar ile işleyiş arasındaki uyumun sağ*lanmasıdır. Yönetim kademesindeki hiyerarşik düzenin iş*leyişinin kontrolü yine teftişin amaçlarındandır. Teftiş, temel olarak yönetimin denetimi ile ilgili olmakla bera*ber; uygulamanın düzene konması, etkin vergi denetimi ve beyanların incelenmesi ile yükümlülerin de denetimine olanak vermektedir. Vergi incelenmesi; tezimiz.de yü*zeysel denetimden ve teftişten ayrı, geniş olarak ele alınacaktır. Ancak kısa bir açıklama ile vergi incelemesi olayını tanıtmada yarar vardır. Şöyle ki; vergi incelen*mesi, vergi denetimi kavramı içinde yer almış ve yüzey*sel denetimden ayrı olarak; derinlemesine denetim işlevini üslenmiştir. Yapılmasındaki amaç,vergilerin doğru olarak hesaplanmasını ve ödetilmesini sağlatmaya yöneliktir. Ver*gi incelenmesi, konu olarak geniş ve kapsamlı bir yapıya sahip olup, vergi idaresinin vazgeçilmez bir kurumu durumundadır.

1. BÖLÜM: GENEL OLARAK VERGİ İNCELEMESİ

Vergi kaybı ya da daha dar anlamda vergi kaçakçılığı sorunu, hemen tüm ülkeler için olduÄŸu gibi, ülkemiz bakımından da büyük önem taşımaktadır. Sorun bugün ortaya çıkmış olmayıp, önlenmesi amacıyla alman önlemlerle birlikte, vergi sistemimizin ve ilgili idari örgütün yapısal deÄŸiÅŸimine paralel bir geliÅŸme göstermiÅŸtir. Özellikle inceleme gereksinmesi yaratan vergilerin doÄŸuÅŸu, bu geliÅŸimin baÅŸlıca nedeni olmuÅŸtur. Hesap Uzmanları Kurulunun örgütlenmesinden önceki yıllarda vergi incelemesi günümüzde olduÄŸu gibi genel ve merkezi yapıda bir devlet fonksiyonu olarak deÄŸil, yöresel ölçüde ve dağınık bir ÅŸekilde yürütülmekteydi. Kazanç Vergisi Kanunu ile Muamele Vergisi Kanunu’nun yürürlükte olduÄŸu bu yıllarda, Kazanç Vergisi Hesap Mütehassıstan ve Muamele Vergisi Mütehassısları vergi incelemesiyle görevli elemanlar durumundaydılar. Bu iki vergide yer alan aşırı ölçüdeki muaflık ve istisnalar ile götürü yapıdaki vergilemenin fazlalığı esasen fazla miktarda vergi incelemesi gereksinimine de yer bırakmıyordu. Bu yıllarda, gerek inceleme yöntemlerinin geliÅŸmemiÅŸ olması ve gerekse inceleme elemanlarının yeterli sayıda olmaması nedeniyle etkili bir vergi incelemesi yapılamamıştır. Zamanla vergilerin ekonomik ve sosyal iÅŸlevlerinin anlaşılmaya baÅŸlaması, vergi reform çalışmalarını hızlandırmıştır. Sözkonusu çalışmaların bir sonucu da vergi incelemesi ile ilgili uygulamanın yeni ilkelere baÄŸlanmasıdır. 29 Mayıs 1945 tarih ve 4709 sayılı kanunla vergi incelemelerini ve Maliye Bakanlığı’nın vereceÄŸi görevleri yapmak üzere Hesap uzmanları Kurulu oluÅŸturulmak suretiyle, vergi incelemesi bir meslek haline getirilerek ilgili konular bir disiplin altında toplanmıştır. Kumlun çalışmalarından çok olumlu sonuçlar alınmış olup, halen özellikle vergi incelemesi bakımından önemli bir görev sözkonusu kurulca üstlenilmiÅŸ olmaktadır. Bu kurul elemanlarından baÅŸka Maliye MüfettiÅŸleri, Maliye MüfettiÅŸ Yardımcıları. Gelirler Kontrolörleri ve Yardımcıları, ilin en büyük mal memuru (Defterdar), Vergi Denetmenden ve Vergi Dairesi Müdürlerince de vergi incelemesi yapılmaktadır. Vergi incelemesinin bilgi, tecrübe ve uzmanlığa gereksinme gösteren bir hizmet olarak ülkemizde yerleÅŸmesi ve geliÅŸmesi; özellikle bu hizmetin baÅŸlıca konusunu oluÅŸturan gelir, kurumlar ve gider vergileri gibi vergilerin uygulanmasına baÅŸlanmasıyla olanak içersine girmiÅŸtir.

Çalışmamızın bu bölümünde, vergi kaybının giderilmesi bakımından büyük bir önem taşıyan vergi incelemesi önlemlerinin önce yasal yapısı, amacı, işlevleri, yöntemleri gibi hususlar ele alınacak, daha sonra da uygulama üzerinde durulmak suretiyle, günümüzdeki durum ortaya konmaya çalışılacaktır.

1.1. VERGİ İNCELEMESİ KAVRAMI

Türk Vergi Sisteminde vergi incelemesi, Vergi Usul Kanunu’nun 134. maddesinde açıklığa kavuÅŸturulmuÅŸtur. İl*gili maddeye göre "vergi incelemesinden maksat, ödenmesi gereken vergilerin doÄŸruluÄŸunu araÅŸtırmak, belirlemek ve saÄŸlamaktır". Yine aynı maddede yer alan hükme göre "in*celemeye yetkili olanlar tarafından gerekli görüldüğü du*rumda, inceleme için ilgili iÅŸletmenin ekonomik deÄŸerle*rini gösteren fiili envanterden, beyannamelerde gösteril*mesi gereken unsurlardan yararlanılabilir".

Vergi Hukukumuzda vergi incelenmesi; "ödenmesi ge*reken vergilerin doğru olarak ödenmesini sağlayan, amacı ve sınırları bu doğrultuda belirlenen bir vergi hukuku ku*rumudur" şeklinde tanımlanmıştır. Çeşitli yönleri, yapılış biçimleri ve etkileri değişik olmakla birlikte, sonunda hukuki yönü ağır basan bir kurumdur ve hukuku en üst plan*da tutar. Bu tanımlara göre vergi incelemesi, genel olarak yükümlünün tutmuş olduğu defter, hesap ve belgele*rine dayanılarak yapılır. Ancak, vergi incelemelerinin yalnızca bu belge ve kayıtlara dayanılarak yapılması ye*terli değildir.

Vergi incelemeleri, zaman aşımı süresi içinde ya*pılmış olan işlemlerin yine aynı süre içinde incelenmesi, değerlendirilmesi sonucunda gerçekleşen bir olaydır. Bu olaya uygulamada "revizyon" da denilmektedir. Bununla bir*likte, vergi idaresinin yükümlülerle olabildiğince sürek*li ve sıkı bir ilişki içinde bulunması, vergilemede yüküm*lülere yardım edilmesi, onların eğitilmesi ve bunun sonu*cu olarak da vergi sisteminin güvenliğinin ve çalışması*nın sağlanması, vergi incelemesi kavramının özünü oluştur*maktadır.

Hangi açıdan ele alınırsa alınsın vergi inceleme*leri günümüzde devlet gelirleri için bir güvence, vergi adaletinin sağlanmasında önemli bir araçtır. Beyana daya*lı vergilerin yaygın olması, vergilerde denetim ve kont*role daha fazla gerek duyulmasına neden olmaktadır. Ver*gi incelemesi kavramının özünü oluşturan bu açıklamalar doğrultusunda ortaya çıkan gerçek, vergi incelemelerinin vergi idaresi için vazgeçilmez bir araç olduğudur.

1.2. VERGİ İNCELEMESİNİN YERİ VE ÖNEMİ

Vergi incelemesini, ödenmesi gereken vergilerin doğru olarak ödenmesini sağlatan bir kurum olduğunu ve bu nedenle vergi hukukumuzda önemli bir yer tuttuğunu belirt*miştik. Ancak vergi incelemesinin bu şekilde tanımı eksik ve dar kapsamlıdır. Vergi incelemesi kurumu, bugünkü şek*lini alıncaya kadar gerek toplumsal yapılarda gerekse bu*na bağlı olarak vergi hukukundaki gelişmelere paralel ola*rak bir çok kez değişime uğramıştır. Günümüzde bir çok olay gibi vergi incelemesi de tamamen bağımsız değildir. Uygulamada değişik ekonomik ve sosyal faktörlerden etki*lenmesi bu kurumun yalnızca bir amaca yani tanıtımdaki amaca hizmet etmediğini göstermektedir. Vergiyi doğuran olaylar gerçekte ekonomik-mali olaylar olduğu için, sonuç*ta etkileri de ekonomik-mali olacaktır. Vergi incelemele*ri, vergi ve vergiyi doğuran olaylarla doğrudan ilgilidir.

Vergi incelemesinin bu yönü ona aynı zamanda eko*nomik ve mali olma özelliğini de kazandırmaktadır.

Durum ne olursa olsun vergi olaylarının özü ekono*mik ve mali oluşlarıdır. Vergi olayını hukuktan ayrı düşünemeyeceğimize göre, ekonomik ve mali olayların görünümle*ri de hukuka uygun olacaktır. Vergi incelemeleri vergi ve vergisel olaylara yapılmak istenen bir etki olarak görül*düğünde vergi incelemesi ekonomik-mali politikanın bir uygulaması olarak karşımıza çıkacaktır. Ekonomik mali olaylara yapılan etkiyi ekonomik ve mali politika olarak ta*nımladığımızda bu kavramlara hukuki görünüm kazandırmak kaçınılmaz olacaktır. Ancak olaylara karşı yapılan ya da yapılmak istenen etkiler, koşullara ve güdülen amaçlara göre değiştiği için ekonomik-mali politikalar, dolayasıyla hukuki görünümler de değişecektir.

Vergi incelemesi olayını ekonomik ve mali olayla*rın içinde gösterdik ve bunu hukuki görünüm altına aldık. Ancak vergi incelemesi bu olaylar içinde nerede ve hangi durumlarda yer almaktadır? Bunun için ekonomik ve mali po*litikaların yapılarına göz, atmak yeterlidir. Klasik bir tanımla, ekonomik politikaların içinde mali politika önem*li bir yer tutmaktadır. Öte yandan mali politikanın araç*ları arasında vergiler ve vergi politikasını görüyoruz. Vergi incelemelerini vergi politikası içinde yer alan ted*birler olarak kabul ettiğimizde vergi incelemelerinin yeri ve önemini açıkça ortaya koymuş oluruz. Vergi incelemele*rinin ekonomik ve mali politikalar içinde önemli bir yer alması, ülkemizde de, bu konu üzerinde önemle durulması gereğini doğurur. Çünkü ülkemizin ekonomik, sosyal ve kül*türel yapısı günümüzde yeterli düzeyde vergi alınmasını ve vergi idaresi ile yükümlüler arasındaki sağlıklı iletişimi engellemektedir. Ekonominin tarım ağırlıklı olması, eğitimsizlik nedeniyle götürü vergi uygulamasının yaygınlaşması ve etkin vergi denetiminin gerçekleştirilmemesi ne*deniyle vergi gelirleri yetersiz kalmakta ve vergilerle ulaşılmak istenen ekonomik ve mali hedeflere varmak zor*laşmaktadır.

Bugün ülkemizde açıklanan nedenlerle, devlet ve vergi kavramları halkımız tarafından tam olarak anlaşıla*mamıştır. Yapılan vergi incelemelerinde ortaya çıkan du*rum bunu göstermektedir. Vergi kayıplarının sürekli artış göstermesi, vergi kaçaklarının değişik kaynaklardan doğ*ması ve tüm bunlar karşısında vergi idaresinin yetersiz kalması, vergi incelemelerinin başarısını olumsuz yönde etkilemektedir.

Vergi incelemelerinin, bu tip vergi sorunlarını tü*müyle ortadan kaldırabileceği düşüncesi gerçekte hem zor, hem de aşırı iyimserlik olacaktır. Vergi incelemesi kuş*kusuz çok yararlı bir kamu hizmetidir, ancak yararlı olma*sı tek başına yetebileceğini göstermez. Bunun yanında daha birçok koruyucu önlemin alınması gerekmektedir. Bu önlem*ler; toplumsal eğitime yönelik önlemler, vergi yönetiminin bilinçlendirilmesi, vergi olayını politik istismardan uzak tutmak, teknolojik yeniliklerden yararlanmak ve yükümlüle*rin vergi kaçırma eğilimlerini kırmak için onlara sosyal avantajlar sağlamak şeklinde sıralanabilir.

Buraya kadar belirttiğimiz gibi, vergi incelemele*rinin önemi bu kurumun gerekliliğini ve vergi sistemi için vazgeçilmez olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak, her şeyden önce incelemeye alınan beyan sayısının yetersizliği, beyanların gereğince incelenememesi politik ve kişisel kayırmalar, vergi incelemeleri ile ulaşılmak istenen amaçlara varmayı büyük ölçüde engellemektedir.

1.3. VERGİ İNCELEMESİNİN AMAÇLARI

Vergi incelemesinin amaçlarının, modern vergicilikte doğru ve gönüllü vergi beyanını sağlamak olduğu ifade edilmektedir. Ayrıca vergi incelemelerinin vergi beyannamelerine güvenilir hale getirmenin ve vergi kaçakçılığı ile mücadele etmenin en etkili yolu olduğu, vergi incelemesi yaparken, ille de vergi mükellefini haksız çıkarmaya yönelik suçlayıcı bir soruşturma niteliği kazanmaması gerektiği, eğer bu husus amaçlanırsa, vergi ahlâkı için bir tehlike oluşturacağı, mükelleflerin gerçek dışı beyanlarda bulunabilmeleri nedeniyle beyanların doğruluğunun araştırılması, tesbit edilmesi ve incelenmesi gerektiği de ifade edilmektedir.

Gerçekten de vergi incelemesi ile beyan esasına dayanan vergi sisteminde, beyanları güvenilir hale getirmek, doğru beyanı sağlamak amaçlanmak bunun dışında ille de mükelleflere cezalandırıcı işlem yapılması amaçlanmamalıdır. Bu nedenle yazarın görüşlerine katılmak gerekir. Ayrıca vergi hukukunda bu konudaki temel maddede, bu ilkelerin acık bir şekilde ver aldığını da görmekteviz.

Vergi incelemesinin amacı "Maksat" madde baÅŸlısını taşıyan 213 sayılı V.U.K’nun 134.maddesinin 2365 sayılı kanunun 22.maddesi ile deÄŸiÅŸik sekline göre "Vergi incelemesinden maksat, ödenmesi gereken vergilerin doÄŸruluÄŸunu araÅŸtırmak, tesbit etmek ve saÄŸlamaktır." ÅŸeklinde belirtilmiÅŸtir.

Kanundaki ifadeden vergi incelemesinin amacının, sonuçta vergi kanunlarına göre ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunun araştırılması ve tesbitinin, araştırma yönteminde hiçbir sınır tanımaksızın, her türlü şekilde yapılmasının olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim kanun değişikliğinin gerekçesinde "Modern vergi inceleme anlayışı, defter ve belge ile kısıtlı olmaksızın vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetini tesbite matuf bilcümle araştırma, karşılaştırma ve iktisadi gerçekleri nazara alma ve bu olayın tesbitinde her türlü delilleri değerleme gibi geniş bir muhteva kazanmıştır." denilerek, vergi incelemesinin amacı gerekçede daha da açıklığa kavuşturulmuştur.

Ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunun araştırılması kapsamına, yalnızca devlet lehine olan hususların araştırılması girmez. Keza Danıştay kararlarına göre inceleme elemanları, devletin aleyhine de olsa, mükelleflerin lehlerine olan hususları da gözönünde bulundurarak, bu anlamda ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak ve tesbit etmek durumundadırlar.

1.4. VERGİ İNCELEMESİNİN İŞLEVLERİ

Vergi incelemelerinin yeri ve önemi, yapılmasındaki amaçlar, onu işlevleri açısından önemli bir kurum olarak karşımıza çıkarmakta ve devlet gelirlerinin bir ölçüde de olsa doğru olarak toplanmasını sağlayan faktör olarak değer*lendirmemizde yardımcı olmaktadır. Vergi incelemelerinin işlevlerini üç grupta toplayarak içeriklerini ve özelliklerini ortaya koyabiliriz. Bunlar; araştırma, önleme ve dü*zeltici işlevlerdir.

1.4.1. Araştırma İşlevi

Vergi incelemesi, tanımından da anlaşılacağı üzere herşeyden önce ödenmesi gereken vergiyi araştırır ve doğru olarak ödenmesini sağlar. Bu araştırma, yükümlülerin beyan ettikleri gelirlerinin kanıtı olan defter ve belgelerin iş*lenmesi sırasında yapılan hataların ve hilelerin ortaya çıkarılması yönündedir. Vergi incelemeleri sonucu ha*talı ve suçlu bulunan yükümlüler gerekli görülen cezalara çarptırılır.

Arayıcı ve bulucu işlev olarak da belirtilen araş*tırma işlevi bulmayı, yakalamayı amaçlar. Vergi incelemesinin bu işlevi gerçekleşmesi yoklama, arama, bilgi top*lama ve ihbar konuları ile yakından ilgilidir. Bu konula*ra birinci bölüm içerisinde ağırlıklı olarak deyinilecek-tir. Yine de kısa bir açıklama yapmak araştırma işlevinin anlaşılması bakımından gerekli görülmüştür. Yoklama, ver*giyi doğuran olayın oluşmasından itibaren yükümlülerin yü*kümlülükle ilgili konuları vergi idaresine iletmesinin sağlanması ve yükümlülüklerin yerine getirilip getirilme*diğinin kontrol edilmesidir. Yoklama sonucu elde edilen veriler, bilgiler vergi incelemesinin araştırma işlevinin ilk araştırmalarını oluşturur, /ırama ve bilgi toplama yi*ne vergi incelemesi sırasında başvurulan işlemlerdendir. Bu işlemler sonucu elde edilen kanıtlar, bilgiler, veriler sonuca varmada önemli yer tutarlar. İhbar kurumu da en az yoklama, arama ve bilgi toplama kadar vergi incelemeleri*ne yardımcı bir unsurdur. Ve vergi incelemesinin araştır*ma işlevinin gerçekleştirilmesinde gereklidir.

1.4.2. Önleme İşlevi

Vergi incelemelerinin önleme işlevi gerçekte araştırma işlevinin bir sonucu olarak karşımıza çıkmaktadır ve araştırma işlevinin önemi giderek önleme işlevinin le*hine bir değişim göstermektedir. Vergi incelemelerinin vergi kayıplarını, kaçaklarını önlemesi uzun dönemde ger*çekleşen bir olaydır. Yalnızca bir kere inceleme yapıla*rak sürekli olarak vergi kayıplarının önüne geçilemez. Vergi incelemelerinde süreklilik ve tekrar, önleme işlevi*nin temelini oluşturur. Vergi incelemeleri sonucu yükümlü*lerin yapmış oldukları hatalar ve hileler ortaya çıkarıla*rak yükümlülere uyarılar yapılır, gerekirse ceza salınır. Yine yükümlülerin tekrarlanan hataları üzerinde aydınla*tılması, bilinçlendirilmesi istenmeden yapılan hataların önlenmesini sağlayacaktır.

Bugün ülkemizde en yaygın vergi kaçakçılığına vergi dışı işlemlerin neden olduğu bilinmektedir. Toplumsal has*talık olarak nitelendirilebilinen vergi kaçakçılığını yal*nızca bir kesim yapıyor diye düşünmek bilimsel gerçeklerle bağdaşmaz. Ancak vergi incelemeleri ile bu hastalığı önle*mek ya da hastalığın etkilerini en aza indirmek mümkün olabilecektir. Vergi incelemesinin göz ardı edilerek vergi kaçakçılığının umursanmadığı ekonomilerde vergiciliğin te*mel taşlarından biri olan vergi adaleti kavramı zarar gö*recek ya da zamanla anlamını yitirecektir. Vergi in*celemesinin vergi kaçakçılığını önlemeye yönelik işlevleri vergi gelirleri yetersiz olan ülkemiz için çok önemli bir sorunun çözümünü kolaylaştıracaktır.

1.4.3. Düzeltici İşlevi

Vergi incelemesi sırasında inceleme elemanları, nezdinde inceleme yapılan yükümlü veya sorumlulara gerek*tiği durumlarda uyarı yapmak, bilgi vermek ve onlara yar*dımcı olmakla görevlidirler. Yapılan bu uyarılar ve bilgi vermeler sonucu yükümlülerce yapılan hataların azaltılma*sı ya da ortadan kaldırılması mümkün olabilecektir. Bu ba*kımdan vergi incelemelerinin eğitici ve yapıcı etkisiyle vergi kayıplarının azaltılması gerçekleşebilecektir. Günü*müz koşulları vergi incelemelerine vergilerin doğruluğunu sağlama yönünde yükümlüleri aydınlatma, yetiştirme, vergi ahlakını ve bilincini yükümlülere yerleştirme işlevini de yüklemiştir.

Vergi incelemesinin düzeltici işlevi daha çok, ye*terli bilgiye sahip olmayan yükümlülerin bilgi eksiklikle*ri nedeniyle yapmış oldukları hataları düzeltmek ve onlara yardımcı olmak açısından önem kazanmaktadır. Çünkü kasıtlı olarak hileye başvurmayan, hata yapmayan yükümlüler aldık*ları uyarılardan sonra aynı hatalara düşmemeye çaba göste*receklerdir. Oysa amacı vergi kaybına neden olmak olan ve bunu gerçekleştirmek için özellikle hatalı kayıt ve eksik belge sunan yükümlüler yapılan uyarılara aldırış etmeyeceklerdir. Bu nedenle ne olursa olsun vergi incelemelerinin gıkça yapılması ve vergi kaybına bir çok kez neden olan yükümlülerin sekt bir şekilde cezalandırılması uygun bir davranış olacaktır.

Vergi incelemeleri her ne kadar tüm bu işlevleri yerine getirmek amacıyla gerçekleştiriliyorsa da bu uygu*lamaların etkin hale getirilmesi için bir takım önlemlerin alınması önemli ve gereklidir. Bunlar;

"Vergiyi doğuran olayın anında saptanması için güncel ve yaygın vergi denetimlerine ağırlık verilmesi,

Güncel denetim sonuçlarının askıda kalmaması için esnek kanıtlama düzeninden de yararlanılarak yapılan kont*rollerle vergi incelemeleri arasında yapısal bağ kurulma*sını sağlayan sistemlerin devreye sokulmasının sağlanması,

Gerek yöresel gerekse politik nedenler yüzünden, olumlu sonuçlar alınan merkezi denetim alternatiflerinden vazgeçilmemesinin sağlanması,

Önceki deneyimlere dayanarak aceleci kararlar ver*mekten kaçınılması, ülkenin ekonomik ve sosyal yapısının göz önüne alınarak önlemlerin alınıp uygulanması"dır. Bu ve buna benzer konulara dikkat edilmesi vergi inceleme*lerinden daha sağlıklı sonuçlar çıkarılmasına yardımcı olacaktır.

2. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİ İLE DİĞER DENETİM TÜRLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI

2.1. YÜKÜMLÜLÜK VE BEYANNAME TETKİKİ İLE VERGİ İNCELEMESİ

2.1.1. Yoklama – Vergi İncelemesi

Gerek bireysel, gerekse toplu yoklama işlemleri nitelik olarak vergi incelemesinden bir çok bakımlardan ayrılır.

Yoklamadan amaç. mükellefiyetle ilgili maddi olayların, bulguların tesbiti iken, vergi incelemesinin amacı olan ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunun araştırılması hususu çok kapsamlı, ayrıntılı, karşılaştırmalı bir incelemeyi gerektirmektedir.

Yoklamanın en önemli fonksiyonu, mükellefiyet kaydı olmayanların mükellefiyetlerinin tesisinin sağlanması sonucu, potansiyel vergi mükelleflerinin, vergi mükellefi statüsüne alınabilmesidir. Bunun sonucunda vergi incelemeleri de, yalnızca mükellefiyet kaydı olanlar üzerinde yoğunlaşmış olmayacaktır. Vergi incelemesinin fonksiyonları ise, araştırma, önleme, düzeltme şeklinde ortaya çıktığından, yoklamaya oranla çok geniş bir kapsamı olduğu muhakkaktır.

Vergi incelemesine yetkililer, aynı zamanda yoklamaya da yetkilidirler. Ancak yoklamaya yetkili olanlardan yoklama memurları ve yoklama yetkisi verilmiş diğer memurlar, vergi inceleme yetkisine haiz değildirler. (V.U.K. 128-135). Burada sadece yoklama memurlarının tesbitlerine göre, vergi inceleme sonucu doğuran işlemler yapılabilir mi? sorusu hemen akla gelebilir.

V.U.K.’mm 135.maddesinde, vergi dairesi müdürünün, vergi incelemesine yetkili olduÄŸu belirtilmiÅŸtir. Vergi dairesinde, vergi incelemesi yapmaya yetkili olan tek kiÅŸi, vergi dairesi müdürüdür. Vergi dairesinin yoklama memurları, ancak yoklama yetkisiyle yetkilendirilmek suretiyle yoklama yapabilirler. (V.U.K. 128/111). Yoklama .sonuçları tutanak mahiyetinde olduÄŸu belirtilen yoklama fiÅŸlerine geçirilir. (V.U.K. 131). Burada önemli olan husus, vergi inceleme yetkisine haiz olan kiÅŸiler ile, yoklama yetkisine haiz kiÅŸilerin düzenlediÄŸi yoklama fiÅŸlerinin sonuçlarının, vergi incelemesi görevi kapsamındaki konular bakımından karıştırılmaması gereÄŸidir.

Bizce, yoklama fişi, vergi incelemesine yetkili olmayan fakat yoklama yetkisine haiz olan kişi tarafından düzenlenmiş olup da, bu fişte imza altına alınan hususlar, vergi incelemesi görevi kapsamındaki islerden ise, bunun sonuçları hiçbir zaman incelemenin sonuçlarını doğurmaz. Nitekim bu konuda Danıştay kararları da mevcuttur.

Yoklama iÅŸleminin sonuçları ile vergi incelemesinin sonuçlan çok farklılık arzeder. Yoklama iÅŸlemi sonucunda ÅŸayet mükellefiyet kaydı yoksa mükellefiyet tesis edilir. Mükellefiyet kaydı varsa, bilgiler eksik ise; buna göre, gerekirse takdir komisyonuna veya vergi inceleme birimlerine ÅŸevki, vergi dairesince yapılır. Takdir komisyonuna sevki sırasında kesilecek olan usulsüzlük cezası kesilir. Vergi incelemesinin sonuçları ise, çok farklıdır. Vergi mevzuatı bakımından ikmalen veya re’sen vergi ve ceza tarhiyatı. gecikme faizi, teminat isteme gibi sonuçlar söz konusudur.

2.1.2. Beyanname Revizyonu-Vergi İncelemesi

Beyanname revizyonunun amacı, vergi incelemelerinin dışında, vergi dairesinin mükelleflerin beyannameleri üzerine, bir tür ön denetim yapmaları ile, mükellefler üzerinde incelemeye veya taktire sevk edilebilecekleri baskısını kurmaktır. Bu nedenle vergi incelemesinden ayrılmaktadır. Burada kapsamlı bir inceleme yoktur.

Vergi incelemesinin görevi ise: gerek beyanname, gerek defter, belge ve gerekse bunların dışında her türlü delil toplayarak, geniş yetkiler kullanarak, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak olduğundan; amaç mükelleflerin her zaman kapsamlı, karşılaştırmalı bir incelemeye alınabilecekleri ve çok zarara uğrayabilecekleri imajını vermektir.

Beyanname revizyonunda bakılacak hususlar ile vergi incelemesinde araştırılacak hususlar, boyutları bakımından çok farklılık arzeder. Özellikle yıllık beyannamelerin revizyonunda; yalnızca usul ve esas bakımından, vergi mevzuatı ile beyanname ve ekleri karşılaştırılır.

Vergi incelemesinin konuları ise çok geniştir. Beyanname revizyonunda defter ve belgeye bakılmazken, vergi incelemesinde defter ve belgeye bakıldığı gibi, eğer koşullar varsa, defler, belge dışında her türlü delil ile araştırma, inceleme ve karşılaştırma yapılabilmektedir.

Beyanname revizörünün bizzat kendi iÅŸleminin sonuç doÄŸurması için mevcut mevzuata göre, aynı zamanda inceleme yetkisine haiz eleman olması gerekir. Aksi halde bu çalışmalar, inceleme elemanlarının bilgi toplama ve tutanak iÅŸlemlerindeki yardımları ile sonuç doÄŸurabilecek vergi dairesinin genel görev ve yetkileri çerçevesinde deÄŸerlendirilerek iÅŸlem yapılabilecektir. Vergi incelemesinde ise: önemli sonuçların gerçekleÅŸmesine inceleme elemanlarının bizzat kendilerinin karan yeterli olmaktadır. B ima ikmalen ve re’sen tarh iÅŸlemi örnek olarak gösterilebilir.

Beyanname revizyonunu yapmak için. vergi dairesi içinde görevlendirilen memurlara yetki verilebilir. Vergi incelemesine ise. ancak yasada sayılan görevliler yetkilidirler.

Yerine getirdikleri fonksiyonlar bakımından ise; bize göre. vergi dairelerinde beyanname revizyonu yapacak bölüm ve servislerin elemanları yeterli seviyede örgütlendirilir ise. önleme ve düzeltme fonksiyonlarının gerçekleşebileceği; vergi incelemelerinde ise, yapılacak araştırmanın çok kapsamlı olması nedeniyle ancak nicelik artırılabilirse, önleme ve düzeltme fonksiyonunun yerine gelebileceği söylenebilir.

2.2. YAYGIN VE YOĞUN VERGİ DENETİMİ - VERGİ İNCELEMESİ

Yaygın ve yoğun vergi denetiminin amaçlarının, vergi incelemesinin amaçlarından ayni an yönü, vergi incelemesinde, sonradan, önceki işlem ve olaylara yönelik bir denetimle, beyanların gerçeğe uygun verilmesi için, mükellefler üzerinde caydırıcı etki sağlamak iken; yaygın ve yoğun vergi denetimlerinde amaç. dönem kapanmadan bu etkiyi sağlamaktır.

Yaygın ve yoğun vergi denetimlerinin: sonuçta yapılan harcama, vergi dairesindeki görevleri bıraktırılıp denetime çıkarılan memurlar nedeniyle, mesai kaybı gibi olumsuz etkilerde dikkate alınınca, olumlu sonuçlarının pek de iç açıcı olduğu söylenemez.

Buna karşılık, nicelik ve nitelik bakımından iyi yapılmış olan vergi incelemeleriyle elde edilebilecek sonuçlar: inceleme elemanları, tutum ve davranış bakımından eğitimli, bilgi birikimli ve deneyimli olduklarından etkili olmaktadır. Vergi incelemeleri, önleme ve düzeltme işlevi bakımlarından, yaygın ve yoğun vergi denetimlerinden daha etkilidir.

2.3. TEFTİŞ (İÇ DENETİM) - VERGİ İNCELEMESİ

Vergi yönetiminin tahakkuk ve tahsilat uygulama birimi olan Gelirler Genel Müdürlüğü’nün merkez ve taÅŸra teÅŸkilatının teftiÅŸinden amaç; uygulama birimlerinin etkinliÄŸinin ve makro hedeflere ulaşılabilmesinin saÄŸlanması ve teftiÅŸ sırasında sorumlu görülen personel hakkında iÅŸlem yapılmasıdır. Vergi incelemesi ise, vergi mükelleflerinin ödemesi gereken vergilerin gerçek miktarını saptamak için. gerek mükelleflerin defter kayıt ve belgeleri üzerinden ve gerekse diÄŸer delillerle araÅŸtırma yapmaktır.

Bu denetim türleri arasında iki temel farklılık vardır: Birinci temel farklılık, teftişte vergi yönetiminin denetimi yapılırken; vergi incelemesinde, vergi mükelleflerinin denetiminin yapılmasıdır. İkinci temel farklılık ise. teftiş sırasında nadiren mükellefle temas kurulmakta iken vergi incelemesi, doğrudan mükellef ile temas edilerek yapılmaktadır.

Vergi yönetiminin, teftiş ve soruşturma görevlerine yetkilileri merkezi denetim birimleri olarak Maliye Müfettişleri ile Gelirler Kontrolörleri ve taşra örgütü denetim birimi olarak da Vergi Denetmenleridir. Vergi incelemesine yetkililere ileride değinileceğinden şimdilik bu açıklamalarla yetinilecektir.

Teftişte eleştirilen hususlar veya soruşturma konulan çıkarsa, vergi memurları üzerinde bir yaptırım sözkonusudur. Vergi incelemesinde ise, vergi mükelleflerine yaptırım sözkonusudur. Bizce, ilkinde yapılan vergi denetimiyle araştırma, önleme ve düzeltme fonksiyonları, gerek direkt, gerekse mükellefler üzerine yansıma etkileri bakımından oluşmaktadır. Diğerinde ise. incelenen mükellefler üzerinde doğrudan araştırma, önleme ve düzeltme fonksiyonları; incelenmeyenler üzerinde ise önleme fonksiyonu, önemli bir etki olarak meydana gelmektedir. Teftişin rakamsal sonuçları da olmasına rağmen asıl sonuçlar, raporların rakam içermeyen bölümlerinde yatmaktadır. Vergi incelemesinde ise. sonuçlar genelde rakamsal olarak ortaya konulabilmektedir.

2.4. MALİ POLİS DENETİMİ - VERGİ İNCELEMESİ

Ülkemizde mali polisin: her türlü gümrük, döviz, uyuÅŸturucu madde, kaçakçılık, ticari ve banka dolandırıcılıkları, her nevi çek, bono, ticari senet ve benzeri sahtekârlıklar, hileli iflaslar, mali ve ticari konulara giren diÄŸer suçlar ile uÄŸraÅŸması öngörülmüş olup, polislere tanınmış yetkiler kullanıldığından, etkili olmaktadır. Türkiye’deki biçimiyle mali polisin vergi hukuku bilgisi ve deneyimi kendi görev alanı dışında kaldığından yeterli olmayabilir. Ancak polis yetkisi ve belirtilen görevlerle yüklü bu elemanların delil toplama ve mali suçluları yakalama olanakları çok fazladır. Mali polis denetiminin, mevcut yapısıyla, vergi incelemesinden farkı çoktur. Bir defa vergi incelemesinde ayrıntılı, kapsamlı, karşılaÅŸtırmalı inceleme ile hukuki sonuçlar elde etmek ve defter, belge üzerinden inceleme yapmak sözkonusu deÄŸildir.

Bizce mali polis ile vergi incelemesinin birbirinden ayrılan yönleri, birbirlerini tamamladıkları çizgidedir. Çünkü, bu iki kamu denetimi görevinden birincisinde araştırma, delil toplama fonksiyonu: ikincisinde ise. toplanan delilleri değerlendirerek sonuçlarını hukuksal anlamda meydana getirmek özelliği sözkonusudur.

2.5. MUHASEBE DENETİMİ - VERGİ İNCELEMESİ

Muhasebe denetimi, iktisadi faaliyet ve olaylarla ilgili iddiaların, önceden saptanmış ölçütlere uygunluk derecesini araştırmak ve sonuçlan, ilgi duyanlara bildirmek amacıyla, tarafsızca kanıt toplayan ve bu kanıtlan değerleyen sistematik bir süreçtir.

Bu tanımdan da anlaşıldığı üzere, muhasebe denerimi, iktisadi faaliyet ve olaylarla ilgili iddiaları araştırmaktadır. Vergi incelemesi ise; vergi mükelleflerinin, vergi ile ilgili faaliyetlerini, vergi hukuku bakımından araştırmaktadır. Muhasebe denetimi, önceden saptanmış ölçülere göre yapılmaktadır. Vergi incelemesinde de gerek muhasebe denetimi ilkelerinden yararlanılarak, gerekse vergi mevzuatındaki kurallara göre inceleme yapılmaktadır.

Muhasebe denetiminin sonuçlarına ilgi duyanlar, gerçek ve tüzel kişiler, kamu kurum ve kuruluşları, yabancı kurum ve kuruluşlardır. Muhasebe denetimi, varılan sonuçların bunlara bildirilmesi için yapılır. Vergi incelemesi ise: yalnızca vergi yönelimi için yapılır. Sonuçlan yalnızca devleti ilgilendirmektedir. Muhasebe denetiminde, tarafsızca kanıt toplanmakta ve toplanan kanıtlar değerlendirilmektedir. Vergi incelemesinde ise. inceleme elemanlarının, bir vergi yargıcı gibi tarafsız oldukları söylenemez.

Muhasebe denetimi yapanlar; bağımsız denetçiler, iç denetçiler ve kamu denetçileri şeklinde üçe ayrılmaktadır. Muhasebe denetimi açısından katıldığımız bu tanımda, vergi incelemesinin, kamu denetçileri arasında olduğunu söyleyebiliriz. Bağımsız denetçiler, ülkemizde 2499 sayılı "Sermaye Piyasası Kanunu" ve 3568 saydı "Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu" hükümleri çerçevesinde serbest meslek olarak faaliyet göstermektedirler.

3. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNE YETKİLİ OLANLAR

Vergi Usul Kanunu’nun 135.maddesinde, vergi incelemelerinin kimler tarafından yapılacağı açıklanmış bulunmaktadır. Sözkonusu maddede, "Vergi incelemesi; hesap uzmanları, hesap uzman muavinleri, ilin en büyük mal memuru, vergi denetmenleri veya vergi dairesi müdürleri tarafından yapılır.

Maliye müfettişleri, maliye müfettiş muavinleri, gelirler kontrolörleri veya bunların yardımcıları her hal ve taktirde vergi inceleme yetkisine haizdir."

Bunlardan, maliye müfettişleri ve yardımcıları, hesap uzmanları ve yardımcıları, gelirler kontrolörleri ile vergi denetmenleri "Vergi denetim elemanı" olarak tanınmakta, vergi incelemeleri yanında, hesap uzmanları dışındakiler servis teftişleri ve memur soruşturmaları da yapmaktadırlar. Defterdarlar ve vergi dairesi müdürleri esas olarak yönetici olduklarından, vergi inceleme yetkileri sembolik nitelikledir.

Ayrıca Y.U.K.’nün 74. ve 75′nci maddesinde belirtildiÄŸi üzere, takdir komisyonları da matrah takdiri yapmak, fiyat, ücret veya sair matrah ve kıymetleri takdir etmekten ibaret olan görevleri dolayısıyla vergi inceleme yetkisine haizdirler.

Yine 3568 sayılı Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu’nun 12.maddesinin Maliye Bakanlığı’na verdiÄŸi yetkiye dayanılarak Katma DeÄŸer Yergisinin 11.maddesinde yer alan ihracat teslimleri ile ihraç kaydıyla tecil, terkin uygulaması kapsamında yapılan teslimlerden doÄŸan KDV iadelerinde, Y.U.K.’nün mükerrer 298.maddesi uyarınca yapılan yeniden deÄŸerleme iÅŸlemlerinde ve Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 7/15′nci maddesi uyarınca vakıfların bilimsel araÅŸtırma ve geliÅŸtirme faaliyetinde bulunan, kurum ve kuruluÅŸların vergiden muaf tutulması için aranan ÅŸartları taşımalarının belirlenmesinde yeminli mali müşavirlere inceleme yetkisi tanınmıştır. Vergi inceleme elemanlarının uyması gereken kurallar ve sorumlulukları birinci bölümde kapsamlı olarak açıklanmış olup: mükerrerlik olmaması açısından bu konuya burada deÄŸinilmeyecektir.

Vergi inceleme elemanlarını, birincisi merkebi inceleme elemanları, ikincisi ise taşra inceleme elemanları olmak üzere iki bölümde incelemek mümkündür. Çalışına konumuzun kapsamı da dikkate alınarak takdir komisyonları ve yeminli mali müşavirlerin inceleme yetkileri konusunda yukarıda yapılan açıklamalarla yetinilecektir.

3.1. MERKEZİ İNCELEME ELEMANLARI

3.1.1. Maliye Müfettişleri ve Bunların Muavinleri

178 sayılı KHK’nın 543 sayılı KHK ile deÄŸiÅŸik 20.maddesine göre denetim ve danışma birimleri arasında sayılan Maliye MüfettiÅŸleri en eski vergi denetim kumlusu mensuplarıdır. Bu kuruluÅŸ, 1879 yılında oluÅŸturulmuÅŸ olup, bugünkü anlamda 1928 bütçe kanunu ile kurulmuÅŸtur.

Maliye MüfettiÅŸleri Vergi Usul Kanunu’nun 135. maddesine göre vergi inceleme yetkisine haizdirler.

3.1.2. Hesap Uzmanları ve Bunların Muavinleri

Hesap Uzmanları 178 sayılı K.H.K.’nin 543 sayılı K.H.K. ile deriÅŸik 21. maddesine göre denetim ve danışma bilinilen arasında sayılmışlardır. Hesap Uzmanları daha önceleri "Kazanç Vergisi Hesap Mütehassısı" ve "Muamele Vergisi Hesap Mütehassısı" adlan ile görev yaparlarken., 1934 yılında tek örgütte toplanmışlardır. En son 29.5.1945 tarihli, 4709 sayılı yasa ile "Hesap Uzmanı" unvanını almışlardır. Bu kurulun kuruluÅŸ yasasına ve V.U.K.’nün 135. maddesine göre vergi incelemesi yapmaya yetkilidirler.

3.1.3. Gelirler Kontrolörleri ve Bunların Stajyerleri

Gelirler kontrolörleri 178 sayılı KHK’nin 543 sayılı KîiK ile deÄŸiÅŸik 43 maddesine göre Gelirler Genel Müdürlüğü’nün Kontrolör istihdamı hükmüne göre ve 30 Kasım 1973 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan yönetmelik çerçevesinde görev yapmaktadırlar.

1936 yılına kadar "Pul MüfettiÅŸi" unvanı ile görev yapan Gelirler Kontrolörleri. 1936 yılında "Varidat Kontrolörü" unvanı ile göreve devam etmiÅŸler; 1950 yılından sonra, da "Gelirler Kontrolörü" unvanı ile görev yapmışlardır. V.U.K.’nun 135.maddesi ile Harçlar Kanunu’nun 134.maddesine göre vergi incelemesi yapmaya yetkilidirler.

Vergi yönetiminin merkez ve taşra örgütünü teftiş ve soruşturmaya (iç denetime) yetkili ve görevli elemanlar, yalnızca, Maliye Müfettişleri ve bunların muavinleri ile Gelirler Kontrolörleri ve bunların stajyerleridir.

Vergi incelemeleri için gerekli eğitimi görmüş ve tecrübeli vergi inceleme elemanlarının yetiştirilmeleri ve sayılarının yeterli bir düzeye ulaştırılması yolu ile her mükellefin beyanının ayrı ayrı incelenmesi, hem zor hem de masraflıdır.

Gerçekten beyan esasının geçerli olduğu vergi sistemimizde tüm beyanların incelenmesinin zorluğu karsısında, en azından vergi incelemesinin önleme fonksiyonunu yerine getirebilecek sayıda ve belirtilen iyi seviyedeki niteliklere sahip elemanların mesleğe alınmaları ve bu hizmetin gereği bakımından uzun dönemdeki faydaları gözünüzle alınarak, masraflı olmasına rağmen çok iyi yetiştirilmeleri, meslekten kısa sürede ayrılmamaları için bunlara maddi bakımdan özel imkanlar getirilmesi çok yerinde olacaktır. Bu amacın gerçekleştirilebilmesine yönelik olarak uygulanmakta olan, merkezi vergi denetim elemanları yükseköğrenim şartlarına başlı olarak belli sınavlarla alınmakta, çeşitli hizmetiçi kurslarıyla eğitilmekte, görevin gerektirdiği nitelikler kazandırılmaktadır. Ayrıca gerektiğinde bilgi ve görgülerini arttırmak ve belli konularda araştırma yapmak üzere 1 yıl süreyle yabancı ülkelere gönderilmektedirler.

3.2. TAŞRA İNCELEME ELEMANLARI

Defterdarlık, Gelir Müdürlüğü ve Vergi Dairesi Müdürlükleri ve Vergi DenetmenliÄŸi’ne iliÅŸkin hükümler. 2996 sayılı "Maliye Vekaleti TeÅŸkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanunun" ikinci kısmında "Vilayetler TeÅŸkilatı" baÅŸlığı altında düzenlenmiÅŸtir. Ancak bu çalışmada Vilayetler örgütü deyimi örgüt için “TaÅŸra örgütü” deyimi de kullanılacaktır.

Türk vergi yönetiminin taÅŸra örgütünün yönetim makamı Defterdarlık makamıdır. Gerek tahakkuk ve tahsilat uygulama birimlerinin gerekse taÅŸra denetim biriminin baÄŸlı olduÄŸu makam Defterdarlıktır. Gelir Müdürlüğü, iller örgütünün merkezinde yer alır. Defterdarın vergi yönetimi ile ilgili görevlerinin bazıları Gelir Müdürlüğü’nün yardımıyla yürütülür.

Maliye Bakanlığı’nın TeÅŸkilat ve Görevlen Hakkında 178 saydı KHK’ye 543 sayılı KHK ile eklenen Ek 14. maddesi hükümlerine göre ve bu maddenin verdiÄŸi yetkiye dayanılarak çıkarılan "Vergi Dairelerinin KuruluÅŸ ve Görev YönetmeliÄŸi"ndeki hükümlere göre vergi dairelerinin görev ve yetkileri belli edilmiÅŸtir. Buna göre, taÅŸra örgütünde tahakkuk ve tahsilat iÅŸlemlerinin yerine getirilmesinde vergi daireleri görev ve yetkilidirler. Vergi daireleri, iÅŸ hacmi dikkate alınarak Vergi Dairesi BaÅŸkanlığı. Bağımsız Vergi Dairesi Müdürlüğü ve baÄŸlı Vergi Dairesi Müdürlüğü (Mal Müdürlüğü) olarak örgütlenir. (V.D.K. ve G.YönetmeliÄŸi Mad.9)

Vergi daireleri genellikle illerde ve büyük ilçelerde kurulur. İlçelerde bağımsız vergi daireleri var ise, malmüdürlükleri, vergi yönetiminin uygulama birimi görevini yapamazlar. İlçelerde malmüdürlüğü olsa dahi. bağımsız vergi dairesi var ise, vergi dairesi doğrudan defterdarlığa bağlıdır. Bağımsız vergi daireleri olmayan ilçelerde, mal müdürlüğü, bağlı vergi dairesi olarak vergi yönetiminin uygulama birimi görevini de yürüttüğünden, malmüdürü aynı zamanda vergi dairesi müdürü olarak sorumludur. (V.D.K. ve G.Y. Mad. 21)

Ülkemizde taşra örgütünde yer alan personelden vergi incelemesine yetkililer aşağıda belirtilmiştir.

3.2.1. Defterdarlar

543 sayılı KHK’nin Ek 11. maddesine göre "Defterdarlar, bulunduÄŸu ilde Maliye Bakanlığı’nın en büyük memuru ve il ve baÄŸlı ilçeler teÅŸkilatının amiri olup, iÅŸlemlerin kanun hükümlerine göre yürütülmesi, denetlenmesi, merkez ve taÅŸradan sorulan soruların cevaplandırılması, kanuna aykırı hareketi görülenler hakkında takibatta bulunulması, atamaları il’e ait merkez ve baÄŸlı ilçeler maliye memurlarının sicillerinin tutturulması ile görevli ve sorumludurlar.”

Defterdarlar, ildeki gelir, vergi dairesi, muhasebe, milli emlak ve muhakemat müdürlükleri ile ilçelerdeki mal müdürlüklerinin işlemlerinin denetlenmesinden sorumlu tutulmuşlardır.

Defterdarlar,"V.U.K.’nun 135.maddesine göre vergi inceleme yetkisine sahiptirler. Ancak bu yetkileri vergi yönetiminin iller teÅŸkilatının en büyük memuru olmasının bir sonucu, olarak deÄŸerlendirmek gerekir. Zira emrindeki inceleme elemanları esas itibariyle bu iÅŸleri yapmaktadırlar. Üstlendikleri sevk ve idare görevlen inceleme yetkilerinin kullanılmasına da uygun düşmemektedir. Bir defterdarın inceleme yaptığı ÅŸimdiye dek görülmemiÅŸtir, tikemizin yönelim yapısı nedeniyle her ilde bir defterdar olmak üzere 79 defterdar görev yapmaktadır.

3.2.2. Vergi Denetmenleri

Vergi Denetmenleri, Vergi Usul Kanunu’nun 135.maddesine göre vergi incelemesine yetkilidirler. Vergi Denetmenleri Gelirler Bölge Müdürlüğü, Defterdarlık ve Vergi Dairesi BaÅŸkanlıklarına baÄŸlı olarak görev yaparlar.

Vergi Denetmenleri de yüksek öğrenim şartlarına bağlı olarak belli sınavlarla v alınmakta, hizmetiçi eğitim kurslarıyla eğitilmekte, görevin gerektirdiği nitelikler kazandırılmaktadır. Vergi incelemesinin önemi nedeniyle daha iyi yetiştirilmeleri ve özlük haklarının iyileştirilmesi için gerekli önlemler alınmalıdır.

3.2.3. Vergi Dairesi Müdürleri

İncelemeye yetkili elemanlar arasında sayılan vergi dairesi müdürleri, bağımsız vergi dairesi müdürleri ile baÄŸlı vergi dairesi müdürleri (malmüdürleri) olmak üzere ikiye ayrılırlar. Bağımsız vergi dairesi müdürleri atanına ve özlük hakları yönünden Gelirler Genel Müdürlüğüne baÄŸlı oldukları halde malmüdürleri esas itibariyle saymanlık görevini üstlendiklerinden Muhasebat Genel Müdürlüğü’ne baÄŸlıdırlar. Vergi Dairesi Müdürleri Vergi Usul Kanunu’nun 135. maddesine göre vergi inceleme yetkisine haizdir. Mükelleflerle en çok temas eden uygulama birimi olan vergi dairesinin başındaki müdürün, aynı zamanda vergi inceleme yetkisine haiz olması, inceleme yetkisini gerektiren vergi dairesi iÅŸlemlerinde pratik olarak sorunu çözmektedir. Ayrıca doÄŸrudan vergi incelemesi de vergi dairesi müdürü tarafından uygulamada yapılabilmektedir.

Ayrıca hemen belirtmek gerekirse, vergi dairesi müdürünün genel yönetime ve diğer işlere ilişkin görevleri, vergi inceleme yetkisinin uygulamada tek başına kullanılma olanağını ortadan kaldırmaktadır.

Esasen vergi incelemesi, mesleki ve teknik bilgiye dayanan uzmanlık işidir. Oysa Vergi Dairesi Müdürleri, vergi denetmenliğinden vergi dairesi müdürlüğüne geçenler dışında, vergi inceleme teknikleri, revizyon-kontrol gibi konularda eğitimden gecirilememektedirler. Zira vergi yönetimi de; özel bilgi ve ihtisas gerektirmeyen, anında çözümlenebilecek veya çok kısa bir araştırma ile sonuca ulaşabilecek konuların vergi dairesi müdürlerince, özel bilgi ve uzmanlığı gerektiren konuların ise kapsamlı vergi incelemesi yapılmak üzere defterdarlıklara intikal ettirilmesini istemiştir.

Malmüdürleri, 1050 saydı kanuna göre sayman olup, gelirleri tahsil etmek, para ve kıymetli belgeleri saklamak, giderleri hak sahibine ödemek ve bu iÅŸlerle ilgili olarak Sayıştay’a hesap vermek zorundadırlar. Öte yandan Vergi Daireleri KuruluÅŸ ve Görev YönetmeliÄŸi’nin 13/A maddesine göre baÄŸlı vergi dairesi müdürüdürler.

İlçedeki en büyük maliye memuru olan malmüdürleri bağımsız vergi dairesi, olmayan yerlerde vergi dairesi müdürlüğü ve saymanlık görevleri yanında aynı zamanda milli emlak, muhakemat (ha/ine avukatlığı) iÅŸlemlerini de üstlenmiÅŸlerdir. Daha doÄŸrusu il’deki defterdarın sahip olduÄŸu iÅŸlevler yanında ondan fazla olarak saymanlık iÅŸlevini de yerine getirirler.

Malmüdürleri de gerek genel yönetime iliÅŸkin olarak üstlendikleri görevlerin ağırlığı gerekse Sayıştay’a hesap vermekle yükümlü olmalarının verdiÄŸi mali sorumlulukları nedeniyle vergi dairesi müdürlüğüne iliÅŸkin iÅŸlevlerini yeterince yapamamaktadırlar.

3.3. VERGİ DENETİM BİRİMLERİ ARASINDAKİ PLANLAMA KOORDİNASYON VE İŞ BÖLÜMÜ

Ülkemizde Maliye Bakanlığı’na baÄŸlı olarak üst düzeyde vergi incelemesi yapan üç ayrı merkezi denetim örgütü mevcuttur. Bunlar Maliye MüfettiÅŸleri, Hesap Uzmanları ve Gelirler Kontrolörleridir. Bunlardan Maliye MüfettiÅŸleri yurt düzeyinde Maliye Bakanı adına teftiÅŸ, soruÅŸturma ve vergi incelemesi yapma yetkisine haizdirler. Hesap Uzmanları da ülke düzeyinde vergi inceleme yetkisine haizdirler. Bir diÄŸer merkezi denelim birimi ise Gelirler Genel Müdürlüğü’ne baÄŸlı Gelirler Kontrolörleridir. Gelirler Kontrolörleri de yurt düzeyinde teftiÅŸ, soruÅŸturma ve vergi incelemesi yapmaktadırlar. Maliye MüfettiÅŸleri ve Hesap Uzmanları bakana baÄŸlı kurul ÅŸeklinde örgütlendirilmiÅŸtir. Bunların ayrıca Ankara, İstanbul ve İzmir’de grup baÅŸkanlıkları vardır. Gelirler Kontrolörleri ise bu sayılan iller ve Adana ilinde grup baÅŸkanlıkları ÅŸeklinde örgütlenmiÅŸlerdir.

Bu üç denetim birimi neredeyse aynı denecek kadar benzer isler yapmalarına rağmen, birbirlerinden bağımsız çalışmaktadırlar. Vergi sistemimizdeki bir çok aksaklığa birde, unvanlarından,başka neredeyse her şeyleri, aynı olan bu üç merkezi denetim örgütü arasındaki koordinasyonsuzluk ve çekişme eklenmektedir. Bunlar arasında yeterli bir eşgüdüm ve işbirliği yoktur.

Vergi denetmenleri ise her ilde Defterdarlığa (Gelirler Bölge Müdürlüyü kurulan illerde Bölge Müdürlüğü’ne) baÄŸlı olarak ayrı ayrı örgütlenmiÅŸ olup, yıllık çalışma programlan uyarınca bulundukları iller ve illere baÄŸlı ilçelerde ver«i incelemesi soruÅŸturma ve teftiÅŸ yapmaktadırlar.

Yine yukarıda ifade eniÄŸimiz üzere merkezi denetim birimleri anısında (Mali)c MüfettiÅŸi. Hesap uzmanı. Gelirler Kontrolörü) yeterli bir iÅŸbirliÄŸi ve koordinasyon olmadığı gibi. Vergi denetmenlerini il vergi denetimi ile Gelirler Genel Müdürlüğü’nün merkezde yürüttüğü (Gelirler Kontrolörleri) denetimler arasında koordinasyon yoktur.

Vergi denetim birimlerinin çalışmalarındaki plansızlık ve kendi aralarındaki işbirliği ve koordinasyonsuzluğun uygulamadaki örneklerini sık sık görmek mümkündür. Örneğin, bir ildeki mükellefler Gelirler Kontrolörlerince incelenebildiği gibi aynı mükellef aynı zamanda Hesap Uzmanları veya Vergi Denetmeni erince de incelenebilmektedir. Bu da plansız çalışmanın yol açtığı koordinasyonsuzluğu açık bir şekilde göstermektedir.

Yergi denetmenleri ise defterdar ve valilerin idari vesayeti altındadırlar, Bugün illerde bulunan vergi denetmenlerinin mesailerinin önemli bir kısmı vergi incelemesi dışında sayın valilerimi/in talimatı çerçevesinde başka alanlarda kullanılmaktadır.

Uygulamada vergi incelemeleri, denetim elemanlarının bağlı bulundukları denetim birimleri itibariyle hazırlanan denetim planlan uyarınca yürütülmesine rağmen, bütün denetim birimlerini kapsayan yurt çapında genel bir planlamaya gidilememiştir. Denetim birimlerinin birbirlerinden bağımsız olmaları, inceleme planlarının ayrı ayrı hazırlanması, denetim elemanları arasında kesin bir işbölümüne gidilememiş olması, koordinasyonun sağlanamamağına, bazı görev tekrarlarına ve denetim gücünden yeterince faydalanılamamasına yol açmaktadır. İşgücü imkanları, mükellef sayısı, bunların bölgelere dağılımı, inceleme oram, uyulacak inceleme yöntemleri incelemede öncelik verilecek konular ve işbölümü gibi kriterler gözönünde bulundurularak hazırlanacak genel bir denetim planı ile vergi incelemelerinin verimliliğini arttırıcı bir dizi denetim tedbirlerinin alınması ve uygulamaya konulması mümkün olacaktır. Böyle bir planlama sonucunda, zaten kısıtlı olan inceleme gücü ülke genelinde dengeli bir şekilde kullanılabilecek, merkezi denetim elemanlarının çalışmaları fazla vergi potansiyeli taşıyan büyük işletmeler üzerinde yoğunlaştırılabilecek, vergi incelemesine tabi tutulacak beyannamelerin seçimi daha sistematik ve gerçekçi bir temele oturtulabilecek ve inceleme elemanlarının belli işkolları itibariyle uzmanlaşmaları sağlanabilecektir. Bunun içinde vergi inceleme birimleri arasındaki dağınık örgütlenme giderilmelidir. Görünen o ki vergi incelemesi yapan elemanların örgütlenmeleri yeniden gözden geçirilmeli ve merkezi bir sistem altında birleştirilmeli, hu birimlerin yeni yapıda ayrı değil ancak daha özerk biçimde örgütlenmeleri temin edilmelidir.

4. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNE TABİ OLANLAR VE SORUMLULUKLARI

4.1. VERGİ İNCELEMESİNE TABİ OLANLAR

Vergi Usul Kanunu madde 137′de "Bu kanuna veya diÄŸer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve vesikaları muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzel kiÅŸiler, vergi incelemesine tabidirler" denilmektedir.

Vergi Usul Kanununun 172.maddesinde defter tutmaya zorunlu olanlar ve 173.maddesinde de bu zorunluluÄŸa tabi olmayanlar belirtilmiÅŸtir. Muhafaza ve ibraz ödevleri ise, V.U.K.’nün Mad.253-256 arasında düzenlenmiÅŸtir. Belirtilen hükümlerle defter tutmak zorunda olup da, bunları ibraz etmek zorunda olan gerçek ve tüzel kiÅŸiler, vergi incelemesinin muhatabı olabileceklerdir. Vergi incelemesine tabi olanları ikiye ayırmak da mümkündür. Bunlar vergi mükellefleri ve vergi sorumluları olmak üzeredir. V.U.K. Madde 8′de:

"Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu yüklenilen gerçek ve tüzel kişidir. Vergi sorumlusu, verginin ödenmesi bakımından, alacaklı vergi idaresine karşı muhatap olan kişidir.

Vergi kanunlarıyla kabul edilen haller müstesna olmak üzere mükellefiyete veya vergi sorumluluğuna müteallik özel mukavaleler, vergi dairelerini bağlamaz.

Bu kanunun müteakip maddelerinde geçen "Mükellef tabiri, vergi sorumlularına da şamildir" şeklinde hükme bağlanmıştır,

Gerek vergi mükellefleri, gerekse vergi sorumluları, vergi incelemesine muhatap olurlar. Kanundaki bu tanım ve diğer özel kurallar ile vergi mükellefine ve vergi sorumlusuna verginin ödenmesi bakımından da vergi yönetimine karşı bazı sorumluluklar getirilmiştir.

4.2. İNCELEMEYE TABİ OLANLAR VE SORUMLULUKLARI

Vergi incelemesinde taraflardan bir diÄŸeri de ince*lemeye tabi olanlardır. Vergi Usul Kanunu’nun 137. maddesi kimlerin vergi incelemesine tabi olduklarını belirtmiÅŸtir. Şöyle ki; "bu kanuna ve diÄŸer kanunlara göre hesap ve def*ter tutmak, belge ve kayıtları korumak ve sunmak zorunlu*luÄŸunda olan gerçek ve tüzel kiÅŸiler vergi incelemesine tabidirler."

Bundan başka Gelir Vergisi Kanununa göre defter tutmakla yükümlü olan tüccarlar, serbest meslek erbabı, çiftçiler ile gayrisafi iradlarını ve bunlara ait giderle*ri göstermek için bazı belge ve kayıtları korumak ve ge*rektiğinde göstermekle yükümlü olan gayrimenkul ve menkul sermaye iradı sahipleri, arızi ve sahir kazanç elde eden*ler ve götürü kazanç usulüne tabi olanlar nezdinde vergi incelemesi yapılabilmektedir.

Vergi incelemelerinde inceleme elemanlarına olduğu kadar yükümlülere de bazı görev ve sorumluluklar düşmekte*dir. Bu görev ve sorumlulukları belirtmeden önce, vergi incelemesine tabi olanların hukuki görünümlerini açıkla*makta yarar vardır. Vergi olayında vergi idaresinin kar*şısında olan ve idareye karşı sorumlu olanlar; "yasal yü*kümlüler, aracı yükümlüler, sorumlu yükümlüler, vergi so*rumluları ve vergi yüklenicileridir". Vergi yükümlülüğü, bireylerin ve tüzel kişilerin vergi yasası dolayısıyla vergiye bağlılığını belirtir. Diğer bir anlatımla vergi ya*salarından doğan yükümlülüklerin tamamı olarak da tanımla*nabilir. Yükümlülük kişisel olabileceği gibi zincir*leme bir eylem de olabilir. Vergi yükümlülerinin vergi idaresine karşı sorumluluklarını iki bölüm halinde ele al*mak konunun anlaşılması açısından yararlı olacaktır.

4.2.1. Yükümlünün Bildirim Görevleri

Çağdaş vergileme, vergi idaresi ile yükümlüler ara*sında sürekli ilişkilerin kurulmasını gerektiren bir süreç*tir. Bu ilişkinin kurulmasında ilk harekete geçme ve sonradan da sürekli olarak bilgi akımını sürdürme görevi vergi yükümlülerine verilmiştir.

Yükümlü ile vergi idaresi arasındaki bu bilgi akışı, yükümlünün bildirim ile ilgili sorumluluklarını içermekte*dir. Yükümlünün idareye karşı ilk sorumluluÄŸu iÅŸe baÅŸlama*yı bildirme ile doÄŸar. Yani yükümlünün bildirimle ilgili ilk görevi budur ve bu görevin yerine getirilmesi vergi idaresi ile sürekli bir iliÅŸki bağının kurulmasına neden olur. Vergi Usul Kanunu’nun 153. maddesi iÅŸe baÅŸlamayı bil*dirme, ile hükümleri içermektedir. Şöyle ki; "vergiye tabi ticaret ve sanat erbabı, serbest meslek erbabı, kurumlar vergisi yükümlüleri, kollektif ve adi ÅŸirket ortaklarıyla komandit ÅŸirketlerin komandite ortakları iÅŸe baÅŸladıkları*nı vergi idaresine bildirmek zorundadırlar. Kazançları gö*türü usulde tesbit edilenlerin, vergi karnesi almak için vergi dairesine baÅŸvuruları iÅŸe baÅŸlamayı bildirme yerine geçer".

Yükümlülerin vergi idaresine karşı sorumlulukları faaliyetleri süresince devam eder. Faaliyetlerle ilgili vergi beyannamelerinin verilmesi, işletmede kullanılan def*ter ve belgelerin zamanında onaylanması ve hizmete sokulma*sı, adres değişikliklerinin zamanında bildirilmesi, iş ve*ya işletmede yapılan ve vergi dairesini ilgilendiren deği*şikliklerin zamanında bildirilmesi ve buna benzer diğer yükümlülüklerle ilgili işlemlerin gerektiğinde yapılması yü*kümlülerin görev ve sorumlulukları kapsamındadır.

Vergi yükümlülerinin bildirimle ilgili diÄŸer bir so*rumluluÄŸu da Vergi Usul Kanunu’nun 160. maddesinde yer alan iÅŸi bırakmanın bildirilmesi ile ilgili hükümlerdir. İlgi*li kanunini 153. maddesinde belirtilen ise baÅŸlamayı bil*dirmekle yükümlü olanlar aynı zamanda iÅŸi bırakma ile il*gili bilgiyi vergi dairesine sunmakla sorumludurlar. Ayrı*ca kazançları götürü usulde tesbit edilenlerin iÅŸi bırak*mayı bildirmeleri, vergi karnelerine iÅŸaret ettirmeleriyle mümkündür.

Gerçekten vergi sisteminin başarılı olması, sağlam temeller üzerine oturtturulması ve her zaman uygulama ala*nı bulmasında vergi idaresi kadar vergi yükümlülerinin de önemli katkıları vardır. Hiç kuşkusuz bu katkıların başın*da yükümlülerin üzerlerine düsen sorumlulukları yerine ge*tirmesi gelmektedir.

4.2.2. Yükümlülerin İncelemelere Yardım Görevleri

Vergi incelemesine tabi yükümlülerin en önemli gö*revlerinden bir diÄŸeri de, inceleme elemanlarına gerekti*ÄŸinde yardımcı olmaktır. Yükümlülerin bu görev ve sorumlu*lukları ile ilgili hükümleri, Vergi Usul Kanunu’nun 137. maddesi içermektedir. İlgili maddeye göre, "vergi incele*mesine tabi olanlar, ilgili kanun ve diÄŸer kanunlara uygun olarak defter tutmak, kayıt ve belgeleri korumak ve gerek*tiÄŸinde ilgililere sunmak zorundadırlar."

Vergi incelemesine tabi yükümlülerin vergi incele*melerine yardım görevleri bununla kalmamaktadır. Bundan başka, "incelemeye yetkili memura işletmenin durumuna göre, Çalışma yeri göstermek ve resmi çalışma saatleri içinde çalışmasını sağlamak, inceleme ile ilgili her türlü açık*lamayı yapmak, incelemeye yetkili memurun gerektiğinde işyerinin her tarafını gezip görmesini sağlamak, gerekti*ğinde takdir ve tesbit komisyonlarına istenilen ilgili her türlü bilgiyi vermek" şeklindeki yardımlar da yüküm*lülerin görev ve sorumlulukları içindedir.

Toplumsal düzenin yasalarla koruma altına alındığı ülkemizde, mevcut devlet anlayışının sürekliliği için ge*rek kişilerin gerekse vergi yükümlülerinin yasalara uyma doğrultusunda üzerlerine düşen görev ve sorumluluklarını eksiksiz yerine getirmeleri yasal bir yükümlülüktür. Vergi yükümlülerinin açıklanan görev ve sorumluluklarını bu doğ*rultuda yerine getirmeleri, gerek vergi idaresine gerekse devlete karsı yasal zorunluluktur.

5. BÖLÜM: VERGİ İNCELEMESİNİN TÜRLERİ

Yergi incelemesi çeşitli ayrımlara tabi tutulmakta, bu ayrımlarda belli başlı bazı kriterler esas alınabilmektedir. Vergi incelemesi türlerini sekiz ana başlık altında inceleyebiliriz. Şimdi bunların neler olduğunu açıklamaya çalışalım:

5.1. MÜKELLEF SAYISI BAKIMINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ

5.1.1. Toplu İncelemeler

Uygulamada bu tür incelemelere sektörler veya işkâlları itibariyle vergi incelemeleri ele denilmektedir. Belirli bir sektör veya is kolunda karakteristik vergi kaçağı Yollan tesbit edilmiş olabilir. Bu nedenle toplu incelemeler yaptırılabilir.

5.1.2. Münferit İncelemeler

Münferit inceleme, özellikle vergi inceleme plan ve programlarında belirlenen hedeflere göre tesbit edilecek mükelleflerin incelemeye alınması şeklinde tanımlanabilir. Bu tür incelemelerde, önceden saptanan objektif ilkelere göre incelemeye alınacak mükellefler tesbit edildiğinden, vergi adaletinin gerçekleşmesinin belli ölçüde gerçekleştiği söylenebilir.

5.3. İNCELEMENİN KAPSAMI AÇISINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ

5.3.1. Tam İncelemeler

Tam vergi incelemesi, belli bir hesap döneminde, mükellefin tabi olduğu bir vergi türü karşısında, bütün inceleme aşamaları ve matrah unsurları bakımından bütün işlem ve hu işlemlere ilişkin kayıt ve belgelerin incelemeye alınması ve mükellef acısından olumlu veya olumsuz olarak sonuçlandırılmasıdır.

İncelemenin tüm aşamalarını kapsayan tam ve kesin sonucun alınmasına imkan sağlayan vergi inceleme şekli olmakla birlikte, uzun zaman alması, incelenecek işlemlerin fazlalığı ve masraflı olması nedeniyle her zaman uygulanması mümkün olmamaktadır.

Ayrıca bir vergi mükellefinin tam incelemeye alınması ve tam inceleme raporunun yazılması bir inceleme elemanı için pek de kolay değildir.

5.2.2. Kısa İncelemeler

Kısa inceleme, bir verginin belli unsurları veya sadece belli konular yönünden yapılan incelemedir. Tam incelemeler sırasında tesbıt edilen bazı hususların mükellefin diÄŸer hesap dönemlerinde ve benzeri mükelleflerde de bulunup bulunmadığının araÅŸtırılmasına imkan veren kapsamı dar olmakla beraber verimli bir inceleme türüdür. ÖrneÄŸin. Gelir Vergisi Kanunu’nun 2.maddesinde gelire giren kazanç ve iradlar yedi unsur olarak sayılmıştır. Bir vergi incelemesinde gelir vergisi bakımından bir gerçek kiÅŸiyi inceleyen inceleme elemanı, bu kiÅŸinin beyan ettiÄŸi gelirlerden, örneÄŸin yalnızca zirai kazançları incelemiÅŸ ve buna iliÅŸkin rapor düzenlemiÅŸse, bu incelemeye kısa inceleme denilmektedir.

Yine bu inceleme türüne bir başka örnek verecek olursak gelir vergisi yönünden yapılan incelemede, mükellefin beyan ettiği gelir unsurları, ticari ve zirai kazançlardır. Zirai kazançlar, işletme hesabına göre belirlenmektedir.. Her iki gelir unsurunda maddelerine göre yapılacak bir inceleme kısa (sınırlı) incelemedir. Burada belli konu açısından birden fazla gelir unsurunda da inceleme yapılabilme sözkonusudur.

5.3. İNCELEMENİN YAPILDIĞI YER BAKIMINDAN VERGİ İNCELEMESİ TÜRLERİ

5.3.1. İşyerinde İnceleme

V.U.K.’nün 139.maddesine göre vergi incelemelerinin mükellefin iÅŸyerinde yapılması esastır. İncelemenin iÅŸyerinde yapılması incelemenin süratle sonuçlandırılmasına, inceleme elemanının iÅŸ ve mükellef hakkında daha gerçekçi bilgiler edinmesine ve mükelleflerin inceleme dolayısıyla katlanacakları yükün arttırılmasına imkan saÄŸlar.

İnceleme sırasında ortaya çıkacak tereddütlerin anında mükelleften sorulmak suretiyle giderilmesi, kesin sonuçlar alınabilmesi, verimli olması bu inceleme türünün öteki olumlu yönleridir.

Zamanımızda Marksizm

Salı, 06 Kasım 2007

ZAMANIMIZDA MARKSİZM [1]

Lev Troçki

Bu kitap, Marx’ın ekonomik öğretisinin temellerini Marx’ın kendi sözleriyle özlü bir biçimde ortaya koymaktadır. Her ÅŸeyden önce, halen hiç kimse emek deÄŸer teorisini Marx’tan daha iyi açıklayamamıştır. Kapital’in birinci cildinin –Marx’ın tüm ekonomik sisteminin temeli– özeti bay Otto Rühle [2] tarafından, büyük bir dikkatle ve derin bir görev bilinciyle yapılmış. İlk elenmesi gerekenler, zamanı geçmiÅŸ örnekler ve göstergelerdi; daha sonra, bugün sadece tarihi bir ilginin konusu olabilecek yazılardan alıntılar, unutulmuÅŸ yazarlarla polemikler ve son olarak da, verili dönemi anlamaktaki önemi her ne olursa olsun, tarihi olmaktan ziyade teorik hedefler güden özlü bir açıklamada yeri olmayan sayısız belge –Parlamento Yasaları, fabrika müfettiÅŸlerinin raporları vb.– geliyordu. Aynı zamanda bay Rühle, özetin bütünlüğünü olduÄŸu kadar bilimsel analizin geliÅŸimindeki sürekliliÄŸi de korumak için herÅŸeyi yaptı. Mantıksal çıkarımlar ve diyalektik düşünce geçiÅŸleri, inanıyoruz ki hiçbir noktada ihlâl edilmemiÅŸ. Bu özet, dikkatle ve ciddi olarak ele alınmayı hak ediyor. Bay Rühle okuyucuya yardımcı olabilmek için metne kısa kenar baÅŸlıkları eklemiÅŸ.

Marx’ın özellikle ilk ve en zor bölümdeki bazı muhakemeleri, yeni baÅŸlayan okura çok fazla daldan dala atlayan, kılı kırk yaran veya “metafizik” muhakemelermiÅŸ gibi gelebilir. İşin gerçeÄŸi, bu izlenim, son derece alışılmış olgulara bilimsel olarak yaklaÅŸma alışkanlığının olmayışından kaynaklanmaktadır. Meta, gündelik varoluÅŸumuzun öylesine her yanına sinmiÅŸ, geleneksel ve alışılmış bir parçası haline gelmiÅŸtir ki, ayakta uyuyan bizler, insanın, herhangi bir dünyevi kullanımı olmayan minnacık altın veya gümüş sikkeler karşılığında, yaÅŸamını sürdürmek için ihtiyaç duyduÄŸu önemli nesnelerden neden vazgeçtiÄŸi üzerine kafa patlatmayı denemeyiz bile. Mesele sadece metayla da sınırlı deÄŸil. Pazar ekonomisinin kategorilerinin (temel kavramlarının) hepsi, sanki besbelliymiÅŸ gibi, sanki insan iliÅŸkilerinin doÄŸal temelleriymiÅŸ gibi irdelenmeksizin kabul edilmiÅŸ görünürler. Ancak, insan emeÄŸi, hammadde, aletler, makineler, iÅŸbölümü, bitmiÅŸ ürünleri emek süreci katılımcıları arasında dağıtma zorunluluÄŸu, vs. ekonomik sürecin gerçekleri iken, “meta”, “para”, “ücret”, “sermaye”, “kâr”, “vergi” ve benzeri böylesi kategoriler, insanların anlamadıkları ve kontrollerinde de olmayan ekonomik bir sürecin çeÅŸitli yönlerinin kafalardaki yarı-mistik yansımalarıdırlar. Onları deÅŸifre etmek için mükemmel bir bilimsel analiz zorunludur.

BirleÅŸik Devletler’de, bir milyona sahip birinin bir milyon deÄŸerinde görüldüğü bu ülkede, pazar kavramları herhangi bir baÅŸka yerde olduÄŸundan çok daha derinlere iÅŸlemiÅŸtir. Çok yakın tarihe kadar Amerikalılar ekonomik iliÅŸkilerin doÄŸasını anlamaya pek az çaba göstermiÅŸlerdi. En güçlü ekonomik sistemin toprağında ekonomik teori son derece kısır kalmayı sürdürdü. Ancak Amerikan ekonomisinin derinleÅŸen mevcut krizi, kamuoyunu birden bire kapitalist toplumun temel sorunlarıyla yüz yüze getirdi. Herhangi bir olayda, ekonomik geliÅŸimin hazırlop ideolojik yansımalarını eleÅŸtirmeksizin kabul etme alışkanlığını yenemeyen ve Marx’ın ayak izlerinden giderek, metanın esas doÄŸasını kapitalist organizmanın temel hücresi olarak çözümleyemeyen herkes, çağımızın en önemli ve en ÅŸiddetli belirtilerini bilimsel olarak kavramaktan aciz olduÄŸunu daima kanıtlayacaktır.

Marx’ın Yöntemi

Doğadaki nesnel tekerrürlerin kavranışı olarak bilimi inşa eden insanoğlu, kendisi için, doğaüstü güçlerle farazi ilişkiler (din) veya zaman dışı ahlâki hükümler (idealizm) biçiminde özel ayrıcalıklar yaratarak, inatla ve ısrarla kendisini bilimden dışlamaya çabaladı. Marx, insanoğluna, maddi doğanın evrim süreci içerisinde doğal bir halka; insan toplumuna, üretimin ve dağıtımın örgütü; kapitalizme de, insan toplumunun gelişiminde bir aşama gözüyle bakarak, onu bu iğrenç ayrıcalıklardan kesinkes ve sonsuza kadar mahrum etti.

Ekonominin “ebedi yasalarını” keÅŸfetmek, Marx’ın amacı deÄŸildi. Böylesi yasaların varlığını reddetti. İnsan toplumunun geliÅŸim tarihi, her biri kendi yasalarına uygun olarak iÅŸleyen çeÅŸitli ekonomik sistemlerin birbirini izlemesinin tarihidir. Bir sistemden diÄŸerine geçiÅŸ daima üretici güçlerin –yani tekniÄŸin ve emeÄŸin örgütlenmesinin– geliÅŸimi tarafından tayin edilir. Belli bir noktaya kadar, toplumsal deÄŸiÅŸimler nicel karakterdedirler ve toplumun temellerini –yani hüküm süren mülkiyet biçimlerini– deÄŸiÅŸtirmezler. Ancak, ne zaman ki, olgunlaÅŸan üretici güçlerin artık eski mülkiyet biçimlerine sığmadığı bir noktaya ulaşılır; ardından, toplumsal düzende sarsıntıların eÅŸlik ettiÄŸi radikal bir deÄŸiÅŸim gelir. Kölelik ilkel komünün yerini aldı veya onu tamamladı; serflik kendi feodal üstyapısıyla birlikte köleliÄŸin yerini aldı; ÅŸehirlerin ticari geliÅŸimi, Avrupa’ya on altıncı yüzyılda –takiben birçok aÅŸamadan geçen– kapitalist düzeni getirdi. Marx Kapital’inde genel olarak ekonomiyi deÄŸil, kendi özgül yasalarına sahip olan kapitalist ekonomiyi irdeler. DiÄŸer ekonomik sistemlere, kapitalizmin özelliklerini aydınlatmak için sadece geçerken deÄŸinir.

İlkel köylü ailesinin kendine yeterli ekonomisi, bir “politik ekonomi”ye ihtiyaç duymaz, çünkü bir yandan doÄŸa güçlerinin, diÄŸer yandan geleneklerin egemenliÄŸi altındadır. Yunanlıların ve Romalıların köle emeÄŸine dayanan kendi içine kapalı doÄŸal ekonomileri, köle sahiplerinin, “plan”ı doÄŸrudan doÄŸa ve alışkanlıklar tarafından belirlenen iradesi tarafından yönetiliyordu. Aynı ÅŸey OrtaçaÄŸ devletiyle onun köylü serfleri için de söylenebilir. Tüm bu örneklerde ekonomik iliÅŸkiler ilkel kabalıkları içinde açık ve ÅŸeffaftırlar. Ancak çaÄŸdaÅŸ toplumun durumu tümüyle farklıdır. O, tüm eski kendi içine kapalı baÄŸlantıları ve miras kalan emek biçimlerini yıktı. Yeni ekonomik iliÅŸkiler ÅŸehirleri ve köyleri, eyaletleri ve ulusları birbirine baÄŸladı. İşbölümü, gelenek ve alışkanlıkları paramparça ederek tüm gezegeni sardı, bu iliÅŸkiler kendilerini belirli bir plana göre oluÅŸturmadı, tersine insan bilinci ve önsezisinden ayrı olarak oluÅŸtu ve sanki insanın çok gerisindeymiÅŸ gibi göründü. İnsanların, grupların, sınıfların, ulusların, iÅŸbölümünden doÄŸan karşılıklı bağımlılığı hiç kimse tarafından yönetilmedi veya idare edilmedi. İnsanlar, kim olduklarını bilmeksizin, onların ihtiyaçları hakkında bilgi edinmeksizin diÄŸerleri için çalışırlar. Ve bunu genel olarak, iliÅŸkilerinin nasıl olsa kendilerini bir düzene sokacağı umudu ve hatta güveniyle yaparlar ya da daha ziyade yapma alışkanlığındadırlar.

Kapitalist toplumun tekerrürlerinin nedenlerini, bu toplumun üyelerinin öznel bilincinde –niyet veya planlarında– aramak düpedüz imkânsızdır. Kapitalizmin nesnel tekerrürleri, bilim onun hakkında ciddi olarak düşünmeye baÅŸlamadan önce formüle edilmiÅŸti. Bugüne kadar da insanların büyük çoÄŸunluÄŸu kapitalist ekonomiye hükmeden yasalar hakkında hiçbir ÅŸey bilmiyorlardı. Marx’ın yönteminin tüm gücü, ekonomik olgulara, belirli insanların öznellikleri açısından deÄŸil, tam da deneyci bir doÄŸa bilimcisinin bir arı kovanına ya da karınca yuvasına yaklaÅŸtığı gibi, bir bütün olarak toplumun nesnelliÄŸi açısından yaklaÅŸmasındadır.

Ekonomi bilimi için belirleyici önemi olan ÅŸey, insanların neyi nasıl yaptığıdır, kendilerinin kendi eylemleri hakkında ne düşündükleri deÄŸil. Toplumun kökeninde yatan din ve ahlâk deÄŸil, emek ve doÄŸadır. Marx’ın yöntemi materyalisttir, çünkü varlıktan bilince ilerler, baÅŸka bir yoldan deÄŸil. Marx’ın yöntemi diyalektiktir, çünkü doÄŸaya ve topluma, evrimleri içinde ve evrimin kendisine de, karşıt güçlerin süre giden mücadelesi olarak bakar.

Marksizm ve Resmi Bilim

Marx’ın öncelleri vardı. Klasik politik ekonomi –Adam Smith, David Ricardo– en verimli dönemine, kapitalizm eskimeden, henüz yarınlarından korku duymaya baÅŸlamadan önce ulaÅŸtı. Marx, her iki büyük klasikçiye de çok derin minnettarlığının eksiksiz bir saygısını gösterdi. Yine de, klasik ekonominin temel hatası, kapitalizmi, toplumun geliÅŸiminde yalnızca tarihsel bir aÅŸama olarak deÄŸil, insanlığın her zamanki normal yaÅŸayış biçimi olarak görmesiydi. Marx, bu politik ekonominin eleÅŸtirisiyle iÅŸe baÅŸladı, onun hatalarının yanı sıra kapitalizmin çeliÅŸkilerini de sergiledi ve çöküşünün kaçınılmazlığını gösterdi. Rosa Luxemburg’un tam da yerinde gözlemlediÄŸi gibi, Marx’ın ekonomik öğretisi klasik ekonominin çocuÄŸudur, doÄŸumu annesinin yaÅŸamına malolan bir çocuk.

Bilim, dış etkilere kapalı bir okul çalışmasında deÄŸil, kanlı-canlı toplumda amacına ulaşır. Toplumu parçalara ayıran çıkar ve tutkular, bilimin –özelikle politik ekonominin, zenginlik ve yoksulluÄŸun biliminin– geliÅŸimi üzerinde de etkilerini gösterir. İşçilerin kapitalistlere karşı mücadelesi, burjuvazinin teorisyenlerini, sömürü sisteminin bilimsel analizine sırtlarını dönmeye ve kendilerini ekonomik olguların salt tanımlanmasıyla, ekonomik geçmiÅŸin incelenmesiyle oyalamaya, ve çok daha kötüsü, kapitalist rejimi temize çıkarma amacında olduklarından olguları büsbütün çarpıtmaya zorladı. Bugünlerde resmi eÄŸitim kurumlarında okutulmakta olan ve burjuva basında da vaaz edilen ekonomik doktrin, önemli olgusal materyallerin kıtlığını çekmemektedir, ama yine de bir bütün olarak ekonomik süreci kavramakta ve onun yasalarını ve perspektiflerini keÅŸfetmekte düpedüz yetersizdir, üstelik bunu yapmaya niyeti de yoktur. Resmi politik ekonomi ölmüştür. Kapitalist toplumun gerçek bilgisi ancak Marx’ın Kapital’i aracılığıyla elde edilebilir.

Emek Değer Yasası

ÇaÄŸdaÅŸ toplumda insanın temel iliÅŸkisi mübadeledir. Mübadele sürecine giren her emek ürünü meta haline gelir. Marx, incelemesine meta ile baÅŸladı ve kapitalizmin bu temel hücresinden, insan iradesinden bağımsız bir ÅŸekilde kendisini nesnel olarak mübadele temelinde biçimlendiren toplumsal iliÅŸkileri çıkarttı. Temel bilmecenin –herkesin kendisini düşündüğü ve kimsenin kimseyi düşünmediÄŸi kapitalist toplumda, yaÅŸam için vazgeçilmez olan ekonominin çeÅŸitli dallarının nispi oranlarının nasıl oluÅŸtuÄŸu– çözülmesi, sadece bu yolun takip edilmesiyle mümkün olabilir.

İşçi emek gücünü satar, çiftçi ürettiğini pazara götürür, tefeci banker borç verir, dükkâncılar bir mal türünü satar, sanayici bir fabrika kurar, spekülatör bono ve senet alıp satar; her birinin ücret veya kâr hakkında kendi tasarımları, kendi özel planları, kendi kaygıları vardır. Bununla birlikte, bu bireysel uğraşılar ve eylemler kaosundan belli bir ekonomik bütün doğar. Doğrudur, bu bütün uyumlu değil çelişkilidir, ama yine de topluma sırf varolma olanağını değil, aynı zamanda gelişme olanağını da sunar. Bu, her şeyden önce, kaosun pek de kaos olmadığı, eğer bilinçli olarak değilse bile bir şekilde otomatik olarak düzenlendiği anlamına gelir. Ekonominin pek çok yönünü göreli bir denge durumuna getiren mekanizmayı anlamak, kapitalizmin nesnel yasalarının keşfedilmesi demektir.

Açıkçası, kapitalist ekonominin çeÅŸitli alanlarına –ücretler, fiyat, toprak, rant, kâr, faiz, kredi, borsa– hükmeden yasalar, sayısız ve karmaşıktır. Ancak son tahlilde, Marx’ın bulduÄŸu ve sonuna kadar dikkatle incelediÄŸi tek bir yasaya indirgenirler; gerçekte kapitalist ekonominin temel düzenleyicisi olan emek-deÄŸer yasasına. Bu yasanın anlamı basittir. Toplumun elinin altında belirli bir canlı emek gücü rezervi vardır. Bu güç, doÄŸaya uygulandığında insan ihtiyaçlarının giderilmesi için gerekli ürünleri üretir. Bağımsız üreticiler arasındaki iÅŸbölümünün sonucu olarak, ürünler meta halini alır. Metalar bir diÄŸer metayla, belirli bir oran karşılığında, baÅŸlangıçta dolaysız olarak ve en sonunda da altın veya gümüş aracılığıyla mübadele edilirler. Belirli bir iliÅŸki içerisinde onları bir diÄŸerine eÅŸit kılan, metaların temel özelliÄŸi, onlara harcanan insan emeÄŸidir; soyut emek, genel olarak emek. İşte bu insan emeÄŸi, deÄŸerin ölçüsü ve temelidir. Milyonlarca dağınık üretici arasındaki iÅŸbölümü toplumun dağılmasına yol açmaz, çünkü metalar onlara harcanan toplumsal olarak gerekli emek zamanına göre mübadele edilirler. Mübadele sahası olarak pazar, metaları kabul veya reddederek, onların kendi içlerinde toplumsal olarak gerekli emeÄŸi içerip içermediklerine karar verir, böylece toplum için gerekli çok çeÅŸitli metaların oranlarını ve sonuç olarak da emek gücünün çeÅŸitli iÅŸkollarına göre dağılımını belirler.

Pazarın gerçek iÅŸleyiÅŸi, burada sadece birkaç satırla ortaya konulandan karşılaÅŸtırılmaz ölçüde daha karmaşıktır. Bu nedenle, emek deÄŸeri etrafında salınan fiyatlar önemli ölçüde deÄŸerlerinin altında ve üstünde dalgalanırlar. Bu dalgalanmaların nedenleri Marx tarafından, “bir bütün olarak deÄŸerlendirilen kapitalist üretim süreci”ni tasvir eden Kapital’in üçüncü cildinde tam olarak açıklanmıştır.

Bununla birlikte, tekil durumlarda metaların fiyatları ile değerleri arasındaki farklılık ne kadar büyük olursa olsun, tüm fiyatların toplamı tüm değerlerin toplamına eşittir, çünkü son tahlilde sadece insan emeği tarafından yaratılmış olan değerler toplumun hizmetindedir ve fiyatlar, tröstlerin tekel fiyatları da dahil, bu sınırlamayı kıramazlar; emeğin yeni bir değer yaratmadığı yerde, Rockefeller bile hiçbir şey elde edemez.

Eşitsizlik ve Sömürü

Peki metalar diÄŸer metalarla içerdikleri emek miktarına göre mübadele ediliyorlarsa, eÅŸitlikten eÅŸitsizlik nasıl doÄŸuyor? Marx bu bilmeceyi, tüm diÄŸer metaların kökeninde yatan metalardan birinin, yani emek gücünün özgün doÄŸasını sergileyerek çözdü. Üretim araçlarının sahibi, kapitalist, emek gücünü satın alır. Tüm diÄŸer metalar gibi, ona da içerdiÄŸi emek miktarına göre, yani işçinin yeniden üretimi ve yaÅŸamını devam ettirmesi için gerekli geçim araçları kadar deÄŸer biçilir. Ancak bu metanın –emek gücünün– tüketimi çalışmaktan, yani yeni deÄŸerler yaratmaktan ibarettir. Bu yeni deÄŸerlerin miktarı işçinin kendisinin aldığından ve kendisine bakmak için harcadığından daha fazladır. Kapitalist emek gücünü onu sömürmek için alır. EÅŸitsizliÄŸin kaynağı olan ÅŸey de bu sömürüdür.

Marx, ürünün, bizzat işçinin varlığını korumaya giden kısmını, gerekli-ürün olarak adlandırdı; işçinin bunun üzerinde ürettiği kısım ise artı-üründür. Artı-ürün köle tarafından üretilmek zorundaydı, aksi halde köle sahibi hiçbir köleyi elinde tutmazdı. Artı-ürün serf tarafından üretilmek zorundaydı, aksi halde serfliğin arazi sahibi efendiler için hiçbir yararı olmazdı. Artı-ürün, aynı şekilde, çok daha büyük ölçüde, ücretli işçi tarafından üretilmektedir, aksi taktirde kapitalist, emek gücünü satın alma gereksinimi duymazdı. Sınıf mücadelesi artı-ürün için verilen mücadeleden başka bir şey değildir. Artı-ürüne sahip olan durumun hakimidir; zenginliğe sahiptir, devlete sahiptir, kilisenin, mahkemenin, bilimin ve sanatın anahtarını elinde tutar.

Rekabet ve Tekel

İşçileri sömüren kapitalistlerin kendi aralarındaki iliÅŸkiler, uzun zamandır kapitalist geliÅŸimin ana zembereÄŸi iÅŸlevini gören rekabet tarafından belirlenir. Büyük teÅŸebbüsler, küçükler üzerinde teknik, mali, örgütsel, ekonomik ve en sonu –ancak en önemsizi deÄŸil– politik avantajların keyfini sürerler. Sermaye büyüdükçe, daha büyük sayılardaki işçileri sömürme imkânına kavuÅŸarak, kaçınılmaz olarak yarışmadan muzaffer olarak çıkar. Sermayenin yoÄŸunlaÅŸma ve merkezileÅŸme sürecinin deÄŸiÅŸmez temelidir bu.

Rekabet, tekniÄŸin ilerici geliÅŸimini teÅŸvik ederken, sadece orta katmanları deÄŸil, aynı zamanda kendisini de tedricen tüketir. Küçük ve orta kapitalistlerin cesetleri ve yarı-cesetleri üzerinde, her zamankinden daha güçlü, hep daha azalan sayıda kapitalist lordlar yükselir. Böylece, “dürüst”, “demokratik”, “ilerici” rekabet, “zararlı”, “asalak”, “gerici” tekeli kaçınılmaz olarak büyütür. Tekel, egemenliÄŸini geçen yüzyılın seksenli yıllarında dayatmaya baÅŸladı ve kesin ÅŸeklini bu yüzyıla geçerken aldı. Åžimdiyse tekelin zaferi burjuva toplumun en resmi temsilcileri tarafından açıkça onaylanmaktadır. BirleÅŸik Devletler’in ilk BaÅŸsavcısı bay Homer S. Cummings, rekabetin engelleyici bir etki olarak derece derece kaybolduÄŸundan ve pek çok alanda sadece “bir zamanlar varolan koÅŸulların hayal meyal bir hatırlatıcısı” olarak varolduÄŸundan ÅŸikayet ediyor. Ama Marx, teÅŸhisi esnasında, tekeli ilkin kapitalizmin tabiatında varolan eÄŸilimlerden türettiÄŸinde, burjuva dünyası henüz rekabete doÄŸanın ebedi bir yasası olarak bakıyordu.

Rekabetin tekel tarafından bertaraf edilmesi, kapitalist toplumun dağılmasının baÅŸlangıcına iÅŸaret eder. Rekabet kapitalizmin yaratıcı zembereÄŸi ve kapitalistin de tarihsel aklanışıdır. Rekabetin bertaraf edilmesi de aynı ÅŸekilde, borsacıların toplumsal parazitlere dönüşümüne iÅŸaret eder. Rekabet, belirli özgürlüklere, liberal bir atmosfere, demokratik bir rejime, bir ticari kozmopolitlik rejimine sahip olmak zorundaydı. Tekel ise mümkün olduÄŸu kadar otoriter bir hükümete, gümrük duvarlarına, “kendine ait” hammadde kaynaklarına ve pazar alanlarına (sömürgeler) ihtiyaç duyar. Tekelci sermayenin dağılmasındaki son söz faÅŸizmdir.

Zenginliğin Yoğunlaşması ve Sınıf Çelişkilerinin Büyümesi

Kapitalistler ve onların savunucuları, zenginliÄŸin yoÄŸunlaÅŸmasının gerçek boyutlarını vergi memurlarının gözlerinden olduÄŸu kadar halkın gözlerinden de her yolla saklamayı deniyorlar. Her ÅŸey meydanda olmasına raÄŸmen, burjuva basın hâlâ kapitalist yatırımın “demokratik” dağılımı hayalini sürdürmeye çalışıyor. New York Times, Marksistleri yalanlayarak üç ilâ beÅŸ milyon arasında ayrı iÅŸveren olduÄŸuna iÅŸaret ediyor. DoÄŸru, anonim ortaklıklar, üç ilâ beÅŸ milyon ayrı iÅŸverenden daha büyük sermaye yoÄŸunlaÅŸmasını temsil ediyor, yine de BirleÅŸik Devletler’de “yarım milyon tüzel kiÅŸilik” vardır. Yığınsal toplamlarla ve ortalama sayılarla bu çeÅŸit bir oyalanmaya, olguları oldukları gibi ifÅŸa etmek için deÄŸil, onların üstünü örtmek için baÅŸvurulmaktadır.

Savaşın baÅŸlangıcından 1923’e kadar, BirleÅŸik Devletler’deki fabrika ve iÅŸletmelerin endeks göstergesi 100’den 98,7’ye düşerken sanayi üretiminin ağırlığı 100’den 156,3’e yükselmiÅŸ. Herkesin zenginleÅŸir göründüğü sansasyonel refah dönemi (1923-1929) sırasında bile, üretim 100’den 113’e yükselirken, kuruluÅŸların sayısı 100’den 93,8’e düştü. Ticari kuruluÅŸların hantal maddi gövdelerini birleÅŸtirerek yoÄŸunlaÅŸması, ruhlarının, yani mülkiyetin yoÄŸunlaÅŸmasının henüz çok gerisindedir. 1929’da BirleÅŸik Devletler gerçekten de, New York Times’ın doÄŸru gözlemlediÄŸi gibi 300.000’den fazla tüzel kiÅŸiliÄŸe sahipti. Ancak eklemek gerekir ki, bunların 200 tanesi, yani tüm sayının yüzde 0,07’si tüm tüzel kiÅŸiliklerin mal varlığının doÄŸrudan doÄŸruya yüzde 49,2’sini kontrol ediyordu, dört yıl sonra bu oran çoktan yüzde 56’ya yükselmiÅŸti ve Roosevelt’in yönetimi boyunca daha da yükseldiÄŸi şüphe götürmez. Önde gelen bu 200 tüzel kiÅŸilik içinde gerçek egemenlik küçük bir azınlığa aittir. 1937 Åžubatında bir Senato komitesi, geçen yirmi yıl boyunca en büyük tüzel kiÅŸiliklerin on iki tanesinin kararlarının, Amerikan endüstrisinin büyük bir kesimi için direktif anlamına geldiÄŸini ortaya çıkardı. Bu tüzel kiÅŸiliklerin yönetim kurullarının baÅŸkanlarının sayısı, cumhuriyet hükümetinin yürütme kolu olan BirleÅŸik Devletler BaÅŸkanının kabinesinin üye sayısı ile aynıdır. Ancak yönetim kurullarının bu baÅŸkanları, kabine üyelerinden karşılaÅŸtırılamaz ölçüde daha güçlüdür.

Aynı süreçler banka ve sigorta sistemlerinde de gözlemlenebilir. BirleÅŸik Devletler’deki sigorta ÅŸirketlerinden en büyük beÅŸi, yalnızca diÄŸer ÅŸirketleri deÄŸil, pek çok bankayı da yuttu. Bankaların toplam sayısı, en çok sözde “birleÅŸmeler” biçiminde, iÅŸin aslında ise yutularak azaltıldı. Cirolar büyük bir hızla artıyor. Bankaların üzerinde süper-bankalar oligarÅŸisi yükseliyor. Banka sermayesi, sanayi sermayesiyle, mali süper-sermaye içinde kaynaşıyor. Sanayi ve bankaların yoÄŸunlaÅŸmasının yüzyılın son çeyreÄŸindeki hızla ilerleyeceÄŸi bile kabul edilse –iÅŸin gerçeÄŸi, yoÄŸunlaÅŸma temposu yükseliÅŸtedir– hemen önümüzdeki çeyrek yüzyıl sürecinde, tekeller, geriye dulun kefen parasından baÅŸka pek bir ÅŸey bırakmayarak tüm ülke ekonomisini kendi ellerinde toplayacaklardır.

Burada BirleÅŸik Devletler’in istatistiklerine baÅŸvurulmasının nedeni, sadece daha kesin ve daha çarpıcı oldukları içindir. Aslında yoÄŸunlaÅŸma süreci uluslararası niteliktedir. Kapitalizmin çeÅŸitli aÅŸamaları boyunca, konjonktürel döngü evrelerinden, her tür politik rejimden, barış dönemlerinden olduÄŸu kadar silahlı çatışma dönemlerinden de geçerek, tüm büyük servetlerin giderek daha az sayıda elde yoÄŸunlaÅŸması süreci devam etti ve bitmeksizin sürecek de. Büyük SavaÅŸ yılları sırasında, uluslar kan içinde can çekiÅŸirken, burjuvazinin tüm politik aygıtı ulusal borçların ağırlığı altında ezilmiÅŸ yatarken, hazine sistemleri orta sınıfları da peÅŸinden sürükleyerek uçuruma yuvarlanmışken, tekeller bu kan ve pisliÄŸin içinden eÅŸi görülmemiÅŸ kârlar elde ediyorlardı. BirleÅŸik Devletler’in en güçlü ÅŸirketleri mal varlıklarını savaÅŸ yılları sırasında ikiye, üçe, dörde ve hatta daha da fazlasına katladılar ve kâr hisselerini yüzde 300, 400, 900 ve daha fazla arttırdılar.

1840’ta, Komünist Parti Manifestosu’nun Marx ve Engels tarafından yayınlanmasından sekiz yıl önce, ünlü Fransız yazarı Alexis de Tocqueville, kitabında Amerika’daki demokrasi üzerine şöyle yazıyordu: “Büyük zenginlik kaybolma eÄŸiliminde, küçük servetlerin sayısı artıyor”. Bu düşünce sayısız kez tekrarlandı, ilk baÅŸlarda referans BirleÅŸik Devletler’di, sonraları buna diÄŸer genç demokrasiler, Avustralya ve Yeni Zelanda da katıldı. Şüphesiz, de Tocqueville’in düşüncesi kendi zamanında da zaten yanlıştı. Buna raÄŸmen, zenginliÄŸin gerçek yoÄŸunlaÅŸması, ancak de Tocqueville’in hemen arifesinde öldüğü Amerikan İç Savaşının sonrasında baÅŸladı. YaÅŸadığımız yüzyılın başında, Amerikan nüfusunun yüzde ikisi tüm ülke zenginliÄŸinin yarısından fazlasına sahipti; 1929’da ise aynı yüzde iki ulusal zenginliÄŸin beÅŸte üçüne sahipti. Aynı zamanda 36.000 zengin aile, 11.000.000 orta halli ve fakir aileden daha büyük gelire sahipti. 1929-1933 krizi sırasında tekelci kuruluÅŸların hayır kurumlarına yalvarmaya ihtiyacı yoktu, tam tersine onlar ulusal ekonominin genel düşüşünün üzerinde, hiçbir zaman olmadığı kadar yükseklere çıktılar. Sanayinin ağır aksak canlanışı sırasında, tekeller, New Deal pastasının üstündeki kremanın yine oldukça yüklü kısmını sıyırdılar. İşsizlerin sayısı en iyi durumda 20.000.000’dan 10.000.000’a düştü; aynı zamanda kapitalist toplumun üst kabuÄŸu –6000 yetiÅŸkinden fazla deÄŸildir– inanılmaz kârlar elde etti; Avukat General Robert H. Jackson’ın, Anti-Tröst Genel Yardımcı Vekili olarak görevde kaldığı süre boyunca rakamlarla kanıtladığı ÅŸey tam da budur.

Bilgiç insaflılığından dolayı daha ziyade tutucu bir ekonomist olan Ferdinand Lunberg, bir hayli karışıklık yaratan kitabında şöyle yazıyor: “BirleÅŸik Devletler bugün, nispeten daha az mal varlığına sahip doksandan az aile tarafından desteklenen, en zengin altmış ailenin hiyerarÅŸisinin sahipliÄŸi ve egemenliÄŸi altındadır”. Belki buna bir üçüncü olarak, yıllık geliri yüz bin doların üzerinde olan bir diÄŸer üç yüz elli aile eklenebilir. Burada asıl egemen konum, yalnızca pazara deÄŸil, ancak hükümetin tüm kademelerine de hakim olan altmış ailelik ilk gruba aittir. Onlar gerçek hükümettir, “dolar demokrasisinde paranın hükümeti.”

Böylece “tekelci kapitalizm” soyut kavramı bizim açımızdan ete kemiÄŸe bürünmüş oluyor. Bunun anlamı, seçkin bir kapitalist oligarÅŸiye ortak çıkar ve akrabalık baÄŸlarıyla baÄŸlı bir avuç ailenin, büyük bir ulusun ekonomik ve politik kaderini elinden aldığıdır. Teslim edilmelidir ki, Marksist yoÄŸunlaÅŸma yasası mükemmel bir ÅŸekilde iÅŸlemiÅŸtir!

Marx’ın Öğretisinin Modası Geçti mi?

Rekabet, zenginliÄŸin yoÄŸunlaÅŸması ve tekel sorunları, doÄŸal olarak, günümüzde Marx’ın ekonomi teorisinin –örneÄŸin, Adam Smith’in teorisi gibi– sadece tarihsel bir merak konusu mu olduÄŸu, yoksa güncel önemini taşımaya devam mı ettiÄŸi sorusunu gündeme getiriyor. Bu soruya verilecek cevabın ölçütü basittir: EÄŸer teori geliÅŸimin rotasını doÄŸru bir biçimde kestirebiliyor ve geleceÄŸi öngörebiliyorsa, isterse binlerce yıl yaşında olsun, zamanımızın en ileri teorisi olarak kalır.

Kariyerinin baÅŸlangıcında bir Marksist olan, ancak sonrasında Marx’ın öğretisinin en devrimci yanlarını, özellikle de burjuvazi açısından en yenmez yutulmaz olanları revize eden ünlü Alman iktisatçı Werner Sombart, kariyerinin sonlarında, 1928’de, Marx’ın Kapital’ine, birçok dile çevrilen ve burjuvazinin ekonomik savunusunun belki de günümüzdeki en bilinen dışavurumu olan kendi Kapitalizm’i ile karşılık verdi. Kapital’in yazarının inançlarına duyduÄŸu platonik minnettarlık borcunu ödedikten sonra Sombart şöyle yazıyor: “Karl Marx’ın kehanetleri ÅŸunlardır: İlkin, ücretli emekçilerin artan sefaleti; ikincisi, zanaatkâr ve köylü sınıfının yok oluÅŸuyla birlikte genel ‘yoÄŸunlaÅŸma’; üçüncüsü, kapitalizmin felâketvari çöküşü. Buna benzer hiçbir ÅŸey gerçekleÅŸmedi.” Bu yanlış teÅŸhisin karşısına Sombart kendi “kesin bilimsel” teÅŸhisini koyuyor. Ona göre, “Kapitalizm, kendisini –çoktan dönüştürmeye baÅŸladığı yönde– içsel olarak dönüştürmeye devam edecek, doruk noktasında, yaÅŸlandıkça, giderek daha sakin, daha ağır baÅŸlı, daha makul hale gelecektir.” En azından temel çizgi itibariyle, ÅŸu ikisinden hangisinin haklı olduÄŸunu saptamaya çalışalım; felâket teÅŸhisi ile Marx mı, yoksa tüm burjuva ekonomisi adına iÅŸlerin “sakin, ağırbaÅŸlı, makul” halledileceÄŸini vaat eden Sombart mı? Okuyucu, sorunun dikkate deÄŸer olduÄŸuna katılacaktır.

Artan Sefalet Teorisi

Marx, Sombart’tan altmış yıl önce, “bir kutupta zenginliÄŸin birikimi” diyordu, “böylece, aynı zamanda, zıt kutupta, yani sermaye biçimindeki ürünü üreten sınıfın tarafında, sefaletin, çalışma ıstırabının, köleliÄŸin, cehaletin, yabaniliÄŸin, zihinsel gerilemenin birikimidir”. Marx’ın bu tezi, “artan sefalet teorisi” adı altında, özellikle 1896-1914 döneminde kapitalizmin hızla geliÅŸtiÄŸi ve işçilere, özellikle de onların üst tabakalarına belirli tavizler verdiÄŸi sırada aralıksız saldırılara konu olmuÅŸtu. Dünya Savaşından sonra, kendi cinayetlerinden ve Ekim Devriminden korkan burjuvazi, enflasyon ve iÅŸsizlik tarafından aynı anda bir paçavraya dönüştürülen toplumsal reformlar ilân etme yolunu tuttuÄŸu zaman, kapitalist toplumun ilerici dönüşümü teorisi reformculara ve burjuva profesörlerine tamamen güvencelenmiÅŸ göründü. 1928’de Sombart bizi temin ediyordu ki, “ücretli emeÄŸin satın alma gücü, kapitalist üretimin geniÅŸlemesi ile doÄŸru orantılı olarak artmıştır.”

İşin aslı, emekçilerin belli bir tabakasının yaÅŸam standartlarında bazen oldukça geniÅŸ ölçülere varan yükseliÅŸin, proletaryanın ulusal gelirden aldığı payın düşüşünü dikkatsiz gözlerden sakladığı kapitalist geliÅŸimin en müreffeh dönemleri boyunca, proletarya ile burjuvazi arasındaki ekonomik çeliÅŸki ağırlaÅŸmıştır. Bu nedenle, tam da durgunluÄŸa sürüklenmesinden hemen önce BirleÅŸik Devletler’in sanayi üretimi, 1920 ve 1930 yılları arasında yüzde 50 artarken ücretlere ödenen toplam sadece yüzde 30 artıyordu. Bu, Sombart’ın vaatlerine raÄŸmen ulusal gelirde emeÄŸin payının muazzam ölçüde düştüğü anlamına gelir. 1930’da iÅŸsizlikte hayra alamet olmayan bir artış baÅŸ gösterdi ve 1933’te, ücretler biçiminde kaybetmiÅŸ olduklarının ancak yarısından biraz fazlasını yardım biçiminde alan iÅŸsizlere, hemen hemen sistematik bir yardım yapılmaya baÅŸlandı. Tüm sınıfların kesintisiz “ilerlemesi” hayalinin zerresi bile kalmadı. Kitlelerin yaÅŸam standartlarının göreli düşüşünün yerini mutlak düşüş aldı, önce yarım yamalak eÄŸlencelerinden baÅŸlayan işçiler, sonra giyeceklerinde ve sonra da yiyeceklerinde kesintiye gittiler. Orta kalitedeki ürün ve eÅŸyaların yerini kalitesiz olanlar ve kalitesizlerin de yerini en kötüleri aldı. Sendikalar, hızla aÅŸağı inen bir yürüyen merdivene sımsıkı yapışmış bir adama benzemeye baÅŸladılar.

Dünya nüfusunun yüzde altısına sahip BirleÅŸik Devletler, dünya zenginliÄŸinin yüzde kırkını elinde tutar. Halen, nüfusun üçte biri, Roosevelt’in kendisinin de kabul ettiÄŸi gibi, yeterince beslenememekte, giyinememekte ve insanlık dışı koÅŸullarda yaÅŸamaktadır. Öyleyse çok daha az ayrıcalıklı ülkelere ne demeli? Son savaÅŸtan beri kapitalist dünya tarihi, söylenegeldiÄŸi haliyle “artan sefalet teorisini” çürütülemeyecek ÅŸekilde doÄŸrulamıştır. Toplumun sosyal kutuplaÅŸmasındaki artış bugün yalnızca bütün ehil istatistikçiler tarafından deÄŸil, aritmetiÄŸin basit kurallarını hatırlayan her devlet adamı tarafından da itiraf ediliyor.

Kapitalizmin yozlaÅŸması, proletaryanın yaÅŸam standardındaki bir yükseliÅŸe dair hayalleri sürdürme olanağını tamamen yok ettiÄŸi zaman, emperyalist kapitalizmin doÄŸasında varolan gerilemenin ve gericiliÄŸin sadece en son sınırına indirgenmiÅŸ hali olan faÅŸist rejim kaçınılmaz hale gelir. FaÅŸist diktatörlük, daha zengin emperyalist demokrasilerin halen gizlemeye çalıştıkları yoksullaÅŸma eÄŸiliminin açık itirafıdır. Mussolini ve Hitler’in Marksizme böylesine kesin bir nefretle zulmetmesi, tam da onların rejiminin Marksist kehanetin en dehÅŸet verici kanıtı olmasındandır. Göring, cellât edasıyla ve kendine özgü bir soytarılıkla, silahların tereyağından daha önemli olduÄŸunu açıkladığında veya Cagliostro-Casanova-Mussolini İtalyan işçilerine kara gömleklerinin üzerindeki kemerlerini daha da sıkmayı öğrenmeleri tavsiyesinde bulunduÄŸunda, uygar dünya öfkeden kudurmuÅŸ ya da kendisine bu süsü vermiÅŸti. Ancak, emperyalist demokrasilerde de özü itibariyle aynı ÅŸeyler yaÅŸanmıyor mu? Tereyağı her yerde silahları yaÄŸlamak için kullanılır. Fransa’nın, İngiltere’nin ve BirleÅŸik Devletler’in işçileri, kara gömlekleri olmaksızın kemerleri sıkmayı öğreniyorlar. Dünyanın en zengin ülkesinde milyonlarca işçi, federal, devlet, belediye veya özel hayır kurumları hesabına yaÅŸayan sefillere dönüştü.

Yedek İşçi Ordusu ve İşsizlerin Yeni Alt-Sınıfı

Yedek sanayi ordusu da, fabrika depolarındaki hammadde ve makine stoku veya maÄŸazalardaki mamul madde stoku kadar kapitalizmin toplumsal mekanizmasının vazgeçilmez bir bileÅŸenini oluÅŸturur. Yedek bir emek gücü olmaksızın, ne üretimin genel geniÅŸlemesi, ne de sermayenin sınai döngülerin gelgitlerine uyarlanması mümkün olurdu. Marx, kapitalist geliÅŸimin genel eÄŸiliminden –sabit sermayenin (makine ve hammaddeler) deÄŸiÅŸken sermaye (emek gücü) pahasına artışı– ÅŸu sonuca ulaşıyordu: “Toplumsal zenginlik ne kadar büyürse; yedek sanayi ordusu da o kadar büyür; pekiÅŸmiÅŸ bir artı-nüfus kitlesi de o kadar büyür; resmi yoksulluk da o kadar büyür. Bu, kapitalist birikimin mutlak genel yasasıdır.”

“Artan sefalet teorisi”ne ayrılmaz baÄŸlarla baÄŸlı olan ve uzun yıllar boyunca “abartılmış”, “maksatlı” ve “demagojik” olarak suçlanan bu tez, ÅŸimdi, olguların oldukları haliyle teorik tasviri haline gelmiÅŸtir. Mevcut iÅŸsizler ordusuna artık bir “yedek ordu” gözüyle bakılamaz, çünkü onun asli kütlesi artık iÅŸe dönmek için hiçbir umut besleyemez: tam tersine, eklenen iÅŸsizlerin kesintisiz akışı tarafından ÅŸiÅŸirilmeye mahkûmdur. Dağılmakta olan kapitalizm daha önce hiçbir iÅŸe sahip olmamış ve olma umuduna da sahip olmayan tüm bir genç insan kuÅŸağını beraberinde getirdi. Proletarya ve yarı-proletarya arasındaki bu yeni alt-sınıf, toplum pahasına yaÅŸamaya zorlanıyor. Dokuz yıl boyunca (1930-1938) iÅŸsizliÄŸin, 43.000.000’dan fazla iÅŸ-yılını BirleÅŸik Devletler ekonomisinin dışına attığı tahmin edilmektedir. 1929 yılında, refahın doruÄŸunda, BirleÅŸik Devletler’de iki milyon iÅŸsizin olduÄŸu ve bu dokuz yıl süresince potansiyel işçilerin sayısının beÅŸ milyona çıktığı göz önüne alındığında, kayıp iÅŸ-yılı karşılaÅŸtırılamayacak kadar yüksek olmalıdır. Böylesi bir veba tarafından tahrip edilen toplumsal rejim ölümcül derecede hastadır. Bu illetin doÄŸru teÅŸhisi, seksen yıl kadar önce, henüz hastalığın kendisi sadece tohum halindeyken yapılmıştı.

Orta Sınıfların Gerilemesi

Sermayenin yoÄŸunlaÅŸmasını sergileyen rakamlar böylece göstermektedir ki, küçük mülkler büyükler tarafından bütünüyle yutulurken ya da katlanılmaz bir çalışmanın ve ümitsiz bir yoksulluÄŸun basit bir simgesi haline gelerek küçültülürken ve bağımsızlıklarından mahrum edilirken, orta sınıfların üretimdeki özgül ağırlığı ve ulusal gelirden aldıkları pay sürekli olarak gerilemiÅŸtir. Aynı zamanda, kapitalizmin geliÅŸimi, teknisyenler, yöneticiler, hizmetliler, kâtipler, avukatlar, doktorlar, vs. –tek kelimeyle sözde “yeni orta-sınıflar”– ordusunda gözle görülür bir artış yaratmış görünüyor, bu doÄŸru. Ancak zaten geliÅŸimi Marx için bile bir sır olmayan bu tabakanın, kendi üretim araçlarının mülkiyetinde somut bir ekonomik bağımsızlık garantisine sahip olan eski orta sınıflarla ortak noktası pek yoktur. “Yeni orta sınıf”, büyük ölçüde amiri durumunda olduÄŸu işçilere göre kapitalistlere çok daha doÄŸrudan bağımlıdır, üstelik onun saflarında da, toplumun gözünde itibardan düşmesinin kötü sonuçlarının yanı sıra hatırı sayılır bir aşırı üretim dikkati çekmektedir.

Daha önce andığımız Genel BaÅŸsavcı Homer S. Cummings kadar Marksizme uzak olan biri, “güvenilir istatistiksel bilgiler, pek çok sınai birimin tamamen yok olduÄŸunu ve yaÅŸanılanın, küçük iÅŸadamının Amerikan yaÅŸamında bir faktör olarak adım adım tasfiyesi olduÄŸunu göstermektedir” diyor.

Ancak, pek çok selefleri ve halefleri arasından Sombart, yine de, Marx’a raÄŸmen “zanaatçı ve köylü sınıfların yok oluÅŸu ile birlikte genel yoÄŸunlaÅŸma”nın henüz gerçekleÅŸmediÄŸi itirazını yükseltiyor. Böylesi bir argümanda neyin daha ağır bastığını söylemek zor, sorumsuzluk mu kötü niyet mi? Marx da, her teorisyen gibi, temel eÄŸilimleri en sade biçimleriyle soyutlamakla iÅŸe baÅŸladı; aksi takdirde, kapitalist toplumun alınyazısını anlamak tümden imkânsız olurdu. Ne var ki, Marx’ın kendisi, somut analiz ışığında, hayatın görüngülerini farklı tarihsel etkenlerin yoÄŸunlaÅŸmasının bir ürünü olarak mükemmelen gösterme yeteneÄŸindeydi. KuÅŸkusuz, Newton’un yasaları, düşen cisimlerin hız artışının farklı koÅŸullar altında deÄŸiÅŸiklik göstermesiyle veya gezegenlerin yörüngelerinin bozulmalara maruz kalmasıyla geçersiz hale gelmez.

Orta sınıfların sözde “inadı”nı anlamak için, ÅŸu iki eÄŸilimin, orta sınıfların yıkıma uÄŸraması ve bu yıkıma uÄŸrayanların proleterlere dönüşmesi eÄŸiliminin, eÅŸit bir hızla ya da aynı menzilde geliÅŸmediÄŸini akılda tutmak isabetli olur. Makinenin emek gücü üzerindeki artan üstünlüğünden ÅŸu sonuç çıkmaktadır; orta sınıfların yıkım süreci ne kadar ilerlerse, bu süreç onların proleterleÅŸme süreçlerini o kadar geride bırakır; gerçekten de, belirli bir durumda sonuncusu büsbütün durmak ve hatta gerilemek zorundadır.

Tıpkı fizyolojik yasaların iÅŸleyiÅŸinin büyümekte olanla ölmekte olan bir organizmada farklı sonuçlar vermesi gibi, Marksist ekonomi yasaları da, geliÅŸmekte veya dağılmakta olan bir kapitalizmde, otoritelerini farklı ÅŸekilde kurarlar. Bu farklılık, kent ve kırın karşılıklı iliÅŸkilerinde özel bir açıklıkla görülür. BirleÅŸik Devletler’in toplam nüfusla karşılaÅŸtırıldığında daha az artan kırsal nüfusu, 32.000.000’u geçtiÄŸi 1910 yılına kadar kesin rakamlarla yükselmeyi sürdürdü. Müteakip yirmi yıl süresince, ülkenin toplam nüfusunun hızla artmasına raÄŸmen 30,4 milyona düştü, yani 1,6 milyon azaldı. Ancak 1935’te, 1930 ile karşılaÅŸtırıldığında 2,4 milyon artarak yeniden 32,8 milyona yükseldi. Çarkın ilk bakışta ÅŸaşırtan bu dönüşü, kentli nüfusun kırsal nüfus pahasına artma eÄŸilimini ya da orta sınıfların atomize olma eÄŸilimini zerre kadar çürütmediÄŸi gibi, aynı zamanda bir bütün olarak kapitalist sistemin dağıldığını da en anlamlı ÅŸekilde sergilemektedir. 1930-1935 ÅŸiddetli kriz dönemi sırasında kırsal nüfustaki artış, basitçe yaklaşık iki milyon kentli nüfusun, veya asıl anlamıyla, iki milyon aç iÅŸsizin taÅŸraya –toplum tarafından reddedilen emek güçlerini, tümden açlıktan ölmek yerine topraktan yarı-aç bir yaÅŸam çıkartabilmek için doÄŸal üretken ekonomiye uygulamak üzere, çiftçiler tarafından terk edilen arazi parçalarına veya hısım akrabalarının çiftliklerine– taşınması olgusu ile açıklanır.

Bu nedenle sorun, küçük çiftçilerin, zanaatkârların ve dükkâncıların istikrarı deÄŸil, daha çok onların durumunun sefil çaresizliÄŸi sorunudur. GeleceÄŸin bir garantisi olmak şöyle dursun, orta sınıf, geçmiÅŸin talihsiz ve trajik bir kalıntısıdır. Onu toptan yok edemeyen kapitalizm, küçülmenin en alt derecesine ve ıstıraplara düşürmeyi baÅŸarmıştır. Çiftçi yalnızca küçük arazisinin kirasından ve yatırdığı sermayenin kazancından deÄŸil, aynı zamanda ücretinin yüklü bir bölümünden bile mahrum edilmektedir. Åžehirdeki küçük akranları da ekonomik yaÅŸam ile ölüm arasında kendilerine ayrılan mesafeyi benzer ÅŸekilde kat ettiler. Orta sınıf sadece fakirleÅŸtiÄŸi için proleterleÅŸmemektedir. Bu noktada, kapitalizm lehine bir ÅŸeyler bulmak, Marx’a karşı bir argüman bulmak kadar zordur.

Sınai Kriz

Geçen yüzyılın sonları ve bu yüzyılın baÅŸları, kapitalizm tarafından öylesi ezici bir ilerlemeyle damgalandı ki, döngüsel krizler artık “rastlantısal” sıkıntılardan öte bir ÅŸey olarak görülmüyordu. Hemen hemen evrensel olan kapitalist iyimserlik yılları boyunca, Marx’ı eleÅŸtirenler, tröstlerin, sendikaların [3] ve kartellerin ulusal ve uluslararası geliÅŸiminin pazarın planlı kontrolünü baÅŸlattığını ve kriz üzerindeki nihai zaferi müjdelediÄŸini temin ediyorlardı. Sombart’a göre, krizler savaÅŸtan önce kapitalizmin kendi mekanizması tarafından zaten “ortadan kaldırılmıştı”, böylece de “kriz sorunu bugün bizi fiilen ilgilendirmiyor”du. Åžimdi, yalnızca on yıl sonra, Marx’ın teÅŸhisi trajik saÄŸlamlığının tüm ölçüleriyle tam da günümüzde karşımıza dikilmiÅŸken, bu sözler kof maskaralık gibi geliyor. Kanı zehirlenmiÅŸ bir organizmada, her rastlantısal hastalık kronik bir karaktere bürünme eÄŸilimindedir; aynı ÅŸekilde, krizler, tekelci kapitalizmin kokuÅŸmuÅŸ organizmasında özellikle öldürücü bir biçime bürünür.

Tekellerin gerçek varlığını yarım yamalak inkâr etmeye çalışan kapitalist basının, kapitalist anarÅŸiyi de yarım yamalak inkâr etmek için bu aynı tekellere baÅŸvurması vurgulanmaya deÄŸer. EÄŸer altmış aile BirleÅŸik Devletler’in ekonomisini kontrol ediyorsa, diye ironik bir biçimde gözlemliyor New York Times, “bu, Amerikan kapitalizminin bırakın plansız olmasını, muazzam bir ustalıkla örgütlenmiÅŸ olduÄŸunu gösterir.” Bu argüman hedefi ıskalıyor.

Kapitalizm, eÄŸilimlerinden bir tekini bile nihai sonuna kadar geliÅŸtirme yeteneÄŸinde olmamıştır. Tıpkı zenginliÄŸin yoÄŸunlaÅŸması orta sınıfları ortadan kaldırmadığı gibi, tekel de rekabeti ortadan kaldırmaz, ancak hızla onun üstüne yürür ve onu ezer. Altmış ailenin her birinin “plan”ından az olmamak üzere bu planların türlü çeÅŸitlemeleri de, ekonominin farklı dallarını koordine etmekle en küçük bir ÅŸekilde bile ilgilenmeyip, diÄŸer kliklerin ve tüm ulusun pahasına kendi tekelci kliklerinin kârlarını arttırmakla ilgilenmektedir. Bu planların kesiÅŸmesi, ulusal ekonomideki anarÅŸiyi son tahlilde yalnızca derinleÅŸtirir. Tekelci diktatörlük ve kaos birbirini dışlamaz; bilâkis birbirlerini besler ve tamamlar.

Sombart, kendi “biliminin”, kriz sorunuyla düpedüz ilgisiz olduÄŸunu ilân ettikten bir yıl sonra, BirleÅŸik Devletler’de 1929 krizi patlak verdi. BirleÅŸik Devletler ekonomisi görülmemiÅŸ refahın doruklarından korkunç bir takatsizlik uçurumuna yuvarlandı. Marx’ın zamanında hiç kimse böylesi ÅŸiddetli sarsıntıları tasavvur edemezdi! BirleÅŸik Devletler’in ulusal geliri ilk kez 1920’de, altmış dokuz milyar dolara yükseldi, ancak hemen arkasından gelen birkaç yılda elli milyar dolara düştü, yani yüzde 27’lik bir düşüş. Ulusal gelir sonraki birkaç yıllık refahın sonucu olarak, 1929’da tekrar seksen bir milyar dolarlık en yüksek seviyesine yükseldi, ancak 1932’de kırk milyar dolara düştü, yani yarıdan da fazla! “Sadece” iki milyon iÅŸsizin var olduÄŸu 1929 yılının emek ve gelir normlarını alırsak, 1930-1938 arası dokuz yıl boyunca, yaklaşık olarak kırk üç milyon iÅŸ-yılı ve 133 milyar dolarlık ulusal gelir kaybedildi. EÄŸer tüm bunlar anarÅŸi deÄŸilse, bu sözcüğün anlamı nedir?

“Çöküş Teorisi”

Orta sınıf aydınlarının ve sendika bürokratlarının kalpleri de, kafaları da, Marx’ın ölümü ile Dünya Savaşının patlak vermesi arasındaki dönemde, kapitalizmin baÅŸarıları tarafından neredeyse bütünüyle fethedilmiÅŸti. Devrim fikri barbarlığın yalnızca bir kalıntısı gibi görünürken, tedrici ilerleme (“evrim”) fikri, her zaman için saÄŸlam bir fikir olarak görülüyordu. Marx’ın, sermayenin artan yoÄŸunlaÅŸması, sınıf çeliÅŸkilerinin keskinleÅŸmesi, derinleÅŸen krizler ve kapitalizmin felâketvari çöküşü ile ilgili teÅŸhisleri, kısmen düzeltilerek ve daha kesin bir hale getirilerek ıslah edilmedi, tersine, ulusal gelirin daha dengeli dağılımı, sınıf çeliÅŸkilerinin yumuÅŸaması ve kapitalist toplumun aÅŸamalı ıslahı ile ilgili, nitelik olarak tam ters teÅŸhislerle karşılandı. Klasik dönem sosyal demokratlarının en yeteneklisi Jean Jaurés, politik demokrasiyi tedrici bir biçimde toplumsal bir içerikle dolduracağını umuyordu. Reformizmin özü burada yatmaktadır. Alternatif teÅŸhis buydu. Bundan geriye ne kaldı?

Zamanımızda tekelci kapitalizmin yaÅŸamı bir krizler zinciridir. Her kriz bir felâkettir. Bu kısmi krizlerden gümrük tarifeleri, enflasyon, hükümet harcamalarının ve borçlarının artışı vasıtasıyla kurtulma gerekliliÄŸi, katmerli, daha derin ve daha yaygın krizler için zemin hazırlar. Pazar için, hammadde için, sömürgeler için verilen mücadeleler, askeri felâketleri kaçınılmaz kılar. Ve en önemlisi, devrimci felâketleri hazırlar. YaÅŸlanan kapitalizmin giderek daha “sakin, ağırbaÅŸlı ve makul” hale geleceÄŸi düşüncesinde Sombart’a katılmak gerçekten de kolay deÄŸil. Onun son akıl kırıntılarını da kaybetmekte olduÄŸunu söylemek daha yerinde olur. “Çöküş teorisinin” barışçıl geliÅŸim teorisine karşı, her olayda zafer kazandığına dair şüphe duyulamaz.

Kapitalizmin Çürümesi

Pazarın denetimi toplum için her ne kadar pahalıya patlasa da, belirli bir safhaya kadar, yaklaşık olarak Dünya Savaşına kadar, insanoÄŸlu, kısmi ve genel krizlerden geçerek büyüdü, geliÅŸti ve kendisini zenginleÅŸtirdi. Üretim araçlarının özel mülkiyeti, bu dönemde göreli olarak ilerici bir etken olmayı sürdürdü. Ancak ÅŸimdi deÄŸer yasasının kör denetimi daha fazla hizmet etmeyi reddediyor. İnsanın ilerlemesi çıkmaz bir sokakta sıkışıp kalmıştır. Teknik düşüncenin son zaferlerine raÄŸmen, maddi üretici güçler artık geliÅŸmiyor. Ekonominin temel dallarındaki yeni yatırımların tıkanmasının bir sonucu olarak dünya inÅŸaat sanayisindeki durgunluk, gerilemenin en belirgin ve hatasız belirtisidir. Kapitalistler kendi sistemlerinin geleceÄŸine artık kolayca inanamıyorlar. Hükümet tarafından teÅŸvik edilen yatırımlar, vergilerin yükselmesi ve “serbest” ulusal gelirin daralması anlamına gelir, özellikle de hükümetin yeni yatırımlarının ana bölümü doÄŸrudan savaÅŸ hedefleri için tasarlandığı sürece.

Kuruma[4], insanın en temel yaÅŸamsal gereksinimlerine sıkı sıkıya baÄŸlı olan, insan faaliyetinin en antik alanında –tarım alanında– özellikle ölümcül ve alçaltıcı bir niteliÄŸe bürünmüştür. Özel mülkiyetin en gerici biçimi olan küçük toprak sahipliÄŸinin tarımın geliÅŸiminin önüne diktiÄŸi engellerle artık tatmin olmayan kapitalist hükümetler, hiç de ender olmayan bir ÅŸekilde, üretimi, gerileme döneminde loncalardaki zanaatkârları ürküten yasal ve idari önlemler yardımıyla, yapay bir biçimde sınırlamak zorunda kaldılar. En güçlü kapitalist ülke hükümetinin, çiftçilere fidelerini kesmeleri için, yani zaten düşmekte olan ulusal geliri suni olarak azaltmak için prim dağıtması tarihe geçecektir. Sonuç kendiliÄŸinden görülüyor: Deneyim ve bilim tarafından saÄŸlanan muazzam üretici olanaklara raÄŸmen, açların, yani insanoÄŸlunun büyük çoÄŸunluÄŸunun sayısının gezegenimizin nüfusundan daha hızlı artmaya devam ettiÄŸi bir dönemde, tarım ekonomisi çürümüş bir krizden çıkmıyor. Muhafazakârlar, böylesi yıkıcı çılgınlıklara batmış toplumsal düzeni savunmayı duyarlı politika olarak görüyorlar ve bu çılgınlığa karşı sosyalist savaşımı yıkıcı ütopyacılık olarak mahkûm ediyorlar.

FaÅŸizm ve New Deal

Tarihsel olarak ölüme mahkûm edilen kapitalizmi korumak için, bugün dünya arenasında iki yöntem birbiriyle yarışıyor; tüm dışavurumlarıyla faÅŸizm ve New Deal. FaÅŸizm, proletaryanın sınıf mücadelesinin yeniden canlanışının önüne geçmek için programını, işçi örgütlerinin yıkılması, sosyal reformların yok edilmesi ve demokratik hakların tümden imhası üzerine kuruyor. FaÅŸist devlet işçilerin gerilemesini ve orta sınıfların yoksullaÅŸtırılmasını, resmi ağızlarda “ulusu” ve “ırkı” –çürüyen kapitalizmi simgeleyen küstah kavramlar– korumak adına meÅŸrulaÅŸtırıyor.

Emperyalist demokrasiyi, işçi ve çiftçi aristokrasisine rüşvet verme yoluyla korumaya çalışan New Deal politikası, geniş kapsamıyla sadece en zengin uluslar için uygulanabilir ve bu bağlamda da aslen Amerikan politikasına eşdeğerdir. Hükümet, onları ücretleri yükseltmeye ve işgününü kısaltmaya, böylece de nüfusun satın alma gücünü yükselterek üretimi genişletmeye teşvik ederek, bu politikanın maliyetinin bir kısmını tekellerin sırtına yüklemeyi denedi. Léon Blum da bu vaazı ilkokul Fransızcasına tercüme etmeye girişti. Boşuna! Fransız kapitalistleri de tıpkı Amerikan kapitalizmi gibi üretim hatırına değil, kâr için üretiyorlar. Eğer bunu yapmakla ulusal gelirdeki kendi payı artacaksa, üretimi kısmaya ve hatta mamul ürünleri yok etmeye dahi her zaman hazırdır.

New Deal programı haydi haydi tutarsızdır; hükümet bir yandan sermaye kodamanlarına bolluğun kıtlığa karşı avantajları hakkında vaazlar verirken, bir yandan da üretimde kısıntıya gitmeleri için teşvik dağıtıyor. Daha büyük bir kafa karışıklığı mümkün mü? Hükümet, kendisini eleştirenleri şu meydan okumayla çürütüyor: Daha iyisini yapabilir misin? Tüm bunların anlamı kapitalizm temelinde durumun ümitsiz olduğudur.

1933’ten baÅŸlayarak, yani son altı yıl boyunca, federal hükümet, devlet ve belediyeler iÅŸsizlere yaklaşık olarak on beÅŸ milyar doları yardım olarak dağıttılar; kendi başına oldukça yetersiz ve ücretlerden kaybedilen miktarın yalnızca küçük bir bölümünü temsil eden, fakat aynı zamanda ulusal gelirdeki düşüş göz önüne alınınca muazzam bir rakam. Nispeten bir ekonomik canlanma yılı olan 1938 süresince, BirleÅŸik Devletler’in ulusal borcu iki milyar dolar artarak, otuz sekiz milyar dolara yükseldi, yani Dünya Savaşının sonundaki en yüksek seviyesini on iki milyar dolar aÅŸtı. 1939’un hemen baÅŸlarında kırk milyar doları geçti. Ya sonra? Ulusal borcun tırmanışı elbette ki yeni gelecek kuÅŸakların üzerinde bir yüktür. Oysa bizzat New Deal, ancak geçmiÅŸ kuÅŸaklar tarafından biriktirilmiÅŸ muazzam zenginlik sayesinde mümkün olabildi. Yalnızca çok zengin bir ulus böylesi savurgan bir politikaya müsamaha gösterebilir. Ancak böylesi bir ulus dahi, geçmiÅŸ kuÅŸaklar pahasına yaÅŸamını sonsuza kadar sürdüremez. Sahte baÅŸarıları ve ulusal borçta gerçekten yarattığı artışla New Deal politikası, kaçınılmaz olarak vahÅŸi kapitalist gericiliÄŸe ve emperyalizmin tahripkâr patlamasına yol açmaktadır. Bir baÅŸka deyiÅŸle, faÅŸizmin politikasıyla aynı kanallara yönelmiÅŸtir.

Anormallik mi, norm mu?

İçiÅŸleri Sekreteri Harold L. Ickes, Amerika’nın, “tarihteki en acayip anormalliklerden biri” olarak, biçimde demokratik, özde otokratik olduÄŸunu düşünüyor: “En azından 1933’e (!) kadar, sırası geldiÄŸinde çok az sayıdaki hissedarların denetimindeki tekeller tarafından yönetilen, çoÄŸunluk egemenliÄŸinin ülkesi Amerika.” Roosevelt’in geliÅŸiyle tekellerin egemenliÄŸinin son bulduÄŸu ya da zayıfladığı iması hariç teÅŸhis doÄŸru. Ickes’ın “tarihteki en acayip anormalliklerden biri” olarak adlandırdığı ÅŸey, gerçekte kapitalizmin su götürmez normudur. Güçlünün zayıf, azınlığın çoÄŸunluk, sömürücülerin emekçiler üzerindeki egemenliÄŸi, burjuva demokrasisinin temel bir yasasıdır. BirleÅŸik Devletler’i diÄŸer ülkelerden ayıran ÅŸey, sadece onun kapitalizminin çeliÅŸkilerinin daha büyük ölçekli ve daha iÄŸrenç olmasıdır. Feodal bir geçmiÅŸin yokluÄŸu, zengin doÄŸal kaynaklar, çalışkan ve giriÅŸimci bir halk, kısacası, demokrasinin kesintisiz bir geliÅŸimini haber veren tüm önkoÅŸullar, gerçekten de inanılmaz yoÄŸunlukta bir zenginliÄŸi beraberinde getirdi.

Bu kez, muzaffer sona dek tekellerle mücadele etmeye söz veren Ickes, pervasızca, Franklin D. Roosevelt’in öncelleri olan Thomas Jefferson, Andrew Jackson, Abraham Lincoln, Theodor Roosevelt ve Woodrow Wilson’a kadar uzanıyor. “Hemen hemen tüm ya da en büyük tarihsel ÅŸahsiyetlerimiz" diyor 30 Aralık 1937’de, “zenginliÄŸin ve iktidarın birkaç elde aşırı yoÄŸunlaÅŸmasını engellemek ve kontrol altına almak için verdikleri kararlı ve cesur mücadeleyle ünlüdürler.” Ancak bu “kararlı ve cesur mücadele”nin meyvesinin, plütokrasinin [5] demokrasiye tam egemenliÄŸi olduÄŸu, onun kendi sözlerinden çıkıyor.

Bazı anlaşılmaz nedenlerden ötürü, Ickes, zaferin bu sefer garantilendiÄŸini, mücadelenin “New Deal ile orta derecede aydın iÅŸadamları arasında deÄŸil, New Deal ile BirleÅŸik Devletler’deki tüm diÄŸer iÅŸadamlarını egemenliklerinin terörüne boyun eÄŸdiren altmış Bourbon ailesi arasında olduÄŸunu” halkın anlamasının saÄŸlandığını düşünüyor. Bu yetkin konuÅŸmacı, “Bourbonlar”ın, demokrasiye ve “en büyük tarihsel ÅŸahsiyetler”in çabalarına raÄŸmen, tüm aydın iÅŸadamlarına boyun eÄŸdirmeyi nasıl olup da baÅŸardıklarını açıklamıyor. Rockefellerlar, Morganlar, Mellonlar, Vanderbiltler, Guggenheimler, Fords & Co., Amerika’yı, Cortez’in Meksika’yı zaptettiÄŸi gibi dışarıdan zaptetmediler; onlar, “halkın” ya da daha kesin olarak, “aydın sanayici ve iÅŸadamları”nın içinden çıktılar ve Marx’ın kehanetini doÄŸrular bir ÅŸekilde de, kapitalizmin doÄŸal zirvesi haline geldiler. En parlak dönemindeki genç ve güçlü bir demokrasi, zenginliÄŸin yoÄŸunlaÅŸmasını süreç henüz baÅŸlangıç dönemindeyken kontrol edemediÄŸi halde, yıkılmakta olan bir demokrasinin, en üst sınırına ulaÅŸmış sınıfsal çeliÅŸkileri zayıflatabileceÄŸine bir an için bile inanmak mümkün müdür? Ne olursa olsun, New Deal deneyimi böylesi bir iyimserlik için hiçbir temel yaratmadı. Büyük iÅŸ dünyasının hükümet aleyhine ithamlarını çürüten Robert H. Jackson –idari meclislerde üst düzey bir kiÅŸi–, Roosevelt döneminde sanayi kodamanlarının kârlarının, Hoover’in son baÅŸkanlık dönemi sırasında kendilerinin dahi hayal edemeyecekleri kadar yükseldiÄŸini rakamlarla ispatladı; bundan da her halükârda, Roosevelt’in tekellere karşı mücadelesinin kendi öncellerinin mücadelelerinden daha büyük bir baÅŸarıyla taçlanmadığı sonucu çıkar.

Reformcular, her ne kadar kendilerini kapitalizmin temellerini savunmak için göreve çağırılmış hissetseler de, eÅŸyanın tabiatına uygun olarak, onun yasalarını polisiye ekonomik önlemlerle kontrol altına almakta ne kadar güçsüz olduklarını gösterdiler. Ahlâk dersi vermekten baÅŸka ne yapabilirlerdi ki? New Deal’ın diÄŸer kabine üyeleri ve politika yazarları gibi bay Ickes da, sonunda, demokrasinin adap ve ilkelerini unutmamaları için tekellere yalvarma noktasına geliyor. Åžimdi bunun yaÄŸmur duasına çıkanlardan ne farkı var? Şüphesiz, Marx’ın üretim araçlarının sahiplerine bakışı çok daha bilimseldir. Kapital’den okuyoruz: “Bir kapitalist olarak, o, yalnızca sermayenin bir kiÅŸileÅŸmesidir. Ruhu sermayenin ruhudur. Ancak sermaye yaÅŸamda tek bir amaca sahiptir; artı-deÄŸer yaratmak.” Kapitalistin tavrı, onun bireysel ruhunun özellikleri veya İçiÅŸleri Bakanının lirik sızlanmaları tarafından belirlenseydi, ne ortalama fiyatlar, ne ortalama ücretler, ne muhasebecilik, ne de tüm kapitalist ekonomi mümkün olabilirdi. Muhasebecilik, tarihin materyalist kavranışı lehine güçlü bir argüman olarak halen iÅŸlemeye devam ediyor.

Hukuki Şarlatanlık

BirleÅŸik Devletler BaÅŸsavcısı Homer S. Cummings, Kasım 1937’de, “TekelciliÄŸi yıkmadığımız sürece, tekel, reformlarımızın çoÄŸunu yıkmanın ve sonuçta da ortak yaÅŸam standartlarımızı düşürmenin yollarını bulacaktır” diyor. “ZenginliÄŸin ve ekonomik kontrolün aşırı yoÄŸunlaÅŸmasına doÄŸru bir eÄŸilimin aÅŸikâr olduÄŸunu” kanıtlamak için ürkütücü rakamlar alıntılayan Cummings, aynı zamanda da tröstlere karşı yasal ve hukuki kavganın hiçbir yere ulaÅŸmayacağını kabul etmek zorunda kalıyor. Bu bir “ekonomik sonuçlar” sorunuyken, “uÄŸursuz bir amacı kabul ettirmek zordur” diye ÅŸikayet ediyor. İşte konu tam da bu! Bundan daha da kötüsü: Tröstlere karşı hukuki mücadele, “daha kahrolası bir karışıklığa” yol açtı. Bu isabetli laf kalabalığı, demokratik yargının Marksist deÄŸer yasasına karşı savaşında çaresizliÄŸini oldukça yerinde ifade ediyor. Ekonomik düşünce alanındaki ümitsiz ÅŸarlatanlığa fazlasıyla tanıklık eden bu görevleri, bay Cummings’in halefi bay Frank Murphy’nin çözmekte daha ÅŸanslı olacağını ummak için hiçbir neden yoktur.

Dünü Geri Getirmek

Roosevelt Hükümetinin eski Bütçe Müdürü Profesör Lewis W. Douglass, hükümeti “tekellere bir alanda saldırırken diÄŸer pek çok alanda teÅŸvik ettiÄŸi” için ayıpladığında, ona katılmamak elde deÄŸil. Yine de eÅŸyanın doÄŸası gereÄŸi baÅŸka türlü olamaz. Marx’a göre, hükümet egemen sınıfın yürütme komitesidir.

Tekeller bugün egemen sınıfın en güçlü kesimidir. Hükümet hiçbir durumda genel olarak tekellere karşı, yani onun arzusu uyarınca egemenliğini yürüttüğü sınıfa karşı savaşamaz. Tekelin bir dalına saldırırken başka bir dalı içinden kendisine müttefik aramak zorundadır. Bankalarla ve hafif sanayi ile birlik olarak, ağır sanayi tröstlerine karşı arızi darbeler indirebilir; ama bu tröstler bundan dolayı inanılmaz kârlar elde etmeyi durdurmayacaklardır.

Lewis Douglas, resmi ÅŸarlatanlığın karşısına bilimi deÄŸil, baÅŸka türden bir ÅŸarlatanlığı koyuyor. Tekelin kaynağını kapitalizmde deÄŸil korumacılıkta [6] buluyor ve buna uygun olarak da, toplumun kurtuluÅŸunu üretim araçlarının özel mülkiyetinin kaldırılmasında deÄŸil, gümrük tarifelerinin düşürülmesinde buluyor. “Pazarların özgürlüğü yeniden saÄŸlanmadıkça” diye kehanette bulunuyor, “kurumların –giriÅŸim, konuÅŸma, eÄŸitim, din– özgürlüğü şüphelidir.” BaÅŸka bir deyiÅŸle, uluslararası ticaret özgürlüğü yeniden saÄŸlanmaksızın, demokrasi, nerede ve kaç yıldır yaşıyor olursa olsun, yerini ya devrimci ya da faÅŸist bir diktatörlüğe bırakmak zorundadır. Ancak uluslararası ticaret özgürlüğü, iç ticaret özgürlüğü, yani rekabet olmaksızın düşünülemez. Ve rekabet özgürlüğü tekel egemenliÄŸi altında düşünülemez. Ne yazık ki, bay Douglas, tıpkı bay Ickes gibi, bay Jackson gibi, bay Cummings gibi ve bizzat bay Roosevelt gibi, tekelci kapitalizme karşı reçetesini ve böylelikle de bir devrime ya da totaliter bir rejime karşı reçetesini bize tanıtma zahmetine girmedi.

Ticaret özgürlüğü de, aynı rekabet özgürlüğü gibi, aynı orta sınıfın refahı gibi, geri getirilemeyecek olan geçmişe aittir. Dünü geri getirmek, şimdilerde kapitalizmin demokratik reformcularının yegâne reçetesidir; küçük ve orta ölçekli sanayicilere ve işadamlarına daha fazla özgürlüğü geri getirmek, para ve kredi sistemini kendi lehlerine çevirmek, pazarı tröstlerin idaresinden kurtarmak, menkul kıymetler borsasından profesyonel spekülatörleri tasfiye etmek, uluslararası ticaret özgürlüğünü yeniden sağlamak, vs., vs.. Reformcular, makine kullanımını sınırlama ve toplumsal dengeyi bozan ve pek çok üzüntüye neden olan tekniğe yasaklama getirme hayalleri dahi kuruyorlar. Bu hususta, önde gelen bir Amerikalı bilim adamı, sert bir alayla, görünüşe göre güvenliğin ancak mutlu amipe, ya da bu başarılamazsa, kanaatkâr domuza geri dönülerek sağlanabileceğine işaret etmektedir.

Millikan ve Marksizm

Yine de ne yazık ki bu önemli bilim adamı, Dr. Robert A. Millikan, ileriden çok geriye bakar görünüyor. 7 Aralık 1937’de bilimi savunmak adına konuÅŸurken ÅŸu gözlemini aktarıyordu: “BirleÅŸik Devletler istatistikleri, bilimin en hızla uygulandığı son elli yıldır, baÅŸarıyla istihdam edilen nüfus oranının sürekli olarak yükseldiÄŸini göstermektedir.” Bilim savunusu kılığı altında yapılan bu kapitalizm savunusunun sevindirici olduÄŸu söylenemez. “Güncel koÅŸullarla baÄŸlantının kopması” ve ekonomi ile tekniÄŸin karşılıklı iliÅŸkisinin keskin bir ÅŸekilde deÄŸiÅŸmesi, tam da bu son yarım yüzyılda oldu. Millikan’ın referans verdiÄŸi dönem, kapitalist refahın en yüksek noktasını kapsadığı gibi, kapitalist düşüşün baÅŸlangıcını da kapsamaktadır.

Dünya çapındaki bu düşüşün baÅŸlangıcını örtbas etmek, kapitalizmin savunucusu olarak öne çıkmaktır. Henry Ford’a bile olsa olsa onur verecek argümanların yardımıyla, sosyalizmi elinin tersi ile iter bir tarzla reddeden Dr. Millikan, bize hiçbir dağıtım sisteminin insan ihtiyaçlarını üretimi arttırmadan karşılayamayacağını anlatıyor. Şüphesiz! Ancak ne yazık ki meÅŸhur fizikçimiz, milyonlarca Amerikalı iÅŸsize, ulusal geliri arttırmaya nasıl iÅŸtirak edeceklerini açıklamadı. Bireysel inisiyatifin cazibesini ve yüksek emek üretkenliÄŸini korumak üzerine soyut vaazlar, elbette ki ne iÅŸsizlere iÅŸ saÄŸlar, ne bütçe açığını kapatır, ne de ulusal sermayeyi içinde bulunduÄŸu kör yoldan kurtarır.

Marx’ı ayırt eden ÅŸey, onun dehasının evrenselliÄŸi, çeÅŸitli alanların olgularını ve geliÅŸimlerini asli baÄŸlantıları içinde anlama yeteneÄŸidir. O, doÄŸal bilimlerde bir uzman olmaksızın, bu alandaki muazzam keÅŸiflerin anlamlarını ilk takdir edenlerden biriydi; örneÄŸin Darwin’in teorisi. Marx, bu üstünlüğü, zekâsından çok yöntemi sayesinde saÄŸladı. Burjuva kafalı bilim adamları sosyalizmin ilerisinde olduklarını düşünebilirler; ÅŸu anda Robert Millikan’ın durumu, onların sosyoloji alanında da ümitsiz ÅŸarlatanlar olmayı sürdürdüklerini yalnızca bir kez daha kanıtlıyor. Onlar bilimsel düşünmeyi Marx’tan öğrenmelidirler.

Üretim Olanakları ve Özel Mülkiyet

1937’nin baÅŸlarında Kongreye mesajında BaÅŸkan Roosevelt, ulusal geliri 90 veya 100 milyar dolara yükseltme arzusunu açıklamıştı, ancak bunun nasıl yapılacağını göstermemiÅŸti. Kendi içinde bu program son derece makuldür. 1929’da yaklaşık 2 milyon iÅŸsiz varken, ulusal gelir 81 milyar dolara ulaÅŸmıştı. Mevcut üretici güçler harekete geçirildiÄŸinde, Roosevelt’in programını yaÅŸama geçirmekle yetinmeyecek ve hatta onu gözle görülür ÅŸekilde aÅŸacaktır. Makineler, hammadde, işçiler, her ÅŸey uygundur, halkın ürünlere olan ihtiyacından söz etmeye bile gerek yok. Buna raÄŸmen eÄŸer plan yaÅŸama geçirilemezse –ki geçirilemez–, bunun tek nedeni kapitalist mülkiyet ile toplumun geniÅŸleyen üretime duyduÄŸu ihtiyaç arasındaki uzlaÅŸmaz karşıtlıktır. Hükümet destekli ünlü Potansiyel Üretim Kapasitesi Ulusal AraÅŸtırması, 1929’da kullanılan üretim ve hizmetlerin toplam maliyetinin, perakende satış fiyatı üzerinden hesaplanarak, yaklaşık olarak 94 milyar dolar tuttuÄŸu kararına vardı. EÄŸer üretimin tüm güncel olanakları kullanılmış olsaydı, bu rakam 135 milyar dolara çıkacaktı, ki bu da aile başına yılda ortalama 4370 dolar ederdi ve iyi ve rahat bir yaÅŸam elde etmek için yeterli olurdu. Buna, Ulusal AraÅŸtırma hesaplarının, BirleÅŸik Devletler’deki mevcut üretim örgütlenmesine –kapitalizmin anarÅŸik tarihinden çıkıp geldiÄŸi haliyle– dayandığını eklemek gerekir. Bizzat bu malzeme sosyalist bir birleÅŸik plan temelinde yeniden donatılsaydı, üretim hesapları gözle görünür ÅŸekilde aşılabilir ve tüm halka son derece kısa bir iÅŸgünü temelinde yüksek bir yaÅŸam standardı temin edilebilirdi.

Bu nedenle, toplumu korumak için, tekniÄŸin geliÅŸimini denetlemek, fabrikaları kapatmak, çiftçileri tarımı sabote etmeleri için primlerle ödüllendirmek, işçilerin üçte birini sefillere çevirmek ya da manyakları diktatör olmaları için çağırmak gerekmiyor. Toplum çıkarlarının iÄŸrenç bir ÅŸekilde alaya alınması olan bu önlemlerin hiçbiri gerekli deÄŸildir. Zorunlu ve acil olan, üretim araçlarını ÅŸimdiki asalak sahiplerinden ayırmak ve toplumu gerçekçi bir plana göre örgütlemektir. Ardından toplumun hastalıklarına çare bulmak gerçekten ilk kez mümkün olabilecektir. Çalışabilecek herkes iÅŸ bulabilecektir. İşgünü kademe kademe kısalacaktır. Toplumun tüm üyelerinin istemleri artan ölçüde tatmin edilecektir. “Mülkiyet”, “kriz”, “sömürü” sözcükleri kullanımdan kalkacaktır. İnsanoÄŸlu sonunda gerçek insanlık eÅŸiÄŸini geçecektir.

Sosyalizmin Kaçınılmazlığı

“Sermaye kodamanlarının sayılarının sürekli azalışının yanı sıra …” diyor Marx, “yoksulluÄŸun, ezilenlerin, gerileyenlerin, sömürülenlerin ve köleliÄŸin kitlesi büyür; ancak bununla birlikte de, sayıca daima artan, disiplinli, birleÅŸmiÅŸ, tam da kapitalist üretim sürecinin kendi mekanizması tarafından örgütlenmiÅŸ bir sınıfın, işçi sınıfının isyanı geliÅŸir. Üretim araçlarının merkezileÅŸmesi ve emeÄŸin toplumsallaÅŸması, sonunda, kapitalist kabuk ile baÄŸdaÅŸamaz hale gelir. Bu baÄŸdaÅŸmazlık patlayarak paramparça olur. Kapitalist özel mülkiyetin matem çanı çalar. MülksüzleÅŸtirenler mülksüzleÅŸtirilir.” Sosyalist devrim budur. Marx’a göre, toplumu yeniden yapılandırma sorunu, onun kiÅŸisel tercihleri tarafından güdülenen bazı hükümlerden doÄŸmadı; demirden tarihsel zorunluluktan –bir yandan üretici güçlerin ulaÅŸmış olduÄŸu güçlü olgunluktan; diÄŸer yandan kaderi emek deÄŸer yasasına baÄŸlı olan bu güçleri ileri götürmenin olanaksızlığından– çıkıp geldi. Bazı aydınların, Marx’ın öğretisine aldırış etmeksizin, sosyalizmin kaçınılmaz deÄŸil, ancak mümkün olduÄŸu temasını iÅŸleyen eserleri, içerikten hepten yoksundur. Açıkçası, Marx, sosyalizmin insanın irade ve eylemi olmaksızın gerçekleÅŸebileceÄŸini ima etmedi: Böylesi bir fikir düpedüz saçmalıktır. Marx, kapitalist geliÅŸmenin kaçınılmaz olarak ulaÅŸmak zorunda olduÄŸu son noktadaki ekonomik çöküşten –ve bu çöküş gözler önündedir–, üretim araçlarının toplumsallaÅŸması dışında hiçbir çıkış yolu olamayacağını önceden haber verdi. Üretici güçler yeni bir örgütleyiciye ve yeni bir efendiye gereksinim duyacaktır ve varoluÅŸ bilinci belirlediÄŸi için, Marx’ın, işçi sınıfının hatalar ve yenilgiler pahasına gerçek durumu anlar hale geleceÄŸine ve er geç zorunlu pratik sonuçlara ulaÅŸacağına dair hiçbir şüphesi olamazdı.

Kapitalizmin yarattığı üretim araçlarının toplumsallaÅŸmasının ekonomik açıdan muazzam faydalı olduÄŸu, bugün sadece teoride deÄŸil, aynı zamanda tüm sınırlılıklarına raÄŸmen SSCB deneyiminden de görülebilir. DoÄŸru, kapitalist gericiler, hiç de beceriksizce deÄŸil, Stalin rejimini sosyalizm fikirlerine karşı bir bostan korkuluÄŸu olarak kullanıyorlar. Gerçekte, Marx hiçbir zaman sosyalizmin bir tek ve dahası geri bir ülkede baÅŸarılabileceÄŸini söylemedi. SSCB’deki kitlelerin devam eden yoksulluÄŸu, kendisini ulusun ve onun yoksulluÄŸunun üzerinde yükselten ayrıcalıklı kastın mutlak kudreti, nihayet, bürokratların kudurgan sopa-yasası, sosyalist ekonomi yönteminin deÄŸil, kapitalist kuÅŸatma çemberine yakalanan SSCB’nin yalıtıklığı ve geriliÄŸinin sonucudur. Åžaşılacak olan ÅŸey, planlı ekonominin böylesi istisnai elveriÅŸsiz koÅŸullar altında bile, yenilmez faydalarını göstermeyi baÅŸarmış olmasıdır.

Kapitalizmin demokratik türünün olduÄŸu kadar faÅŸist türünün de tüm koruyucuları, “mülksüzleÅŸtirenlerin mülksüzleÅŸtirilmelerini” engellemek için sermaye kodamanlarının iktidarını sınırlamaya ya da en azından üstünü örtmeye çalışıyorlar. Reformist giriÅŸimlerinin baÅŸarısızlığının kaçınılmaz olarak sosyalist devrime yol açacağının hepsi farkında ve pek çoÄŸu da bunu açıkça kabul etmekte. Hepsi de kapitalizmi koruma yöntemlerinin ancak gerici ve ümitsiz bir ÅŸarlatanlık olduÄŸunu göstermeyi baÅŸardılar. Marx’ın sosyalizmin kaçınılmazlığı öngörüsü, böylelikle olumsuzundan kanıtlama yoluyla tümüyle doÄŸrulanmıştır.

Sosyalist Devrimin Kaçınılmazlığı

1929-1932’deki büyük kriz döneminde geliÅŸtirilen “Teknokrasi

Permagon

Salı, 06 Kasım 2007

PERMAGON

Computers&Operations Research 28 (2001) 827-834

Jacinto Gonzalez-Pachon, Corlos Romero

Aggregation of partial ordinal rankings: an interval goal programming approach.

KISMİ SINIRLAMALARIN BÜTÜNLEŞTİRİLMESİ

Ara Hedef Programlama Yaklaşımı

ÖZET

Bu makale ara hedef programlamanın, karar alma problemlerinde sosyal bir grubun tam olarak netleşmemiş kişisel tercih kriterlerinin bütünleştirilmesi için faydalı bir araç olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Sayısal bir örnek yadımıyla karar almada en fazla önem verilen tercihler kriterlerinin sırasıyla tespit edilmesi sağlanacaktır.

AMAÇ

Bu makale sosyal bir grubun karar alama problemi ile ilgilenmektedir. Karar vericiler alternatiflerini net olarak sıralayamamakla birlikte kısmi bir sıralama yapabilmişlerdir. Kısmi sıralamaların tam olarak netleştirilmesi uzaklık temelli ara hedef programlama yaklaşımı ile yapılacaktır.

GİRİŞ

Karar verme probleminin tanımlanması:

m adet farklı davranış alternatifi vardır.

A={x1,x2,x3, ….., xn}

n adet farklı karar verici bulunmaktadır.

N={1,2,3,….n}

Bu gibi metodların çoğunda karar vericilerin tercih metodunu bildiği kabul edilmektedir.

MODEL

Sosyal tercihler(alternatifler) i= 1,2,3,4……..n

Karar vericiler j= 1,2,3,4……..m

jth , aij ve bij ile aynı anda ifade edilir.( J. Karar vericinin I. Alternatifi). Bu alternatifler arasında bir fark oluşmaktadır. Optimizasyonda amaç farkların toplamını minimize etmektir.

Fonsiyon aşağıdaki şekilde maksimize edilebilir:

Maksimum sayı m en iyi alternatifi ve minimum sayı 1 en kötü alternatifi göstermektedir.

P= 1 metre ise model bir lineer hedef programlama olmaktadır.

P= ¥ metre ise model bir Chebyshev hedef programlama olmaktadır.

Modeller aşağıdaki gibi kurulur ve çözüme ulaşılır.

MinD

nij+ vij - D£0, "i , j

Rj Є Z +"j

Dmin maksimum olduğu nukta fikir ayrılıklarının en fazla olduğu durumu göstermektedir.

ÖRNEK

(Q1) 3£ R11£4, 1£ R12£4, 1£ R13£2, 2£ R14£3

(Q2) R11=1, 2£ R22£3, 3£ R23£4, 2£ R24£4

(Q3) 1£ R31£3, 2£ R32£4, 1£ R33£3, 2£ R34£4

(Q4) 1£ R41£3, 1£ R42£3, R43= R41 1£ R44£3

Eğer p=1 olursa model Archimedea Hedef Programlama modeline dönüşür.

Min n11 + n21 + p21+ v31+ v41+n22 +v22+n32+v42+v13+n23+v33+v43+n14+v14+n24+n34+v44

R1+ n11 – p11=3, R2+ n22 – p22=2, R3+ u13 –v13=2, R4+ n14 – p14=2,

R1+ n21 – p21=1, R2+ u22 –vp22=3, R3+ n23 –p23=3, R4+ u14 – v14=3,

R1+ u31 – v31=3, R2+ n32 – p32=2, R3+ u33 –v33=3, R4+ n24 – p24=2,

R1+ u41 – v41=3, R2+ u42 – v42=3, R3+ u43 –v43=3, R4+ n34 – p34=2,

R4+ n44 – v44=3,

1£ R1£4,1£ R2£4,1£ R3£4,1£ R4£4

R1+ R2+R3+R4=10

Bu modelin çözümü ile aşağıdaki çözüme ulaşılır:

R1= 1, R2=R3=R4=3

P=¥ için Chebyshev Hedef Programlama modelinin çözümü.

MinD

n11 + v13+ n14+ v14 –D £ 0

n21 + p21+ n22+ v22+ n23 + n24–D £ 0

v31 + n32+ v33+ n34–D £ 0

v41 + v42+ v43+ v44–D £ 0

R1, R2,R3,R4 Tamsayı.

R1–4t1 ³0, R2–4t2 ³0, R3–4t3 ³0, R4–4t4 ³0

"i .

R1= 1, R2=4, R3=2, R4=3

SONUÇ

Bu makale sosyal karar alma problemlerinde çoklu kriterlerin faydalı bir çözüme nasıl ulaştığını göstermektedir. Ayrıca tam olarak net olarak yapılamayan ölçümlerin nasıl bütünleştirilebileceğini ve anlam kazanacağını göstermektedir.

Akademik Benlik Kavramı Ölçeği

Salı, 06 Kasım 2007

AKADEMİK BENLİK KAVRAMI ÖLÇEĞİ

*

Prof.Dr.Yıldız KUZGUN

*

Açıklama

*

Bu ölçek yetenek ve ilgilerinizi daha iyi tanımanıza ve bu yolla okul ve ders seçiminize yardımcı olmak amacı ile geliştirilmiştir. Ölçekte yetenek ve ilgi alanlarını yansıtan faaliyetleri ne kadar başarı ile ve ne derece sıklıkla yaptığınızı ya da o işi yapmaktan ne derece hoşlandığınızı soran sorular bulunmaktadır. Sizden istenen, bu soruları dikkatle okuyup,her faaliyeti veya işi ne derece başarı ile yapabildiğinizi veya o işten ne derece hoşlandığınızı cevap kağıdında ilgili sorunun altındaki aralığı karalamak suretiyle belirtmenizdir.

Cevap kağıdına A “Hiç bir zaman”, B “Ara sıra”, C “Sık sık” ve D “Her zaman” anlamına gelmektedir. Cevaplamanın nasıl yapılacağı, aÅŸağıda bir örnekle gösterilmiÅŸtir.

“Matematik dersinde öğrendiÄŸiniz ilke ve kuralları kullanarak ilk defa karşılaÅŸtığınız bir problemi kolaylıkla çözebilir misiniz?

EÄŸer siz benzerini daha önce görmediÄŸiniz bir problemi hiç çözemiyorsanız, A harfinin, bunun ara sıra baÅŸarabiliyorsanız B’nin,böyle problemi sık sık çözebiliyor ama arada bazen baÅŸarısız oluyorsanız C’nin,her zaman baÅŸarılı iseniz D’nin altındaki aralığı karalayacaksınız.

*

*

*

A B C D

*

*

*

Bazı sorular, bir faaliyetten hoÅŸlanıp hoÅŸlanmadığınızı sormaktadır. EÄŸer, bir faaliyetten hiç hoÅŸlanmıyorsanız “A” harfinin, çok hoÅŸlanıyorsanız “D” harfinin altındaki aralığı karalayacaksınız. Görüldüğü gibi “A” bir ilgi veya yeteneÄŸin en az “D” en çok olduÄŸu durumu göstermekte ve diÄŸer seçenekler buna göre derecelenmektedir. İçinizden geldiÄŸi gibi cevaplamaya ve cevapsız soru bırakmamaya çalışınız.

*

AKADAMİK BENLİK KAVRAMI ÖLÇEĞİ

1-Bir yazı yazarken,bir ödev yaparken, yazım (imla) kurallarına dikkat eder misiniz?

2-Bir hikaye kitabınızı hızlı ve doğru okuyabilir misiniz ?

3-Çarpım tablosunu,bölme işlemini kolay öğrenebildiniz mi?

4-Birbirine çok benzeyen iki resmin arasındaki küçük farkları hemen görebilir misiniz?

5-Kelimeleri doğru bir biçimde yazabiliyor ve söyleyebiliyor musunuz?

6-Bir dairenin merkezini doğru bir biçimde tahmin ederek işaretleyebilir misiniz?

7-İki çizgi arasında çok az bir uzunluk farkı olduğunda,bunu kolaylıkla algılayabilir misiniz?

8-Bir parçayı bir kara okuduktan sonra hemen özetleyebiliyor musunuz?

9-Dört işlemle akıldan,hızlı problem çözebilir misiniz?

10-Bir doğru parçasının kaç santimetre olduğunu doğru tahmin edebilir misiniz?

11-Yeni duyduğunuz kelimelerin anlamlarını öğrenmeye çalışır mısınız?

12-Okuduğunuz bir parçada belirtilen fikirler arasında ilişki kurabiliyor musunuz?

13-Bir matematik probleminin çözüm yolunu öğrendikten sonra, ona benzer problemleri çözebiliyor musunuz?

14-İlk defa gittiğiniz bir binada yönünüzü kolaylıkla bulabilir misiniz?

15-Bir defa başkaları ile birlikte gittiğiniz bir yeri, ikinci defa yalnız başına gittiğinizde,kolaylıkla bulabilir misiniz?

16-Gelişigüzel parçaları ayrılmış bir şeklin veya cismin,kapandığı zaman açılacağı şekli gözönünde canlandırabilir misiniz?

17-Bir makinanın şemasına bakarak makineyi kurabilir misiniz?

18-Açılmış hali verilen geometrik bir cismin, kapandığı zaman açılacağı şekli gözönünde canlandırabilir misiniz?

19-Bir konuda edindiğiniz bilgileri, kendi sözcüklerinizle başkalarına aktarabiliyor musunuz?

20-Sizin düzeyinizde bir matematik kitabını okuyarak bir problemin çözüm yolunu bulabiliyor musunuz?

21-Boş zamanlarınızda, zevk için matematik problemleri çözmeye çalışır mısınız?

22-Bir konuyu söz ve yazı ile anlatırken, fikirleri doğru bir sıra ile verebiliyor musunuz?

23-Matematik dersinde, özel bir yardım (ders) almadan başarılı olabiliyor musunuz?

24-Bir yazıdaki fikir ve ifade hatalarını kolaylıkla görebilir misiniz?

25-Boş bir kesme şeker kutusu,kısa kenarlarından kesilip açılınca hangi yüzeyin nereye geleceğini gözönünde canlandırabilir misiniz?

26-Öğrendiğiniz matematik kurallarını fen bilgisi derslerindeki problemlere uygulayabiliyor musunuz?

27-Bir kağıda,cetvel kullanmadan düzgün paralel çizgiler çizebiliyor musunuz?

28-Karmaşık bir geometrik şeklin, sağa ve sola döndürülmesi ile alacağı durumu gözönünde canlandırabilir misiniz?

29-Bir probleminin, size öğretilen çözüm yollarından farklı çözüm yollarını bulabilir misiniz?

30-Akıcı bir üslupla güzel yazı (örneğin bir mektup) yazabilir misiniz?

31-Okuduğunuz bir parçada anlatılan fikirleri bulup özetleyebiliyor musunuz?

32-Sizin düzeyinde, ama daha önce hiç görmediğiniz bir matematik kitabını rahatlıkla okuyabilir misiniz?

33-Bir evin planına baktığınızda,evin yapılmış halini gözönünde canlandırabilir misiniz?

34-Bir kağıda çizilen yıldız biçimindeki bir şekli makasla, düzgün bir biçimde kesip çıkarabilir misiniz?

35-Alet kullanmadan, düzgün geometrik şekiller çizebilir misiniz?

36-Attığınız bir bilyeyi veya bir taşı istediğiniz hedefe gönderebilir misiniz?

37-Satranç öğrenmek için çaba sarfediyor musunuz?

38-Fen dersleri ile ilgili konuları kolay öğrenebiliyor musunuz?

39-Desenli kağıtları,şekilleri birbirlerini tamamlayacak şekilde,yanyana yapıştırabilir misiniz?

40-Bir aletin (örneğin,saatin) çok küçük parçasını (vidasını) yerine kolayca yerleştirebilir misiniz?

41-Gelecekte kendinizi, bir laboratuarda araştırmacı olarak düşlediğiniz olur mu?

42-Bir kente gittiğinizde, müzeleri,tarihi yerleri gezer misiniz? (gezmek ister misiniz)

43-Çeşitli atasözlerinin ve özdeyişlerin nereden çıktığını araştırmak ister misiniz?

44-İnsanların ne düşündüklerini ve ne hissettiklerini incelemekten hoşlanır mısınız?

45-Fen derslerinde öğrendiğiniz ilke ve kuralları evinizdeki sorunların çözümünde kullanır mısınız?

46-Fen dersleri ile ilgili konularda sınıfta öğretilenlerden daha fazla bilgi edinmek için başka kaynaklara başvurduğunuz oluyor mu?

47-Evcil hayvanların veya bitkilerin gelişmelerini incelemekten hoşlanır mısınız?Yeni öğrendiğiniz yabancı dildeki sözcükleri bir cümlede kullanmaya çalışır mısınız?

48-Fen bilgisi ile ilgili problemleri çözmekten hoşlanır mısınız?,

49-Deniz dibindeki hayatı gösteren bir filmi ilgi ve dikkatle izler misiniz?

50-Yabancı dildeki kelimeleri kolaylıkla ezberleyebiliyor musunuz?

51-Bir bilyeyi,başka bir bilye ile vurarak,istediğiniz hedefe gönderebilir misiniz?

52-Büyük coğrafya keşiflerini anlatan bir televizyon dizisini izlemekten hoşlanır mısınız?

53-Tarih ve coğrafya derslerinde okutulan konuları kolay öğrenebiliyor musunuz?

54-Bilimsel proje sergilerini gezer misiniz? (Gezmek ister misiniz?)

55-İnsanların gazetelerde hangi haberleri merakla okuduklarını araştırmak ister misiniz?

56-Tarih romanları okumaktan hoşlanır mısınız?

57-Televizyonda bilimsel buluşları anlatan belgesel proğramları izler misiniz?

58-Ünlü bilim adamlarının hayatını anlatan televizyon dizilerini izler misiniz?

59-Bir pastayı veya böreği, eşit olarak ve düzgün biçimde kesebilir misiniz?

60-“Çocuklarda yaratıcılık” baÅŸlıklı bir makaleyi okumak ister misiniz?

61-Çevrenizdeki insanların davranışlarının nedenlerini merak edip araştırır mısınız?

62-Uzay araçlarının,roketlerin evrimini gösteren bir sergiyi izlemek ister misiniz?

63-Ünlü toplum liderlerinin hayatını anlatan eserleri okumak veya filmleri izlemek ister misiniz?

64-“İnsan Hakları” konulu bir ödev hazırlayıp sınıfta sunmak ister misiniz?

65-Küçük bir deliğe,ince bir çubuğu,deliğin kenarına değdirmeden sokabilir misiniz?

66-Küçük bir şeklin (örneğin bir çiçek resminin) içini, dışarı taşırmadan suluboya ile boyayabilir misiniz?

67-Orta Asya’daki eski uygarlık eserlerini gösteren bir belgesel filmi izlemekten hoÅŸlanır mısınız?

68-Evinizde ipek böceği yetiştirip bakımını üstlenebilir misiniz?

69-Kapı zili,kilit gibi ev aletlerini onarmaya çalışır mısınız?

70-Tahtadan veya metalden oyuncaklar yapabilir misiniz?

71-Yeni çicek türleri yetiştirmeyi denemek ister misiniz?

72-Bir yabancı turistle,bildiğiniz yabancı dille konuşmaya çalışır mısınız?

73-Gelecekte yabancı dilinizi ilerletip o dilde yazılmış dergi ve kitapları okumayı düşünür müsünüz?

74-“Hayvanat bahçesine getirilen hayvanların yeni çevreye uyum sorunları” konulu bir belgesel filmi ilgi ile izler misiniz?

75-Bir çiftliğin yöneticisi olmayı düşünür müsünüz?

76-Yeni öğrendiğiniz yabancı dildeki sözcükleri doğru biçimde söylemeye gayret eder misiniz?

77-Kaliteli meyve yetiştiren bir üretici olmayı düşünür müsünüz?

78-Bir aleti parçalara ayırıp tekrar birleştirebilir misiniz?

79-Evcil hayvanların hangi koşullarda ve ortamlarda daha iye geliştiklerini incelemekten hoşlanır mısınız?

80-Yeni bir alet veya makine ile karşılaştığınızda,hemen onun nasıl çalıştığını öğrenmeye çalışır mısınız?

81-Evde bir hayvan (kuş) besler,bakımını yapar mısınız?

82-Saksıda ve bahçede çiçek yetiştirip bakımını üstlenir misiniz?

83-Elektrikli aletlerin nasıl işlediklerini inceler misiniz?

84-Havuzlarda balık üretme yöntemlerini gösteren bir filmi ilgi ile izler misiniz?

85-Her türlü araç ve gereç sağlansa, bir kafes yapmayı dener misiniz?

86-İnanç ve düşüncelerinizi başkalarına kolaylıkla aktarabilir misiniz?

87-Tartışmalarda güçlü kanıtlar bularak, görüşünüzü karşınızdakilere kabul ettirebilir misiniz?

88-BelleÄŸiniz kuvvetli midir?

89-İnsanların dana çok hangi malları almak istediklerini öğrenmeye çalışır mısınız?

90-Model uçak yapmaya çalışır mısınız?

91-Arkadaşlarınız arasındaki çatışmaların çözümünde arabuluculuk yapar mısınız?

92-Bir yazıdaki hataları düzeltmekten, bir hesabı kontrol etmekten hoşlanır mısınız?

93-Yaptığınız her hangi bir işin temiz ve özenli olması için gereken özeni gösterir misiniz?

94-Bir makinanın, örneğin bir elektrik motorunun,evrimini gösteren bir sergiyi gezmek ister misiniz?

95-Çevrenizde “Hazırcevap” bir kiÅŸi olarak tanınır mısınız?

96-Okul kantini ya da kooperatifini yönetmek ister misiniz?

97-Bir işin ince ayrıntıları ile uğraşır mısınız?

98-Paranızı nerelerde harcadığınızın kaydını tutar mısınız?

99-Anılarınızı yazar mısınız?

100-Yaz aylarında bir dükkanda ya da ticarethanede çalışmak ister misiniz?

101-Derslerinize günü gününe çalışır mısınız?

102-Okulda şiir okuma yarışmaları düzenleyen bir grubun üyesi olmak ister misiniz?

103-Mektuplarınızı,eski okul karnelerinizi tarih sırasına koyup saklar mısınız?

104-Aldığınız her şeyin ya da yaptığınız her işin düzenli bir biçimde kaydını tutar mısınız?

105-Yabancı dil kurslarına gitmek ister misiniz?

106-Bir makinanın çalışmasını geliştirici yöntemler düşünür müsünüz?

107-Söz ve davranışlarınızın başkaları üzerindeki ektilerini öğrenmeye çalışır mısınız?

108-Konuşurken çevrenizdeki insanların ilgisini çekebilir ve görüşlerinizi onlara kabul ettirebilir misiniz?

109-Televizyondaki reklamların daha iyi nasıl yapılabileceği üzerinde araştırma yapan bir grubun içinde yer almak ister misiniz?

110-Evleri dolaşıp bir malın tanıtımını yapmaktan hoşlanır mısınız?

111-Ödevlerinizi zamanında ve düzgün biçimde yapar mısınız?

112-Televizyonda veya radyoda ÅŸiir saatlerini izler misiniz?

113-Kendinizi gelecekte bir yazar olarak düşlediğiniz olur mu?

114-Yaptığınız her hangi bir şeyi özenle süsler misiniz?

115-Küçük hikayeler yazmayı dener misiniz?

116-Ünlü sanatçıların, ressamların hayatını merak eder misiniz?

117-Çevrenizdeki çeşitli makinaların bakımını yapar, onları bozmadan kullanabilir misiniz?

118-Sizin gibi düşünmeyen insanları ikna etmek için uzun tartışmalara girer misiniz?

119-Çevrenizdeki eşyaların, ürünlerin,satılsalar kaç lira edeceklerini düşünür müsünüz?

120-Eşyalarınızı yerli yerine koyar,çevrenizi düzenli tutar mısınız?

121-Bir malı satmak için neler yapmak gerektiğini öğreten bir kursa katılmak ister misiniz?

122-Gazete,boş şişe gibi kullanılmış şeyleri satarak para kazanmayı düşünür müsünüz?

123-Yabancı dilde şarkı söylemeye özenir misiniz?

124-Mektupları zamanında cevaplandırır mısınız?

125-Bir şeyi satın alacağınız zaman çeşitli dükkanları dolaşıp fiatları karşılaştırmak gereğini duyar mısınız?

126-Bir aleti,tarifesine ve şemasına bakarak çalıştırabilir misiniz?

127-Güzel konuşma ve başkalarını ikna edebilme gücünü geliştirici kurslara katılmak ister misiniz?

128-Arkadaşlarınıza ciklet,çikolata, bilye vb. şeyler sattınız mı?

129-Gelecekte kendinizi bir tüccar olarak düşlediğiniz olur mu?

130-Roman,hikaye veya ÅŸiir okur musunuz?

131-Boş vakitlerinizde çiçek,nakış resim,heykel vb. yapar mısınız?

132-Radyo ve televizyonda müzik proğramlarını izler misiniz?

133-Müzik yarışmalarına katılmak ister misiniz?

134-Televizyonda resim sanatı ile ilgili haberleri ilgi ile izler misiniz?

135-GittiÄŸiniz bir kentte sanat galerilerini,resim sergilerini gezmek ister misiniz?

136-Ağlayan bir çocuğu oyalayabilir misiniz?

137-Yaşlılar yurdunda eğlence günleri düzenlemekten hoşlanır mısınız?

138-Başkalarına,kişisel sorunların çözümünde yardımcı olabiliyor musunuz?

139-Çocuk gürültüsüne katlanabilir misiniz?

140-Belli bir anda pek çok şeye birden dikkat edebilir misiniz?

141-Kompozisyon derslerinde başarılı misiniz?

142-Okul gazetesine yazı yazar mısınız? (Yazmak ister misiniz?)

143-Müzik dersleri alıyor musunuz veya almak ister misiniz?

144-Bir müzik aleti çalar mısınız?

145-Bir hastaya bakabilir,ilaçlarını zamanında verebilir misiniz?

146-Resim ve mimarlık sanatının gelişimini anlatan bir kitabı zevkle okur musunuz?

147-Bir hastanede,yaz aylarında gönüllü olarak çalışmak ister misiniz?

148-Boş vakitlerinizi resim veya el işleri yaparak geçirmeye çalışır mısınız?

149-Konuştuğunuz zaman kendinizi çevrenizdeki insanlara dinletebiliyor musunuz?

150-Karşınızdaki insanların ne düşündüklerini ve ne hissettiklerini anlayabiliyor musunuz?

151-Müzik aletleri sergisini gezmek istermisiniz?

152-Çeşitli ülkelerin halk şarkılarını tanıtan bir programı izler misiniz?

153-Hastalara ve yaşlılara kitap okumaktan hoşlanır mısınız?

155.Küçük çocuklara oyun öğretmekten,onlara şarkı söylemekten hoşlanır mısınız?

156.İmkanlarınız ölçüsünde konserlere gitmeye çalışır mısınız?

157.Yabancı dil dersinde başarılı mısınız?

158.Ayakta ve hareketli olarak çalışmaktan hoşlanır mısınız?

159.Ufak tefek besteler yapmaya çalışırmısınız?

160.Bir evi yada salonu süslemekten hoşlanırmısınız?

161.Başkalarına dinletecek düzeyde bir müzik aleti çalıyor musunuz?

162.Odanızı,yaptığınız resim veya el işleri ile süsler misiniz?

163.El sanatları ya da resim kurslarına gitmek istermisiniz?

164.Yeni duyduğunuz bir müzik parçasını çalmaya veya söylemeye çalışırmısınız?

165.Gazete ve dergilerdeki edebiyat sütunlarını okur musunuz?

166.Okul kitaplığına gider ve kitap alırmısınız?

167.Dilbilgisi kurallarını öğrenip uygulayabiliyormusunuz?

168.Görüşlerinize karşı çıkıldığında soğukkanlılıkla karşılarmısınız?

169.Açık havada çalışmaktan hoşlanır mısınız?

170.Gelecekte kendinizi Gelecekte kendinizi çeşitli dillerin yapı ve özellikleri üzerinde çalışan bir araştırmacı olarak düşünebilir.

*

AKADEMİK BENLİK KAVRAMI ÖLÇEĞİ CEVAP KAĞIDI

*

ADI SOYADI : TARİHİ

CİNSİYETİ :

*

*

*

Hiçbir zaman (1) Ara sıra (2) Sık Sık (3) Her Zaman (4)

* A B C D * A B C D * A B C D * A B C D

1 * * * * 46 * * * * 91 * * * * 136 * * * *

2 * * * * 47 * * * * 92 * * * * 137 * * * *

3 * * * * 48 * * * * 93 * * * * 138 * * * *

4 * * * * 49 * * * * 94 * * * * 139 * * * *

5 * * * * 50 * * * * 95 * * * * 140 * * * *

6 * * * * 51 * * * * 96 * * * * 141 * * * *

7 * * * * 52 * * * * 97 * * * * 142 * * * *

8 * * * * 53 * * * * 98 * * * * 143 * * * *

9 * * * * 54 * * * * 99 * * * * 144 * * * *

10 * * * * 55 * * * * 100 * * * * 145 * * * *

11 * * * * 56 * * * * 101 * * * * 146 * * * *

12 * * * * 57 * * * * 102 * * * * 147 * * * *

13 * * * * 58 * * * * 103 * * * * 148 * * * *

14 * * * * 59 * * * * 104 * * * * 149 * * * *

15 * * * * 60 * * * * 105 * * * * 160 * * * *

16 * * * * 61 * * * * 106 * * * * 161 * * * *

17 * * * * 62 * * * * 107 * * * * 162 * * * *

18 * * * * 63 * * * * 108 * * * * 163 * * * *

19 * * * * 64 * * * * 109 * * * * 164 * * * *

20 * * * * 65 * * * * 110 * * * * 165 * * * *

21 * * * * 66 * * * * 111 * * * * 166 * * * *

22 * * * * 67 * * * * 112 * * * * 167 * * * *

23 * * * * 68 * * * * 113 * * * * 168 * * * *

24 * * * * 69 * * * * 114 * * * * 169 * * * *

25 * * * * 70 * * * * 115 * * * * 170 * * *

26 * * * * 71 * * * * 116 * * * * 171 * * * *

27 * * * * 72 * * * * 117 * * 172 * * *

28 * * * * 73 * * * * 118 * * * * 173 * * * *

29 * * * * 74 * * * * 119 * * * * 174 * * * *

30 * * * 75 * * * * 120 * * * * 175 * * * *

31 * * * * 76 * * * * 121 * * * * 176 * * * *

32 * * * * 77 * * * * 122 * * * * 177 * * * *

33 * 78 * * 123 * * * 178 * * * *

34 * * * * 79 * * * * 124 * * * * 179 * * * *

35 * * * * 80 * * * * 125 * * * * 180 * * * *

36 * * * * 81 * * * * 126 * * * * 181 * * * *

37 * * * * 82 * * * * 127 * * * * 182 * * * *

38 * * * * 83 * * * * 128 * * * * 183 * * * *

39 * * * * 84 * * * * 129 * * * * 184 * * * *

40 * * * * 85 * * * * 130 * * * * 185 * * * *

41 * * * 86 * * * * 131 * * * * 186 * * * *

42 * * * * 87 * * * 132 * * * * 187 * * * *

43 * * * * 88 * * * * 133 * * * * 188 * * * *

44 * * * * 89 * * * * 134 * * * * 189 * * *

45 * * * * 90 * * * * 135 * * * * 190 * * * *

Amaçlar

Salı, 06 Kasım 2007

AMAÇLAR

1998-99 yıllarında rekabetin iyice kızışmaya baÅŸladığı Türkiye internet ve kiÅŸisel bilgisayar pazarlarında VestelNet firmasının Pazar payını ve karını arttırma amaçları taşıyan geniÅŸ kapsamlı bir kampanya düzenlenmiÅŸtir. Kampanyanın uygulamaya konduÄŸu dönemde sayıları 10.000 ile 12.000 rakamları arasında deÄŸiÅŸiklik gösteren VestelNet internet eriÅŸim sistemi abonelerinin sayısını üç yıl içerisinde 100.000’li rakamlara taşımak ve geniÅŸleyen pazarda Superonline , Turk Nokta Net gibi pazarın eski ve güçlü firmaları ile birlikte VestelNet markasını Pazar payı sıralamasında ilk üç arasına taşımak amaçlanmıştır. Kampanya dahilinde ikincil amaç olarak sisteme üye tüketicilere saÄŸlanan VEEZY GO avantajlı kredi kartı benimsetilmesi ile firmaya ait e-commerce sisteminin uygulandığı www.hipernex.com , www.alba.com gibi satış amaçlı internet sitelerinin de karlılığını arttırma hedefleri benimsenmiÅŸtir.

FAALİYETLERİN ORGANİZASYONU

“ Veezy Go herkese internet ” sloganı ile harekete geçen firma diÄŸer rakipleri yalnızca kiÅŸisel bilgisayar son kullanıcısı kimseler ve internet kullanıcısı olan firmaları kendi internet paketlerini kullanmaya yöneltici reklam ve promosyonlar yürütürken bir kiÅŸisel bilgisayar sahibi olmayan potansiyel tüketicilere kiÅŸisel bilgisayar ve yanında 3 yıllık internet eriÅŸim paketi sunan kampanyalarını uygulamaya koyarak o güne deÄŸin hiçbir firmanın ulaÅŸamadığı bilgisayar sistemi sahibi olmayan kitleye ulaÅŸarak haklı bir baÅŸarı elde etmiÅŸtir. Kampanyanın yagınlaÅŸması ve tanıtımı için televizyon reklamları , gazete ilanları , açık alanlardaki reklam panoları ve büyük alışveriÅŸ merkezlerinde kurulan tanıtım noktalarını kapsayan geniÅŸ bir reklam bütçesi benimsenmiÅŸtir. Satış amaçları ve kampanyanın doÄŸası gereÄŸi bilgisayar ve internet kullanımının hayatı kolaylaÅŸtırıcı etkenler olduÄŸu ve yaygın kanının aksine öğrenilmesi meÅŸakkatli uygulamalar olmadığı ısrarla vurgulanarak kampanyaya geniÅŸ katılımın saÄŸlanması hedeflenmiÅŸtir. Türkiye’nin geri kalmış yörelerinde birçok okula Veezy Go internet eriÅŸim sistemi ve beraberinde bilgisayar laboratuvarı saÄŸlanarak kampanyanın sosyal boyutu da zaman zaman ön plana çıkartılmıştır

KAMPANYANIN YÜRÜTÜLMESİ

Kampanyanın ilk uygulanmaya başlandığı dönemde kişisel bilgisayar fiyatları tüketici tercihlerine göre 1000-1500 $ seviyeleri arasında değişiklik gösterirken firma 36 ay taksitli hiç peşinsiz ayda 30 $ sabit ödemeli kampanyası ile hem ISP rakipleri Superonline , Turk Nokta Net , Atlas-on-Line gibi rakiplerine internet erişim paketi konusunda fark atmış hem de genişleyen Türkiye bilişim pazarında söz sahibi olmak isteyen IBM , HP , Escort gibi donanıma yönelik firmaların pazar payının bir kısmını ele geçirmiştir. Kampanyanın birinci bölümünde o dönemlerde hem dünya hem de Türkiye pazarlarında fazlaca tercih edilmeyen ancak maliyeti oldukça aşağıya çekerek firma karlılığını arttırıcı yönde etki yapan AMD ve Cyrix işlemciler tüketiciye sunulan sistemlerde kullanılmış böylece rakip firmaların yeni kampanyaya uyum sağlamasından sonraki dönem için firma kendisine büyük rekabet avantajı yaratmıştır. Pazara uyum sağlamanın son derece kısa bir zaman aldığı bilişim sektöründe rakip firmalar Veezy internet erişim sistemine rakip kampanyaları bir ay gibi bir sürede uygulamaya koymalarını takiben firma kampanyanın ikinci aşamasında Veezy Go internet erişim sistemini pazarda genellikle tercih edilen Intel işlemciler ve üç boyutlu hızlandırıcı grafik kartları içeren sistemler ile modernize ederek bu kez aynı fiyata sistem avantajı ile rakiplerine fark atmayı başarmıştır. Veezy Go kampanyasına rakip kampanyalar genellikle bir donanım firması , bir ISP arasında gerçekleştirilen anlaşmaların ürünü iken Veezy Go kampanyası tek elden yürütüldüğü için kampanyada seri değişiklikler yapmak ve zaman faktörünün en az bilgi kadar önemli olduğu sektörde hızlı karar almak firmanın önemli avantajları olmuştur. Kampanya ile beraber yayına geçilen perakende satış amaçlı internet siteleri de firma karlılığına katkıda bulunmuştur. Kampanyanın üçüncü bölümünde ise Veezy go internet erişim sisteminin diz üstü bilgisayarlar ve fiziksel görünüm alışılageldik bilgisayar sistemlerine göre farklılıklar taşıyan Mac versiyonları da pazara sürülmüştür.

Kampanya Sonuçlarının Ölçülmesi

Sektörde firmalara ait bilgilerin gizlenmesine verilen önemin büyüklüğü nedeni ile kesin sonuçlara ulaşılamazken firma yetkilileri kabataslak rakamlar ile VestelNet’in bahsedilen dönemden itibaren bir yıl içerisinde yaklaşık 45.000 Veezy go internet eriÅŸim paketi satıldığını ifade etmektedirler. Günümüzde ise Türkiye’de iki milyon internet kullanıcısı var olduÄŸu ve Åžubat ekonomik krizi öncesi yılda ortalama 300.000-350.000 kiÅŸisel bilgisayar satıldığı bilinmektedir.

Kampanya nın yeniden Değerlendirilmesi ve Kontrol

Müşteri tercihlerinin sıkça deÄŸiÅŸiklik gösterdiÄŸi internet eriÅŸim paketleri pazarında rakamlar kesinlik arz etmezken Veezy Go kampanyası baÅŸlamadan önceki dönemde Aidata markası ile pazarda yer edinmeye çalışan Vestel.Net firmasının kampanyanın ardından pazarda söz sahibi konuma geçtiÄŸi ifade edilmektedir. Günümüzde sektörün ilk temsilcileri olan Superonline ve Turk Nokta Net firmalarının abone sayıları 150.000-160.000 seviyelerinde deÄŸiÅŸiklik gösterirken Veezy Go kampanyalarınınn ardından VestelNet abonelerinin sayıları 100.000-115.000 arasında deÄŸiÅŸmektedir. Firma yetkilileri basın organlarına yaptıkları açıklamalarda Veezy Go kampanyası ile birlikte Türkiye’de bir ilki gerçekleÅŸtirdiklerini , kampanyayı genel anlamda baÅŸarılı bulduklarını ifade etmiÅŸlerdir.

Sermaye Piyasası Kanunu’na Tabi Ortaklık

Salı, 06 Kasım 2007

SERMAYE PİYASASI KANUNU’NA TABİ ORTAKLIK VE KURULUÅžLARIN MALİ TABLO VE RAPOR DÜZENLEME, KAMUYA DUYURMA VE BAÄžIMSIZ DENETLEME YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Bağımsız denetlemenin amacı, kamunun yeterli ve doğru aydınlatılması yoluyla, sermaye piyasasında güven, açıklık ve kararlılığın sağlanması; böylelikle tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarının korunmasıdır.

Denetleme raporunun özeti, ilgili bulunduÄŸu yıla iliÅŸkin mali tablo ve raporların görüşüleceÄŸi genel kurul toplantısından en az 15 gün önce pay sahiplerinin emrine hazır bulundurulur ve genel kurulda okunur. Kurulun ilgili tebliÄŸleri uyarınca ve süresi içinde ilanı gereken mali tablo ve raporlarla birlikte yayımlanarak kamuya duyurulur. Bağımsız denetim raporunun bir örneÄŸi aynı süre içinde SPK’ya gönderilir.

1. Bağımsız Denetleme

1. Sürekli Denetleme

Mevzuat ve genel kabul görmüş muhasebe esas ve ilkelerine uygunluk yönünden, defter, kayıt ve belgelerin her yıl denetlenmesidir.

Aşağıdaki Ortaklık ve Kuruluşlarca, Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri çerçevesinde hazırlanması ve kamuya açıklanması zorunlu yıllık mali tabloların tümü, bu nitelikleri kazandıkları hesap dönemi başından itibaren sürekli denetlemeye tabidirler;

a) Aracılık faaliyetine münhasır olmak üzere bankalar,

b) Aracı kurumlar,

c) Yatırım fonları,

d) Yatırım ortaklıkları

e) Hisse senetleri menkul kıymet borsalarında işlem gören anonim ortaklıklar,

f) Halka açık anonim ortaklıklardan (Hisse senetleri halka arz edilmiÅŸ olan veya ortak sayısının 100′den fazla olması nedeniyle halka arz edilmiÅŸ sayılan ortaklıklar),

aa) Kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş olup, çıkarılmış sermayeleri tutarı 2 milyar TL ve daha fazla olanlar

bb) Kayıtlı sermaye sistemi dışında olup, ödenmiş sermayeleri tutarı 5 milyar TL ve daha fazla olanlar.

Bu ortaklık ve kuruluşlarca Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri çerçevesinde hazırlanması ve kamuya açıklanması zorunlu yıllık yıllık mali tabloların tümü, sürekli denetim; yatırım fonları, yatırım ortaklıkları ve hisse senetleri menkul kıymet borsalarında işlem gören anonim ortaklıkların altışar aylık ara bilanço ve gelir tabloları bağımsız sınırlı denetim yaptırma yükümlülüğü kapsamındadır.

Yukarıda (f) bölümünde belirtilen ortaklıkların menkul kıymetlerinin halka arzında veya mevcut paylarının Sermaye Piyasası Kurulu’nun Seri: 1 No:8 TebliÄŸine göre hissedarları tarafından halka arzında düzenlenecek ara mali tablolar da bağımsız sınırlı denetime tabidir.

Bağımsız denetim muafiyeti

Son yıllık mali tablolarına göre aktif toplamı 50 milyar TL’sını aÅŸmayan halka açık anonim ortaklıklar, mali tabloları için bağımsız denetim yükümlülüğünden, talep üzerine SPK tarafından muaf tutulurlar.

Sermaye artırımı veya mevcut payların ortaklarca halka satışı yoluyla hisse senetlerinin ilk kez halka arz olunması ve ortaklıkların devir ve birleşmesi hallerinde, bağımsız denetim yaptırma yükümlülüğünden muafiyet hükmü uygulanmaz.

Hisse senetleri borsada işlem gören veya kayıtlı sermaye sisteminde bulunan halka açık anonim ortaklıklar ile aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri, yatırım danışmanlığı şirketleri ve yatırım ortaklıkları hakkında muafiyet hükümleri uygulanmaz.

2. Sınırlı Denetleme

Hisse senetleri Menkul Kıymetler Borsalarında işlem gören anonim ortaklıklar, yatırım ortaklıkları ve yatırım fonlarının düzenleyecekleri altışar aylık ara mali tabloların, sürekli denetlemeyle görevli bağımsız denetleme kuruluşları tarafından incelenmesi ve rapora bağlanmasıdır.

Ayrıca, yukarıda, (f) bendinde belirtilen ortaklıkların menkul kıymetlerinin halka arzında veya mevcut paylarının hissedarları tarafından halka arzında düzenlenecek ara mali tablolar da bağımsız sınırlı denetime tabidir.

3. Özel Denetleme

Menkul kıymetlerin halka arzı için izin almak üzere SPK’ya baÅŸvuran veya Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında olup, birleÅŸme, devir veya tasfiye durumunda bulunan anonim ortaklıklar, aracı kurumlar ve yatırım ortaklıklarından Kurul’ca belirlenenlerin mali tablo ve raporların denetlenmesidir.

Özel denetlemeye tabi olacak kuruluşlar aşağıda belirtilmiştir:

a) Kurul düzenlemeleri çerçevesinde zorunlu veya isteÄŸe baÄŸlı olarak yıllık mali tablo, ara bilanço ve gelir tablosu düzenleyen ve denetlettiren ortaklıklar ile ihracını banka garantili olarak yapacak ortaklıklar hariç olmak üzere; tahvil, finansman bonosu vb. borçlanma senetlerinin ihracı için izin almak amacıyla Sermaye Piyasası Kurulu’na baÅŸvuracak anonim ortaklıklardan;

- Bu tür borçlanma senetlerine iliţkin ihraç talepleri 3 milyar TL’yi aţanlar,

- Bu tür borçlanma senetlerinden, daha önce Kurul’un izni ile ihraç edilmiţ olup, baţvuru tarihinde tedavülde bulunanlar ile aynı ortaklık tarafından bunlara ek olarak yeniden ihracı talep edilenlerin tümünün toplamı 5 milyar TL’yi aÅŸanlar,

b) Hisse senetleri halka arz edilen veya arz edilmiş sayılan anonim ortaklıklardan bir başka anonim ortaklıkla birleşen veya diğer bir anonim ortaklığa devir veya katılmaya taraf olanlar,

c) Sermaye artırımı yoluyla hisse senetlerini ilk defa halka arz edecek ortaklıklar,

d) Kurul düzenlemeleri çerçevesinde zorunlu veya isteğe bağlı olarak yıllık mali tablo, ara bilanço ve gelir tablosu düzenleyen ve denetlettiren ortaklıklar ortaklıklar hariç olmak üzere, mevcut payları hissedarları tarafından halka arz edilecek ortaklıklar.

2. Mali Tablo ve Rapor Düzenleme Yükümlülüğü

a) Sermaye Piyasası Kanunu’na tabi anonim ortaklıklar (Kayıtlı veya Esas Sermeye Sistemine tabi olmalarına, ödenmiÅŸ veya çıkarılmış sermayelerine veya Borsa’da iÅŸlem görüp görmediklerine bakılmaksızın tüm anonim ortaklıklar), aracı kurumlar, bankalar, yatırım ortaklıkları, yatırım fonları yıllık bilanço ve gelir tablosu düzenlemekle yükümlüdür.

b) Aracı kurumlar, aracılık faaliyetine münhasır olmak üzere bankalar, yatırım ortaklıkları, yatırım fonları ve hisse senetleri menkul kıymet borsalarında işlem gören anonim ortaklıklar ilk altı aylık ara dönemleri için ara bilanço ve gelir tablosu düzenlemekle yükümlüdür.

c) Yatırım ortaklıkları, ve hisse senetleri menkul kıymet borsalarında işlem gören anonim ortaklıklar, üçer aylık ara dönemleri için de ara bilanço ve gelir tabloları düzenlemekle yükümlüdür.

d) Menkul kıymetlerini halka arz eden ortaklıklardan, bilanço aktif toplamı 100 milyar TL’yi, brüt satış hasılatı 200 milyar TL’yi ve çalışan personel sayısı 50 kiÅŸiyi aÅŸması kriterlerinden en az ikisine birlikte sahip ortaklıklar ile aracı kurumlar yıllık bilanço ve gelir tablolarının yanısıra ek mali tablolar (fon akım, nakit akım, satışların maliyeti ve kar dağıtım tabloları) da düzenlemek zorundadır.

e) Hisse senetlerinin halka arzı nedeniyle kanun kapsamında olanlar dışında tahvil, finansman bonosu ve benzeri borçlanma senetlerini halka arz etmeleri nedeniyle Kanuna tabi anonim ortaklıklar yıllık bilanço ve gelir tablosu düzenlemekle yükümlüdür.

f) Daha önce kanun kapsamı dışında olup, sermaye artırımı veya mevcut payların ortaklarca halka satışı yoluyla hisse senetleri ilk kez halka arz olunacak ortaklıklar ile borçlanma senedi ihraç etmek isteyen ortaklıklar hesap döneminin ilk üç ayı içindeki ihraçlar için yıllık mali tablolar; daha sonraki halka arzlar ve ihraçlar için ara bilanço ve gelir tablosu düzenlemekle yükümlüdür.

g) Hisse senetleri Borsa’da iÅŸlem görmeyen ancak hisse senetleri halka arz olunan veya arz olunmuÅŸ sayılan ortaklıklar, hesap dönemlerinin ilk üç ayından sonraki bir süre içinde menkul kıymetlerini halka arz etmek üzere Kurul’a baÅŸvurdukları takdirde, ara bilanço ve gelir tablosu düzenlemek ve bu tablolar için bağımsız sınırlı denetleme yaptırmakla yükümlüdürler. Mevcut payların ortaklar kanalıyla halka arzı halinde de aynı hüküm uygulanır.

3.

4. Mali Tablolar

Sermaye Piyasası Kanunu’na Tabi Ortaklıklarca (Aracı Kurumlar Dahil) Düzenlenecek Ayrıntılı Bilanço (1.000 TL)

AKTİF (VARLIKLAR) PASİF (KAYNAKLAR)

* Cari

Dönem Önceki

Dönem * Cari

Dönem Önceki

Dönem

* / /19.. / /19.. * / /19.. / /19..

I. DÖNEN VARLIKLAR * * .. * * .. I. KISA VADELİ BOÇLAR * * .. * * ..

A. Hazır Değerler * .. * * .. * A. Finanslar Borçlar * .. * * .. *

1. Kasa .. * * .. * * 1. Banka Kredileri .. * * .. * *

2. Bankalar .. * * .. * * 2. Uzun Vadeli Krediler Anapara Taksitleri ve Faizleri .. * * .. * *

3. Diğer Hazır Değerler .. * * .. * * 3. Tahvil Anapara Taksitleri ve Faizleri .. * * .. * *

B. Menkul Kıymetler * .. * * .. * 4. Çıkarılmış Bonolar ve Senetleri .. * * .. * *

1. Hisse Senetleri .. * * .. * * 5. Diğer Finansla Borçlar .. * * .. * *

2. Özel Kesim Tahvil Senet ve Bonolar .. * * .. * * B. Ticari Borçlar * .. * * .. *

3. Kamu Kesimi Tahvil Senet ve Bonolar .. * * .. * * 1. Satıcılar .. * * .. * *

4. Diğer Menkul Kıymetler .. * * .. * * 2. Borç Senetleri .. * * .. * *

5. Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) () * * () * * 3. Alınan Depozito ve Teminatlar .. * * .. * *

C. Kısa Vadeli Ticari Alacaklar * .. * * .. * 4. Diğer Ticari Borçlar .. * * .. * *

1. Alıcılar .. * * .. * * 5. Borç Reeskontu (-) () * * () * *

2. Alacak Senetleri .. * * .. * * C. Diğer Kısa Vadeli Borçlar * .. * * .. *

3. Verilen Depozito ve Teminatlar .. * * .. * * 1. Ortaklara Borçlar .. * * .. * *

4. Diğer Kısa Vadeli Ticari Alacaklar .. * * .. * * 2. İştiraklere Borçlar .. * * .. * *

5. Alacak Reeskontu (-) () * * () * * 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar .. * * .. * *

6. Şüpheli Alacak Karşılığı (-) () * * () * * 4. Ödenecek Giderler .. * * .. * *

D. Diğer Kısa Vadeli Alacaklar * .. * * .. * 5. Ödenecek Vergi Harç ve Diğer Kesintiler .. * * .. * *

1. Ortaklardan Alacaklar .. * * .. * * 6. Ertelenen ve Takside Bağlanan Devlet Alacakları .. * * .. * *

2. İştiraklerden Alacaklar .. * * .. * * 7. Kısa Vadeli Diğer Borçlar .. * * .. * *

3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar .. * * .. * * 8. Borç Reeskontu (-) () * * () * *

4. Kısa Vadeli Diğer Alacaklar .. * * .. * * D. Alınan Sipariş Avansları * .. * * .. *

5. Alacak Reeskontu (-) () * * () * * E. Borç ve Gider Karşılıkları * .. * * .. *

6. Şüpheli Alacak Karşılığı (-) () * * () * * 1. Vergi Karşılıkları .. * * .. * *

E. Stoklar * .. * * .. * 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları .. * * .. * *

1. İlk Madde ve Malzeme .. * * .. * * II. UZUN VADELİ BORÇLAR * * .. * * ..

2. Yarı Mamuller .. * * .. * * A. Finansal Borçlar * .. * * .. *

3. Ara Mamuller .. * * .. * * 1. Banka Kredileri .. * * .. * *

4. Mamuller .. * * .. * * 2. Çıkarılmış Tahviller .. * * .. * *

5. Emtia .. * * .. * * 3. Çıkarılmış Diğer Menkul Kıymetler .. * * .. * *

6. Diğer Stoklar .. * * .. * * 4. Dığer Finansal Borçlar .. * * .. * *

7. Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) () * * () * * B. Ticari Borçlar * .. * * .. *

8. Verilen Sipariş Avansları .. * * .. * * 1. Satıcılar .. * * .. * *

F. Diğer Dönen Varlıklar * .. * * .. * 2. Borç Senetleri .. * * .. * *

II. DURAN VARLIKLAR * * .. * * .. 3. Alınan Depozito ve Teminatlar .. * * .. * *

A. Uzun Vadeli Ticari Alacaklar * .. * * .. * 4. Diğer Ticari Borçlar .. * * .. * *

1. Alıcılar .. * * .. * * 5. Borç Reeskontu (-) () * * () * *

2. Alacak Senetleri .. * * .. * * C. Diğer Uzun Vadeli Boçlar * .. * * .. *

3. Verilen Depozito ve Teminatlar .. * * .. * * 1. Ortaklara Borçlar .. * * .. * *

4. Diğer Uzun Vadeli Ticari Alacaklar .. * * .. * * 2. İştiraklere Borçlar .. * * .. * *

5. Alacak Reeskontu (-) () * * () * * 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar .. * * .. * *

6. Şüpheli Alacak Karşılığı (-) () * * () * * 4. Ertelenen ve Takside Bağlanan Devlet Alacakları .. * * .. * *

B. Diğer Uzun Vadeli Alacaklar * .. * * .. * 5. Uzun Vadeli Diğer Borçlar .. * * .. * *

1. Ortaklardan Alacaklar .. * * .. * * 6. Borç Reeskontu (-) () * * () * *

2. İştiraklerden Alacaklar .. * * .. * * D. Alınan Sipariş Avansları * .. * * .. *

3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar .. * * .. * * E. Borç ve Gider Karşılıkları * .. * * .. *

4. Uzun Vadeli Diğer Alacaklar .. * * .. * * 1. Kıdem Tazminatı Karşılıkları .. * * .. * *

5. Alacak Reeskontu (-) () * * () * * 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları .. * * .. * *

6. Şüpheli Alacak Karşılığı (-) () * * () * * III. ÖZSERMAYE * * .. * * ..

C. Finansal Duran Varlıklar * .. * * .. * A. Sermaye * .. * * .. *

1. Bağlı Menkul Kıymetler .. * * .. * * B. Sermaye Taahhütleri (-) * () * * () *

2. Bağlı Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) () * * () * * C. Emisyon Primi * .. * * .. *

3. İştirakler .. * * .. * * D. Yeniden Değerleme Değer Artışı * .. * * .. *

4. İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) () * * () * * 1. Duran Varlıklardaki Değer Artışı .. * * .. * *

5. İştirakler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) () * * () * * 2. İştiraklerdeki Değer Artışı .. * * .. * *

6. Bağlı Ortaklıklar .. * * .. * * 3 .Borsada Oluşan Değer Artışı .. * * .. * *

7. Bağlı Ortaklıklara Sermaye Taahhütleri (-) () * * () * * E. Yedekler * .. * * .. *

8. Bağlı Ortaklıklara Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) () * * () * * 1. Yasal Yedekler .. * * .. * *

9. Diğer Finansal Duran Varlıklar .. * * .. * * 2. Statü Yedekleri .. * * .. * *

D. Maddi Duran Varlıklar * .. * * .. * 3. Özel Yedekler .. * * .. * *

1. Arazi ve Arsalar .. * * .. * * 4. Olağanüstü Yedekler .. * * .. * *

2. Yerüstü ve Yeraltı Düzenleri .. * * .. * * 5. Maliyet Artış Fonu .. * * .. * *

3. Binalar .. * * .. * * 6. Sermayeye Eklenecek İştirak Hisseleri ve G.Menkul Satış Kazançları .. * * .. * *

4. Makina Tesis ve Cihazlar .. * * .. * * F. Net Dönem Karı * .. * * .. *

5. Taşıt Araç ve Gereçler .. * * .. * * G. Dönem Zararı (-) * () * * () *

6. Döţeme ve Demirbaţ .. * * .. * * H. GeçmiÅŸ Yıllar Zararları (-) * () * * () *

7. DiÄŸer maddi Duran Varlıklar .. * * .. * * 1. ………. Yılı Zararı () * * () * *

8. Birikmiţ Amortismanlar (-) () * * () * * 2. ………. Yılı Zararı () * * () * *

9. Yapılmakta Olan Yatırımlar .. * * .. * * * * * * * * *

10. Verilen Sipariş Avansları .. * * .. * * * * * * * * *

E. Maddi Olmayan Duran Varlıklar * .. * * .. * * * * * * * *

1. Kuruluţ ve Teţkilatlanma Gideri .. * * .. * * * * * * * * *

2. Haklar .. * * .. * * * * * * * * *

3. Araţtırma ve GeliÅŸtirme Giderleri .. * * .. * * * * * * * * *

4. Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar .. * * .. * * * * * * * * *

5. Verilen Avanslar .. * * .. * * * * * * * * *

F. Diğer Duran Varlıklar * .. * * .. * * * * * * * *

AKTİF TOPLAMI * * .. * * .. PASİF TOPLAMI * * .. * * ..

Dipnotlar * * * * * * * * * * * * *

*

Sermaye Piyasası Kanunu’na Tabi Ortaklıklarca Düzenlenecek

Ayrıntılı Gelir Tablosu (1.000 TL)

* Cari

Dönem Önceki

Dönem

* / /19.. / /19..

A. BRÜT SATIŢLAR

1. Yurtiçi Satışlar

2. Yurtdışı Satışlar

3. Diğer Satışlar

B. SATIŞLARDAN İNDİRİMLER (-)

1. Satıştan İadeler (-)

2. Satış İskontoları (-)

3. Diğer İndirimler (-) *

*

..

..

..

*

()

()

() ..

*

*

*

() *

..

..

..

*

()

()

() ..

*

*

*

()

C. NET SATIŢLAR

D. SATIŞLARIN MALİYETİ (-) * *

..

() * ..

()

BRÜT SATIŢ KARI veya ZARARI

E. FAALİYET GİDERLERİ

1. Araştırma ve Geliştirme Giderleri (-)

2. Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri (-)

3. Genel Yönetim Giderleri (-) *

*

*

*

()

()

() ../()

() *

*

*

()

()

() .

./()

()

ESAS FAALİYET KARI veya ZARARI

F. DİĞER FAALİYETLERDEN GELİRLER VE KARLAR

1. İştiraklerden Temettü Gelirleri

2. Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri

3. Faiz ve Diğer Temettü Gelirleri

4. Faaliyetle İlgili Diğer Gelirler ve Karlar

G. DİĞER FAALİYETLERDEN GİDERLER VE ZARARLAR (-)

H. FİNANSMAN GİDERLERİ (-)

1. Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri (-)

2. Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri (-) *

*

*

*

..

..

..

..

*

*

*

()

() ../()

..

*

*

*

*

()

()

* *

*

*

*

..

..

..

..

*

*

*

()

() ../()

..

*

*

*

*

()

()

*

*

FAALİYET KARI veya ZARARI

I. OLAĞANÜSTÜ GELİRLER VE KARLAR

1. Konusu Kalmayan Karşılıklar

2. Önceki Dönem Gelir ve Karları

3. Diğer Olağanüstü Gelirler ve Karlar

J. OLAĞANÜSTÜ GİDERLER VE ZARARLAR (-)

1. Çalışmayan Kısım Giderleri ve Zararları (-)

2. Önceki Dönem Gider ve Zararları (-)

3. Diğer Olağanüstü Giderler ve Zararlar (-) *

*

*

*

..

..

..

*

()

()

() ../()

..

*

*

*

() *

*

*

..

..

..

*

()

()

() ../()

..

*

*

*

()

DÖNEM KARI veya ZARARI

K. ÖDENECEK VERGİ VE DİĞER YASAL YÜKÜMLÜLÜKLER *

*

*

() ../() *

*

() ./()

NET DÖNEM KARI veya ZARARI * *

../() * ../()

DİPNOTLAR

Aracı Kurumlarca Düzenlenecek Ayrıntılı Gelir Tablosu (1.000 TL)

* Cari

Dönem Önceki

Dönem

* / /19.. / /19..

A. BRÜT SATIŢLAR

1. Hisse Senetleri ve Geçici İlmuhaber Satışları

2. Özel Kesim Tahvil Satışları

3. Finansman Bonosu Satışları

4. Diğer Özel Kesim Senet ve Bono Satışları

5. Devlet Tahvili Satışları

6. Hazine Bonosu Satışları

7. Diğer Kamu Kesimi Senet ve Bono Satışları

8. Diğer Menkul Kıymet Satışları

9. Aracılık Komisyonları

10. Diğer Hizmet Satışları

B. SATIŞLARDAN İNDİRİMLER (-)

1. Satış İskontoları (-)

2. Diğer İndirimler (-) *

*

..

..

..

*

()

()

() ..

*

*

*

() *

..

..

..

*

()

()

() ..

*

*

*

()

C. NET SATIŢLAR

D. SATIŞLARIN MALİYETİ (-) * *

..

() * ..

()

BRÜT SATIŢ KARI veya ZARARI

E. FAALİYET GİDERLERİ

1. Araştırma ve Geliştirme Giderleri (-)

2. Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri (-)

3. Genel Yönetim Giderleri (-) *

*

*

*

()

()

() ../()

() *

*

*

()

()

() .

./()

()

ESAS FAALİYET KARI veya ZARARI

F. DİĞER FAALİYETLERDEN GELİRLER VE KARLAR

1. İştiraklerden Temettü Gelirleri

2. Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri

3. Faiz ve Diğer Temettü Gelirleri

4. Faaliyetle İlgili Diğer Gelirler ve Karlar

G. DİĞER FAALİYETLERDEN GİDERLER VE ZARARLAR (-)

H. FİNANSMAN GİDERLERİ (-)

1. Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri (-)

2. Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri (-) *

*

*

*

..

..

..

..

*

*

*

()

() ../()

..

*

*

*

*

()

()

* *

*

*

*

..

..

..

..

*

*

*

()

() ../()

..

*

*

*

*

()

()

*

*

FAALİYET KARI veya ZARARI

I. OLAĞANÜSTÜ GELİRLER VE KARLAR

1. Konusu Kalmayan Karşılıklar

2. Önceki Dönem Gelir ve Karları

3. Diğer Olağanüstü Gelirler ve Karlar

J. OLAĞANÜSTÜ GİDERLER VE ZARARLAR (-)

1. Önceki Dönem Gider ve Zararları (-)

2. Diğer Olağanüstü Giderler ve Zararlar (-) *

*

*

*

..

..

..

*

()

()

() ../()

..

*

*

*

() *

*

*

..

..

..

*

()

()

() ../()

..

*

*

*

()

DÖNEM KARI veya ZARARI

K. ÖDENECEK VERGİ VE DİĞER YASAL YÜKÜMLÜLÜKLER *

*

*

() ../() *

*

() ./()

NET DÖNEM KARI veya ZARARI * *

../() * ../()

DİPNOTLAR

*

Sermaye Piyasası Kanunu’na Tabi Ortaklıklarca (Aracı Kurum Dahil) Düzenlenecek Kar Dağıtım Tablosu (1.000 TL)

* Cari

Dönem Önceki

Dönem

* ../../19.. ../../19..

A. DÖNEM KARININ DAĞITIMI

1. Dönem Karı

2. Geçmiş Yıllar Zararları

3. Ödenecek Vergiler

- Kurumlar Vergisi

- Gelir Vergisi Kesintisi

- DiÄŸer Vergi ve Benzerleri

4. Birinci Tertip Yasal Yedek *

*

*

*

*

*

(..)

(..)

(..) *

*

*

*

*

*

(..)

(..)

(..) *

*

*

..

(..)

(..)

*

*

(..)

*

NET DAĞITILABİLİR DÖNEM KARI * *

.. * ..

5. Ortaklara Birinci Temettü

- Adi Hisse Senedi Sahiplerine

- İmtiyazlı Hisse Senedi Sahiplerine

6. Memur ve İşçilere Temettü

7. Yönetim Kuruluna Temettü

8. Ortaklara İkinci Temettü

- Adi Hisse Senedi Sahiplerine

- İmtiyazlı Hisse Senedi Sahiplerine

9. İkinci Tertip Yasal Yedek

10. Statü Yedekleri

11. Özel Yedekler *

*

(..)

(..)

*

*

(..)

(..)

* *

(..)

*

(..)

(..)

(..)

*

(..)

(..)

(..) *

(..)

(..)

*

*

(..)

(..) *

(..)

*

(..)

(..)

(..)

*

(..)

(..)

(..)

OLAĞANÜSTÜ YEDEK *

* *

.. * ..

B. YEDEKLERDEN DAÄžITIM

1. Ortaklara Pay

- Adi Hisse Senedi Sahiplerine

- İmtiyazlı Hisse Senedi Sahiplerine

2. Memur ve İşçilere Pay

3. Yönetim Kuruluna Pay *

*

*

*

(..)

(..)

* *

*

*

(..)

*

(..)

(..) *

*

*

(..)

(..)

* *

*

*

(..)

*

(..)

(..)

C. HİSSE BAŞINA KAR (TL/%)

1. Adi Hisse Senedi Sahiplerine (TL/%)

2. İmtiyazlı Hisse Senedi Sahiplerine (TL/%) *

*

*

../..

../.. ../.. *

*

../..

../.. *

../..

*

D. HİSSE BAŞINA KAR PAYI (TL/%)

1. Adi Hisse Senedi Sahiplerine (TL/%)

2. İmtiyazlı Hisse Senedi Sahiplerine (TL/%) *

*

*

*

../.. ../..

../.. *

*

*

../.. ../..

../..

*

Mali tablolar hakkında detaylı bilgiye, Sermaye Piyasası Kanunu’nda "Muhasebe Standartları"nı düzenleyen Seri XI’den (özellikle TebliÄŸ No.*1′e) ve mali tablolar hakında bilgi veren çeÅŸitli kitaplardan ulaÅŸmak mümkündür.

5.

6. Mali Oranlar

Sermaye piyasasından tahvil ve/veya hisse senedi satın alarak yatırım yapacak bir yatırımcı, yapacağı yatırımın taşıdığı risk ve bu yatırımdan sağlayacağı gelir hakkında doğru bilgilere sahip olmak ister. Bu doğru bilgileri yatırımcıya verebilecek göstergeler mali oranlardır. Ancak bu oranların gerçekleri en iyi şekilde yansıtabildiklerini söylemek için bilanço kalemlerinin çok iyi analiz edilmiş olmaları gerekir.

a. Cari Oran

Toplam Dönen Varlıklar** **

Toplam Kısa Vadeli Borçlar

Oran, firmanın kısa sürede borç ödeme gücü hakkında bilgi vermektedir. Sağlam mali bünyeyi gösteren oran, değişik iş kollarına ve ekonomik koşullara göre farklı olabilmekte ise de, genel kural olarak oranın yıllar içinde büyümesi firmanın cari borç ödeme gücünün yükseldiği anlamına gelir.

b. Likidite Oranı

Toplam Dönen Varlıklar**- Stoklar - Diğer Dönen Varlıklar **

Toplam Kısa Vadeli Borçlar

Kısa vadede nakde dönüşebilecek dönen varlıkların, kısa vadeli borçları karşılama gücünü göstermektedir.

c. Alacak Devir Hızı

Net Satışlar **

Kısa Vadeli Ticari Alacaklar

Ticari alacakların kaç kez satışlara dönüştüğünü göstermektedir. Genelde devir hızının yüksek olması ve artması iyi bir gösterge olarak yorumlanmaktadır.

d. Stok Devir Hızı

Satışların Maliyeti **

(Dönem Başı Stok + Dönem Sonu Stok) / 2

Stokların yıl içinde kaç kez satışlara dönüştürüldüğünü göstermektedir. Devir hızının yüksek olması işletmenin daha fazla kar etmesine olanak sağlamaktadır.

e. Borçlanma Oranı

Toplam Borçlar***

Toplam Özvarlıklar

Firmanın aktif yatırımlarının finansmanında kullandığı borcun, özvarlığa göre ne boyutta olduğunu gösteren bu oranın büyük olması ortaklığın özvarlıktan çok borçla çalıştığı anlamına gelir. Yüksek borçluluk firmanın borç ödeme gücünü olumsuz etkileyerek finansal riskini arttrıcı olabilir. Ekonominin büyüme dönemlerinde, şirketlerin kârları büyüyeceğinden, faiz giderlerinin vergiden düşülmesi nedeniyle pay başına kâr rakamı da büyüyecek ve hissedarlara ödenecek pay başına temettü artacaktır. Ancak, ekonominin daralma (resesyon) gösterdiği durumlarda, şirketlerin kârlarının azalmasına paralel olarak, borç ödeme gücü azalacak, aynı zamanda da hissedarlara ödenecek temmettü oranı sıfır olabilecektir. Kısaca, borçlanma ile finansman şirketlerin toplam varlık riskinde olumlu ya da olumsuz bir etki meydana getirmezken, hissedarların yüklendikleri riski arttıracaktır.

f. Aktif Kârlılığı Oranı

Faaliyet Karı + Finansman Giderleri*

Aktif Toplamı

İşletmenin kaynaklarının ne ölçüde karlı kullanıldığını göstermektedir. Yüksek oran firmanın aktif yatırımlardan daha yüksek kâr ettiği anlamına gelir.

g. Brüt Kar Marjı

Brüt Satış Kârı*

Net Satışlar

İşletmenin satışlarının brüt karlılığını göstermektedir.

h. Özvarlık Kârlılığı

Vergiden Öncesi Kâr*

Toplam Özvarlık

Firmanın özvarlık kârlılığını gösteren bu oran pay başına dağıtılacak kâr payının büyüklüğü hakkında bir fikir verebilir. Büyük oran tercih edilir. Ancak, borçlanma oranının büyüklüğü, özvarlılık kârlılığını arttırıcı etki yaparsa da, (finansal kaldıraç etkisi) firmanın riski de büyük olacağından yatırımcı için arzu edilmemesi gereken bir durum var demektir.

ı. Borçlanma Maliyeti

Finansal Giderler Toplamı*

Toplam Borçlar

Bu oran, bir bilanço döneminde borçlanmanın ortalama maliyetini göstermektedir. Oranın büyüklüğü (küçüklüğü) firmanın borç kaynağının pahalı (ucuz) bir kaynak olduğu anlamına gelir. Oranın aktif kârlılığı oranından büyük olması, finansal kaldıracın etkisini ters çevirerek firmanın özvarlık kârlılığının düşmesine neden olur.

j. Kaldıraç Oranı

Borçlar Toplamı*

Aktif Toplamı

Bu oran aktiflerin ne kadarının yabancı kaynaklarla (borçlarla) finanse edildiğini göstermektedir.

k. Faiz Kazanma Oranı

Faiz ve Vergiden Önceki Kâr*

Toplam Finansal Giderler

Ortaklığın bir döneme ait FVÖK’ının o dönemde gerçekleÅŸen toplam finansal giderlerini kaç defa karşıladığını gösteren bu oran ne kadar büyükse yatırımcu açısından risk o kadar azdır. Zira FVÖK azalsa bile toplam finans giderlerini karşılamaya yeter düzeyde kalabilir ve sonuçta firma zor duruma düşmez. Ortaklara dağıtılabilecek kâr ortadan kalkmaz.

l. Kar Dağıtım Oranı

Toplam Temettü*

Net Dönem Karı

İşletmenin net dönem karından ne kadarının adi hisselere temettü olarak dağıtıldığını göstermektedir.

m. Pay Başına Temettü

Bir dönemde ortaklara dağıtılmasına karar verilen toplam kâr payının o döneme ait hisse senedi sayısına bölünmesi ile bulunur. Diğer bir hesaplama şekli ise kâr payı dağıtım oranının hisse senedi nominal değeri ile çarpılmasıdır. Hisse senedi değerleme modellerinden biri olan "temettü büyüme modeli"ne temel teşkil eden bu oran aynı zamanda yönetimin iyi bir yatırım politikası izleyip izlemediği konusundaki yatırımcıların beklentilerini etkilemesi bakımından da önem taşır.

n. Temettü Verimi

Dönem İçinde Ödenen Temettü*

Dönem Başı Pazar Fiyatı

Hisse senedinin bir dönemde sağladığı temettü verimi hesabında kullanılan temettü rakamı, o dönem sonunda döneme ait gelirden ödenmesi kararlaştırılan temettü olmayıp, o dönem içinde hisse senedi hamiline bizzat ödenen temettü miktarıdır. Bu temettü geçen yılki kârdan bu yıl ortaklara dağıtılmış olan temettüdür. Buradaki dönem başı pazar fiyatı, hisse senedinin yılbaşındaki pazar fiyatı değildir. Yatırımın yapıldığı dönemin uzunluğu ile ilgili bir kavram olup, bu dönemin başlangıç tarihindeki hisse senedinin alınış fiyatıdır.

Analizci uygulama yaparken isterse, ödenen temettü yerine, yakın gelecekte ödenmesi muhtemel temettü miktarını da dikkate alabilir.

o. Fiyat-Kazanç Oranı (Price-Earnings Ratio, P/E Ratio)

Bu oran, hisse senedi fiyatının, hisse başına kâr rakamına oranıdır. Hisse başına kârı aşağıdaki şekilde formüle edebiliriz;

Hisse Başına Kâr = Net Kâr *

Ortalama Hisse Senedi Sayısı

Hisse başına kâr, vergi sonrası net kârdan imtiyazlı ve kurucu hisselere, yönetim kurulu ve çalışanlara ödenen temettü çıkarıldıktan sonra, kalan kârın ortalama hisse senedi sayısına bölünmesi ile bulunur. (Uygulamada, hisse senedi piyasasındaki şirketlerin genellikle ana sözleşmelerine dayanarak ödedikleri bu temettü miktarları kolayca öğrenilememektedir.) Yıl içerisinde, şirketin ödenmiş sermaye yapısında meydana gelen bir değişim, dönem sonu itibarı ile toplam hisse senedi sayısında da değişikliğe yol açacaktır. Dört farklı biçimde olan bu değişim şöyle gruplanabilir;

a)*Piyasa fiyatından yeni hisse senedi ihraç etmek (New issue at full market price),

b)*Bir başka şirketi satın almak için yeni hisse senedi ihraç etmek (issue on an acquisition),

c)*Bedelli sermaye artırımı nedeniyle hisse senedi çıkarmak (rights issue),

d)*Bedelsiz sermaye artırımı nedeniyle hisse senedi çıkarmak (bonus issue).

Ülkemizdeki uygulama, sadece bedelli ve bedelsiz sermaye artırımı yönündedir. Bedelsiz olarak ihraç edilen hisse senetlerinin kârdan tam pay alması genellikle şirket yönetimi tarafından benimsendiği için, hisse senedi yapısında bir değişikliğe yol açmamaktadır. Bedelli sermaye artırımıyla sağlanan fon, artırım tarihinden itibaren şirketin faaliyetine katılır. Bu sebepten, hisse senetleri, katılım süresi ile ağırlıklandırılarak ortalama hisse senedi sayısı belirlenir.

Hisse başına verim hesaplamasında, dönem sonu tahmini fiyat en önemli rakamdır. Hisse başına kârın, uygun Fiyat-Kazanç oranı ile çarpımı bizi dönem sonu tahmini fiyata ulaştırır. En çok kullanılan Fiyat-Kazanç oranı, hisse senedinin kapanış fiyatının, en son hisse başına kâra bölünmesiyle bulunan orandır. Fiyat-Kazanç oranı, günlük, haftalık, aylık, yıllık gibi değişik dönemler için hesaplanabildiğinden, farklı oranlar ortaya çıkacaktır.

Çarpan olarak da tanımlayabileceğimiz Fiyat-Kazanç oranının temel belirleyicileri, firmanın kazançlarındaki büyüme oranı ile riskliliğidir. Oran, firmanın riskliliği ile ters, kârdaki büyüme oranı ile doğru orantılıdır. Bununla birlikte, oranın büyüklüğü ya da küçüklüğü, şirketin dağıtabileceği temettü ödemelerine, dolayısıyla, gelecek dönemlerdeki kârın piyasa tarafından algılanmasına bağlanabilir.

Yüksek Fiyat-Kazanç oranı durumunda; (a) Piyasa, gelecek dönemlerdeki kârların yüksek olacağını beklemekte veya (b) Nakit akımlarını (hisse senedi başına dağıtılacak temettüleri ve sermaye kazancını) beklenenden daha düşük oranda iskonto etmektedir.

Düşük Fiyat-Kazanç oranı, yüksek risk oranından çok, piyasanın kötümser tahminlerine bağlanıyorsa, risk faktörü farklı hisse senetleri için eşitlendiğinde, düşük Fiyat-Kazanç oranına sahip hisse senetlerini alan yatırımcı, beklenen getiri oranının üstünde bir verimlilik elde edecektir.

Hisse senetlerini değerlemede kullanılabilecek uygun Fiyat-Kazanç oranı saptandıktan sonra, yatırımcı, bulunan dönem sonu tahmini fiyat ile cari piyasa fiyatını karşılaştırarak, hisse senedinin gerçek değerinin üstünde veya altında bir fiyattan satıldığını görecek, böylelikle satma, alma veya elde tutma kararı verecektir. Örneğin, ZZZ şirketinin, hisse senedi başına beklenen kazancı 800 TL ve uygun Fiyat-Kazanç oranı 15 ise, yatırımcı bu şirket için gerçek fiyatın 12.000 TL olduğu sonucuna varacaktır. Hisse senedinin cari piyasa fiyatı 10.000 TL ise, yatırımcı hisse senedini gerçek değerinin altındaki bu fiyattan satın alacaktır. Cari piyasa fiyatı 15.000 TL ise, yatırımcı, hisse senedinin gerçek değerinin üzerindeki bir fiyattan satıldığını görecek ve elindeki hisse senetlerini satma zamanı olduğunu düşünecektir.

Fiyat-Kazanç oranının dalgalanma gösterdiği bir alan vardır ve bu alan, medyan F/K oranı veya ortalama F/K oranı etrafında yer alır. Ayrıca, şirketler faaliyet gösterdikleri sektörden ve ekonominin genel koşullarından bağımsız değildirler.

Şirketin piyasa performansını saptama bakımından, karşılaştırma yapılabilmesi için diğer Fiyat-Kazanç oranlarına ihtiyaç vardır. Pazar ve sektör için hesaplanan Fiyat-Kazanç oranları bu imkânı sağlamaktadır. Şirketin Fiyat-Kazanç oranı, piyasanın Fiyat-Kazanç oranı ile karşılaştırılarak, şirket performansının genel olarak, piyasa performansının üstünde veya altında bir eğilime sahip olup olmadığı belirlenebilir.

7.

8. Özel Durumların Kamuya Açıklanması

Kamunun sürekli aydınlatılması temelinde sermaye piyasasının açıklık ve dürüstlük içinde iÅŸleyiÅŸini saÄŸlamak, tasarruf sahipleri, ortaklar ve diÄŸer ilgililerin zamanında bilgilendirilmesini temin etmek amacıyla, sermaye piyasası araçlarının deÄŸerini ve yatırım kararlarını etkileyebilecek önemli olay ve geliÅŸmelerde kamuya açıklanacak özel durumlar ve bunların açıklanma esasları SPK’nın Seri:VIII No:20 tebliÄŸi ile açıklanmıştır.

Ortaklık tarafından yapılacak açıklamalarda;

- Sermaye piyasası araçları Borsada iÅŸlem gören ortaklıklar özel durumun ortaya çıkması veya öğrenilmesi tarihinde en seri haberleÅŸme vasıtasıyla Kurul ve Borsa’ya açıklamayı ulaÅŸtırmak zorundadırlar. Açıklama ayrıca tebliÄŸin ekinde yer alan forma uygun olarak, en geç durumun ortaya çıktığı günü izleyen iÅŸgünü saat: 09:00′a kadar Kurul ve Borsa’ya ulaÅŸtırılır.

- Sermaye piyasası araçları Borsada iÅŸlem görmeyen ortaklıklar, özel durumun ortaya çıkması veya öğrenilmesini izleyen en geç 5 gün içinde Kurul’a açıklamayı iletmelidirler.

Bu bilgilerden Borsanın yayınladığı bültenle duyurulanlar dışındakiler, Kurul bülteni ile kamuya duyurularak ilan edilir.

Özel Durumlar

a) Ortaklığın Sermaye Yapısına ve Yönetim Kontrolüne İlişkin Değişiklikler

- Sermaye yapısında, hisselerin sahip oldukları oy haklarında meydana gelen değişiklik veya sermaye piyasası mevzuatı uyarınca vekaleten toplanması veya sair yollarla yönetimin doğrudan veya dolaylı el değiştirmiş olması,

- Bir gerçek veya tüzel kiÅŸinin veya bu gerçek kiÅŸi ile birlikte hareket eden diÄŸer gerçek veya tüzel kiÅŸilerin, ortaklıktaki toplam oy hakkının veya sermayenin % 10 veya daha fazlasına sahip olması veya ortaklıktaki toplam oy hakkının veya sermaye payının %10′un altına düşmesi,

b) Duran Varlık Alımı, Satımı, Kiralanması, Kiraya Verilmesi

Son bilançodaki duran varlıkların toplam net deÄŸerinin en az % 25′ine veya aktif toplamının en az % 10′una ulaÅŸan oranlarda ya da mal ve hizmet üretimini etkileyecek derecede duran varlık alışı, satışı, kiralanması veya kiraya verilmesi.

Hisse senetleri borsada iÅŸlem gören ortaklıkların ödenmiÅŸ sermayelerinin % 5 ‘ini aÅŸan gayrimenkul alım satımlarında, kendi gayrimenkullerini baÅŸka bir ÅŸirkete sermaye olarak koymaları halinde, bu gayrimenkullerin ekspertiz ÅŸirketlerine deÄŸerlemelerinin yaptırılması zorunludur. Bu kapsamdaki iÅŸlemlerde ortaklıkların, ekspertiz ÅŸirketince yapılan deÄŸerleme sonucunu ve alım satımla ilgili diÄŸer bilgileri en geç sözkonusu iÅŸlemleri takipeden iÅŸgünü, İMKB bülteninde ilan edilmek üzere Borsaya bildirmeleri zorunludur. (Seri IV No:1, Ek Madde 2)

c) Ortaklığın Faaliyetlerine İlişkin Değişiklikler

- Faaliyet konusunun değişmesi veya yeni konularda faaliyete başlanması,

- Faaliyetlerinin kısmen veya tamamen durdurulması veya imkansız hale gelmesi,

- Ortaklığın esas sözleşmesinde öngörülen süresi ile ilgili karar alınması,

- Ortaklık aleyhine fesih davası açılması,

- Alacaklıların ortaklığın feshini dava etmesi,

- Ortaklığın feshine karar verilmesi,

- Ortaklığın organizasyon yapısının değişmesi, merkezinin veya ana birimlerinin taşınması,

- Mali yapısını etkileyecek derecede önemli bir dava açılması veya bu nitelikte bir davanın ortaklık tarafından üçüncü kişilere açılması

- İmtiyaz koşularındaki değişiklikler, patent, lisans, know-how, teknolojik işbirliği gibi konularda anlaşmaların yapılması veya mevcutların bozulması, önemli ihale kazanılması

- Ortaklık varlıklarının doğal afetler, yangın, su basması nedenlerle zarar görmesi,

- Toplu sözleşme görüşmelerinin sonuçlanması, grev, lokavt kararının uygulamaya konulması veya kaldırılması,

- Son bilançodaki işçi sayısının % 20’sine ulaÅŸan oranda işçi artış ve azalışlarının olması,

- Mevsimlik ve olağan dalgalanmalar dışında kapasite kullanım oranlarındaki 20 puanlık uzun süreli değişikliklerin olması.

d) Ortaklığın Yatırımlarına İlişkin Değişiklikler

- Son bilançodaki net aktif toplamının % 25 veya daha fazlası tutarında fiziki sabit sermaye yatırım kararının alınması, vazgeçilmesi, durdurulması, ertelenmesi veya bu yatırımla ilgili teşvik belgesi alınması veya belgenin iptali.

e) Ortaklığın Mali Yapısına İliÅŸkin DeÄŸiţiklikler

- Son bilançodaki aktif toplamının % 10 veya daha fazlasına tekabül eden tutar için ortaklık aleyhine haciz veya rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibe başlanılması veya davasının sonuçlanması,

- Son bilançodaki aktif toplamının % 10 veya daha fazlası tutardaki borçlar için alacaklıların vazgeçmesi, borçların ertelenmesi veya vadelerinin uzatılması, ortaklığın konkordato mühleti istemesi, ortaklığın iflasına karar verilmesi,

- Son bilançodaki aktif toplamının % 10′u veya daha fazlasına tekabül eden alacakların şüpheli alacak haline gelmesi veya bu durumun ortadan kalkması,

- Ortaklığın menkul kıymetlerinin yabancı borsalara kote edilmesi veya kottan çıkarılması,

- Esas sermaye sistemindeki ortaklıklarda, ortaklık yönetim kurulu’nca sermayenin artırılması veya azaltılması için genel kurula öneri götürülmesi kararı alınması,

- Kayıtlı sermaye sistemindeki ortaklıkların Yönetim kurulunun sermaye artırım kararı alması,

- Sermayenin 2/3′ünün karşılıksız kaldığının anlaşılması, ortaklığın aktiflerinin borçları karşılamaya yetmediÄŸinin anlaşılması,

- Halka açık anonim ortaklıklarda temettü ödeme tarihlerinin belirlenmesi,

- Kararlaştırılan sermaye artırımının tamamen veya kısmen gerçekleştirilememesi.

f) İştirakler ve İş Ortaklıklarına İlişkin Değişiklikler

- Son bilançodaki aktif toplamının % 10 veya daha fazlası oranında veya faaliyetlerini etkileyecek oranda iştirakte bulunulması veya iştiraklerin satılması veya başka bir şirketin sermayesinin veya toplam oy hakkının % 10 veya daha fazlasının elde edilmesi veya iştirakin elden çıkarılması,

- Başka gerçek ve tüzel kişilerle iş ortaklığı (Joint Venture) kurulması.

g) İdari Konulara İlişkin Değişiklikler

- Genel Kurul ve Yönetim Kurulu Kararlarının aleyhine dava açılması ve kesinleşmesi,

- Yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile denetçilerinin genel kurulca ibra edilmemesi veya aleyhlerine sorumluluk davası açılması

- Yönetim kurulu başkan ve üyeleri, denetçiler, genel müdür ve yardımcıları veya ortaklıkta önemli karar ve yetki sorumluluğu taşıyan diğer kişilerin sahtekarlık, emniyeti suistimal , hileli iflas, dolandırıcılık, hırsızlık gibi suçlardan mahkum olması,

h) DiÄŸer DeÄŸiÅŸiklikler

- Hisse senetleri borsada iÅŸlem gören ortaklıkların yönetim kurulu baÅŸkan ve üyeleri, genel müdür ve yardımcıları ile sermayenin % 10 veya daha fazlasına sahip olan ortakların ortaklık hisse senedi alış veya satışlarının toplamının, sermayenin % 1′ine ulaÅŸması,

- Ortaklığın son mali tablosunda aÅŸağıda belirtilen ÅŸarta baÄŸlı olayların gerçekleÅŸmesi ; (Seri:XI, TebliÄŸ No:1′den Ek:1-2 (a))

. Devam etmekteki davalar

. İşletmenin satıcıya ciro ettiği senetler

. İşletme lehine veya aleyhine tazminat talepleri

. Verilen teminat mektupları ve kefaletler

. Varlıkların kamulaştırılmasına yönelik hazırlıkların görülmesi

. Benzeri olaylar

- Ortaklığın bağımsız denetlemesini yürüten denetleme kuruluşunun çekilmesi veya denetleme sözleşmesinin feshedilmesi

- Ortaklığın daha önce faaliyet raporu, mali tablo, mali tablo dipnotları, izahname veya başka yolla kamuya açıkladığı bir durumda değişiklik olması

1. Diğer Özel Durumlar

1. Olağandışı Fiyat ve Miktar Hareketleri

Ortaklıklar, Borsada işlem gören sermaye piyasası araçlarının fiyatlarında veya işlem miktarlarında olağan piyasa koşullarının gerektirdiğinden farklı ve önemli değişikliklerin ortaya çıkması durumunda, henüz kamuya açıklanmamış bir özel durumun olup olmadığını ve varsa, özel durumu derhal açıklar.

2. Doğrulama Yükümlülüğü

Ortaklıklar hakkında, tasarruf sahiplerinin yatırım kararlarını veya sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını etkileyebilecek öneme sahip, basın-yayın organları veya kamuoyunda çıkan ve ortaklığı temsile yetkili olmayan haber veya söylentilerin varlığı halinde, bunların doğru veya yeterli olup olmadığı konusunda, ortaklıklarca bir açıklama yapılması zorunludur.

3. Borsalarda Büyük Miktarlı Hisse Senedi Satışları (Seri:VIII, No:20, Md.6)

ÖzelleÅŸtirme kapsamındaki halka arzlar dahil hisse senetleri Borsa’da iÅŸlem gören anonim ortaklıkların dolaşımda bulunmayan hisse senetlerinin Borsa’da satılması sonucınu doÄŸuracak iÅŸlemlere baÅŸlanılması veya bu konuda bir aracı kuruluÅŸ ile anlaÅŸma yapılması durumunda, satılacak hisse senedi, nominal tutarı ve satış dönemine iliÅŸkin bilgiler hissedar tarafından Kurul’a ve Borsa’ya ulaÅŸtırılır.

Bildirimin yapıldığı veya en geç ertesi iÅŸgünü “Hisse Senetlerinin Kurul Kaydına Alınmasına ve Satışına İliÅŸkin Esaslar” TebliÄŸinin mevcut hisse senetlerinin halka arzı konulu 5. maddesi uyarınca hisse senetlerinin Kurul kaydına alınması talebi ile Kurul’a müracaat edilir.

Bu madde uyarınca yapılacak satışlara en erken, açıklamanın yapılmasını takip eden 5 inci günde başlanabilir. Kurul gerektiğinde bu süreyi kısaltabilir veya uzatabilir.

8. SERMAYE PİYASASI KANUNU’NA TABİ ORTAKLIK VE KURULUÅžLARIN MALİ TABLO VE RAPOR DÜZENLEME, KAMUYA DUYURMA VE BAÄžIMSIZ DENETLEME YÜKÜMLÜLÜKLERİ *

8.1 Bağımsız Denetleme *

8.1.1 Sürekli Denetleme *

8.1.2 Sınırlı Denetleme *

8.1.3 Özel Denetleme *

8.2 Mali Tablo ve Rapor Düzenleme Yükümlülüğü *

8.3 Mali Tablolar *

8.4 Mali Oranlar *

8.5 Özel Durumların Kamuya Açıklanması *

8.1.1 Diğer Özel Durumlar *

*

Sermaye Piyasası Kurulu

Salı, 06 Kasım 2007

Sermaye Piyasası Kurulu 1981 yılında 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile kurulmuÅŸtur. Yetkilerini kendi sorumluluÄŸu altında bağımsız olarak kullanan, idari ve mali özerkliÄŸe sahip düzenleyici bir kamu kurumudur. İlgili olduÄŸu bakanlık, BaÅŸbakan tarafından görevlendirilen Devlet Bakanlığı’dır. Merkezi Ankara’da olan kurulun İstanbul’da bir temsilciliÄŸi bulunmaktadır

Kurul’un temel görevi;

· Sermaye piyasasının güven açıklık ve kararlılık içinde çalışmasını

· Tasarruf sahiplerinin yani yatırımcıların hak ve yararlarının korunmasını

sağlamaktır.

KURULUN TEŞKİLAT YAPISI

Kurul Karar Organı

Kurul, Bakanlar Kurulu kararı ile atanan yedi üyeden oluşur.

Kurul Üyeleri’nin

· ikisi ilgili Bakanlığın aday gösterdiği 4 kişi arasından,

· biri Maliye Bakanlığının aday gösterdiği iki kişi arasından,

· biri Sanayi ve Ticaret Bakanlığının aday gösterdiği iki kişi arasından,

· biri Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun aday gösterdiği iki kişi arasından,

· biri Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliğinin aday gösterdiği iki kişi arasından,

· biri Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin aday gösterdiği iki kişi arasından atanır.

Bakanlar Kurulu, adaylardan birini başkan olarak atar. Kurul, Başkanın teklifi ile üyelerden birini ikinci başkan olarak seçer.

Kurul başkan ve üyeleri resmi ve özel başka hiç bir görev alamazlar.

Kurul başkanı ve üyelerinin görev süreleri altı yıldır. Süresi bitenlerin tekrar atanmaları mümkündür. Başkan dışındaki üyelerin üçte biri iki yılda bir yenilenir.

Hizmet Birimleri Sermaye Piyasası Kurulu, Kurul başkanı ve üyeleri ile başkana bağlı olarak Kurul faaliyetlerini yürüten teşkilattan oluşur. Kurul çalışmaları Kurul başkanına bağlı başkan yardımcılıkları altında çalışan hizmet birimleri tarafından hazırlanmaktadır.

Hizmet birimleri;

· Denetleme Dairesi

· Ortaklıklar Finansmanı Dairesi

· Aracılık Faaliyetleri Dairesi

· Kurumsal Yatırımcılar Dairesi

· Araştırma Dairesi

· Muhasebe Standartları Dairesi

· Piyasa Gözetim ve Düzenleme Dairesi

· Hukuk İşleri Dairesi

· Bilgi İşlem İstatistik ve Enformasyon Dairesi

· İdari ve Mali İşler Dairesi’nden oluÅŸmaktadır.

Hizmet birimleri daire başkanlıkları ile bunlara bağlı olarak çalışan daire başkan yardımcıları, uzmanlar ile müdürlükler bünyesindeki servisler ve memurlardan oluşmaktadır.

Kurul’un mali özerkliÄŸi vardır. Kurul’un bütün giderleri özel bir fondan karşılanır. Menkul kıymet ihraçcıları (ÅŸirketler, yatırım fonları, yatırım ortaklıkları) bu fona ihraç ettikleri menkul kıymetlerin binde ikisi tutarında ücret öderler. Fon gelirleri Kurul giderlerini karşılayamayacak durumda ise açık, Bütçeden alınan yardımla kapatılır.

KURULUN TEMEL AMAÇLARI

· Sermaye piyasalarının işleyiş kurallarını belirlemek,

· Piyasadan fon kullanan şirketlerin belli kurallara uygun olarak en iyi şekilde yararlanmalarını sağlamak,

· Sermaye piyasasına yatırım yapan tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarını korumak,

· Piyasaların adil ve etkin çalışmasını sağlamaktır.

Kurul bu hedeflere Kanun, yönetmelik ve tebliğlerle düzenlemeler yaparak, piyasaların gözetim ve denetimini sağlayarak ulaşmaya çalışmaktadır.

KURULUN DÜZENLEMELERİ

Kurul’un sermaye piyasası ile ilgili yaptığı düzenlemeler TebliÄŸ olarak Resmi Gazetede yayınlanır.

Kurul,

· Kendi gözetimi altındaki piyasalardaki işlemlerle ilgili,

· Görev alanındaki işlerin kurallarının tanımlanması ile ilgili

düzenlemeler yapmakla yetkilendirilmiştir.

Bu amaçla;

· Menkul kıymetlerle ilgili düzenlemeler,

· Menkul kıymetler borsalarının, kıymetli madenler borsalarının, vadeli işlem ve opsiyon borsalarının kuruluş ve işleyişine ilişkin düzenlemeler,

· Sermaye piyasasından menkul kıymet ihracı yoluyla fon sağlayan şirketlere ilişkin düzenlemeler,

· Sermaye piyasası kurumları ile ilgili düzenlemeler yapar.

KURULUN ŞİRKETLERLE İLGİLİ YETKİLERİ

Yerli veya yabancı şirketlerin menkul kıymetleri ülkemizde halka arz olunacaksa Kurul kaydına alınması zorunludur. Menkul kıymetin Kurul kaydına alınabilmesi için şirketlerin gerekli belgelerle Kurula başvurmaları, yatırımcıyı bilgilendirmek için hazırlanan izahnamenin Kurulca onaylanması gerekir.

Kayda alınması gereken işlemler;

· Hisse senetlerinin veya borçlanma araçlarının şirketler tarafından ihracı,

· Halka arz,

· Varlığa dayalı menkul kıymet, oydan yoksun hisse senedi ve hisse senedi ile değiştirilebilir tahvil ihracı,

· Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının, yatırım ortaklıklarının ve yatırım fonlarının menkul kıymet ihraçlarıdır.

Ayrıca;

· Pay sahiplerine çağrıda bulunulması veya vekaleten oy hakkı toplanması,

· Kayıtlı sermayeye geçiş ve tavan tespiti Kurul iznine tabidir.

İzahnamenin İçeriği

Menkul kıymetlerin halka arzında yatırımcıya açıklanacak bilgiler izahnamede yeralır. İzahnamede,

· Şirket hakkında bilgiler,

· Finansal durumu belirten mali tablolar

· Detay faaliyetler bilgileri

bulunur.

Yatırım fonları ve ortaklıkların dağıtacağı izahnamede portföyün kompozisyonu yatırım kriterleri satış ve alım komisyonu bilgileri yönetim ücretleri gibi bilgiler yer alır.

Kurul Tarafından Kayda Alınmanın Amacı Kayda alma demek yatırımcının katılımcı olma veya olmama yönümdeki kararı vermek için ihtiyacı olan temel unsurları izahnamenin taşıdığını ve doğru olarak sunduğunu gösterir. Kayda alma ihraç edilen menkul kıymetin Kurulca teminat altında olduğunu veya ihracın kalitesini göstermez. Kayda alma Kurul Başkanının veya vekilinin imzasını taşıyan bir belge ile olur.

Kurul gerekli gördüğü hallerde izahnameye yatırımcılar için uyarılar koyar. Bu uyarılar işlemin veya şirketin kalitesi ile ilgili olmayıp, sadece yatırımcıların belli konulara dikkatini çekmek ve yanlış bilgilendirilmesini önlemek amacıyladır. Örneğin;

· Muhasebe kayıtları ile ilgili düzeltilmemiş işlemler,

· Şirketin zorlukları, devam etmekte olan davalar

· Risk taşıyan çeşitli konular.

Bilgilerin İzlenmesi Kurul kamuyu aydınlatma amacıyla verilen bilgilerin doÄŸruluÄŸunu izler. Muhasebe kayıtlarının ÅŸirketin gerçek durumunu yansıtmasını saÄŸlamak amacıyla bağımsız denetim kuruluÅŸları Kurul’a yardım ederler. Kurul yıllık, altı aylık ve üçer aylık dönemlerde açıklanan mali tabloların bilgilerinin doÄŸruluÄŸunu inceler.

KURUL İZİNLERİ

Sermaye piyasası faaliyetinde bulunacak kurumların Kuruldan izin almaları zorunludur.

Kurul, · Yatırım ortaklıkları ve yatırım fonları,

· Gayrimenkul yatırım ortaklıkları,

· Portföy yönetim şirketleri, yatırım danışmanlığı şirketleri,

· Aracı kurumlar,

· Derecelendirme şirketleri,

· Genel finans ortaklıkları,

· Bağımsız denetleme kuruluşları,

· Risk sermayesi yatırım fonu ve ortaklıklarının

kuruluşuna ve faaliyete geçmesine izin verir.

İzin öncesinde Kurul aşağıdaki konuların doğruluğunu inceler ve şirketlerin;

· Başlangıç sermayesi,

· Ortakların özellikleri,

· Çalışanların deneyimleri,

· Şirketin kanuni düzenlemelere uygunluğuna

bakarak izin verir.

KURULUN GÖZETİMİ

Sermaye piyasası ile ilgili bütün uygulamalarda menkul kıymet yatırımcısına zarar verecek davranışların incelenmesi Kurul tarafından icra edilir.

Özellikle;

· Borsalardaki fiyat hareketliliği,

· Kamuya açıklanmamış bilgilerin kullanılarak yapıldığı işlemler (içerden öğrenenlerin ticareti),

· Kanuna aykırı olarak zamanında yapılamayan kamu açıklamaları,

· Hisse senetleri fiyatları üzerinde manipülasyon yapılması veya yanıltıcı veya yanlış bilgiler yayılması,

· Kurul düzenlemelerine aykırı uygulamalara girişilmesi,

· Sermaye piyasası kanunu ihlalleri: yetkisiz halka arzlar, yanlış bilanço açıklanması

bu konular arasında sayılabilir.

Kurul Piyasaya Verilen Bilgilerin Doğruluğunu Gözetir.

Eğer görünürde yanlış yanıltıcı bilgilendirme varsa Kurul aşağıdaki yöntemleri kullanarak idari veya cezai yaptırımlar uygular.

· Şirketden düzenleme yayınlamasını ister.

· Şirketin piyasaya verdiği bilgilerin tebliğlere aykırı olduğunu bildirerek dava açar.

· Özel durumlarda şirketin doğru bilgileri yayınlamasına kadar borsada işlem görmesinin durdurulmasını borsadan ister.

Kurul Denetimleri Yürütür.

Kurul Başkanı herhangi bir anda denetleme başlatılmasını isteyebilir. Genellikle bir denetim piyasa gözetimi sonucunda ortaya çıkan konularda veya şirket aktivitelerinin takibi sonucunda veya şikayetler sonucunda başlatılır.

Kurul’un denetleme ve inceleme yapan uzmanları;

· İşlemlerin yapıldığı yerde inceleme yapma,

· İstedikleri bütün dökümanları kendilerine sunulması ve istenen dökümanllardan bir kopyasını alma,

· Bilgi verecek kişileri çağırarak görüşme yapma

yetkilerine sahiptir.

Kurul denetim için işbirliği içinde bulunduğu yabancı kuruluşlardan ve diğer ülke içi kurumlardan bilgi isteyebilir.

Denetleme Sonucunda Kurul;

· Bir yaptırım koyabilir,

· Konuyu kapatabilir.

· Konuyu kanuni takibat yapılmak üzere mahkemeye verebilir.

· Uyarıda bulunabilir.

Kurul Koruyucu Önlemler Alabilir Bunlar;

· Verdiği izinleri kaldırabilir yani geri çeker.

· Zararın tazminini isteyebilir.

· Mahkemeden; varlıkların dondurulmasını isteyebilir.

· Yapılan sermaye piyasası faaliyetini durdurabilir.

Kurul’a Gelen Åžikayetler

Kurula her yıl ortalama 600 şikayet gelmektedir. Şikayetlerin çoğu yatırımcıların sahip oldukları haklar hakkında yeterli bilgiye sahip olmamalarından kaynaklanmakta ve Kurul onlara gerekli bilgileri vermektedir. En fazla gelen şikayet konusu aracı kurumlarla olan anlaşmazlıklardır. Eğer yapılan şikayetler makul bulunursa gerekli denetleme faaliyetlerine başlanmaktadır

Kurula şikayetde bulunmak isteyen kişilerin gerekli destekleyici dökümanlarla birlikte (aracı kurum eksteri gibi) isim ve adreslerinin bulunduğu bir dilekçe ile başvurmaları gerekmektedir. Alınan bütün dilekçeler mutlaka cevaplanmaktadır.

İŞBİRLİĞİ

Kurul gerek kamu gerekse özel sektör ile işbirliği içindedir.

Kamu Otoriteleri İle İşbirliği

Kurul görevlerinin yerine getirilmesinde bakanlıklardan, resmi ve özel kuruluÅŸlardan görüş ve bilgi isteyebilir. Kurul’un istediÄŸi bilgileri ilgili kurumlar Kanun gereÄŸi vermek zorundadırlar. Kurul iÅŸi gereÄŸi uÄŸraÅŸtığı konularda baÅŸka mercileri ilgilendiren sorunlara rastlarsa konuyu ilgili mercilere iletir.

Uluslararası İşbirliği

Kurul semaye piyasasında gözetim ve düzenleyici kamu otoritelerini bir araya getiren Uluslararası Menkul Kıymetler Komisyonları Organizasyonu’na (IOSCO) üye bulunmaktadır. Ayrıca İktisadi İşbirliÄŸi ve GeliÅŸme TeÅŸkilatı (OECD) ve Dünya Bankası (Worldbank) gibi uluslararası kuruluÅŸlar ile yabancı ülke yetkilileri ve kurumlarıyla da iliÅŸki ve iÅŸbirliÄŸi içinde bulunarak faaliyetlerini yürütmektedir.

İki Taraflı İşbirliği

Kurul denetimlerde kendisine benzer yetkilere sahip yabancı otoritelerden gerekli olan bilgi alış verişini sağlamak amacıyla iki taraflı anlaşmalar yapmaktadır.

İLETİŞİM

Yayınlar Kamuyu bilgilendirmek amacıyla Kurul sermaye piyasasındaki gelişmeleri içeren yıllık rapor, aylık ve haftalık bültenler yayınlamaktadır. Ayrıca Kurul Kanun gereği yapmış olduğu aktiviteleri için çalışma raporu hazırlamakta ve bunu ilgili Bakanlığa sunmaktadır.

Aylık bülten içinde ihraç edilen menkul kıymetler, menkul kıymet stokları, ikinci el piyasa işlemleri, aracı kurumlar ve yatırım fonları ile yatırım ortaklıkları bilgileri yer almaktadır.

Haftalık bülten ise Kurula yapılan ihraç baÅŸvurularını, Kurul’un kayda aldığı menkul kıymetleri, Kurul kararlarını, suç duyurularını ve ilke kararlarını içermektedir.

Ayrıca Kurul sermaye piyasası ile ilgili yapılmış olan Kurul içi veya Kurul dışı çalışmalardan uygun bulduklarını kitap olarak basmaktadır.

Kütüphane

Kurulun Ankara’daki merkezinde bulunan kütüphanesinde Kurulun çalışma alanı olan sermaye piyasaları, finans, muhasebe ve bankacılıkla ilgili konularda 6000 dolayında kitap 90 çeÅŸit yerli ve yabancı dergi ve Kurul personeli tarafından yapılan araÅŸtırma raporları bulunmaktadır. Kütüphane esas olarak Kurul personeline hizmet amacını taşımakla beraber ihtisas kütüphanesi olması nedeniyle yurt çapında araÅŸtırmacı ve yatırımcılara da hizmet vermektedir.

Basın ve Piyasadaki Profesyoneller İle İlişkiler Kurul gerekli durumlarda piyasadaki kuruluşların temsilcileri ile diyalog içinde bulunarak, yeni yapılan düzenlemelerde onların görüşlerini almaktadır. Bu bağlamda konulara göre çeşitli zamanlarda toplantılar düzenlenmektedir.

Web sayfası Kurul’un sermaye piyasası ile ilgili yaptığı düzenlemeleri, yayınlanan tebliÄŸleri, aylık bülten bilgilerini ve duyuruların yer aldığı bilgileri içeren web sayfası bulunmaktadır. Bu sayfayla geniÅŸ kitlelere hitap edebilmektedir.

Sigortacılık Kavramları

Salı, 06 Kasım 2007

1. Sigortacılık Kavramları

Sigorta ferlerin hayatta bazı şartlar altında karşılaşacakları , zarar ve masraflara sebep olan olayların ekonomik sonuçlarından kendilerini korumak için önceden tedbir alma ihtiyaçlarından doğmuştur.

Sigorta : Aynı ve benzer rizikolara maruz bulunan kişiler topluluğunda rizikonun gerçekleşmesi sonucunda ortaya çıkacak ihtiyacın belli bir para (prim) karşılığında giderilmesine yönelik bağımsız bir hukuki talep hakkına sahip olunmasıdır.

Sigortanın yararları :

Güvenlik sağlar

Milli kaynakları korur ve güçlendirir,

Kredi teminine kolaylık sağlar,

Kapital birikimini saÄŸlar,

Tasarruf vasıtasıdır.

Sigortacı : Muhtemel risklere karşı sigorta olmak isteyen kişi ve kuruluşlara teminat veren kuruluş şekli kanunlarla belirlenmiş şirketlerdir. Bu şirketler Anonim Şirket veya karşılıklı sigortalarda Kooperatif Şirket şeklinde kurulur.

Poliçe : sigortacı ile sigortalı arasında sigorta sözleşmesinin yapılmış olduğunu ve sözleşmenin şartlarının gösteren belgedir.

Sigortanın Temel Prensipleri

1-Sigortalanabilir Menfaat : Sigorta ancak sigortalanabilir bir menfaatin mevcudiyeti halinde çıkar.

2-Azami Hüsnüniyet : Tarafların hileli şekilde değil de iyi niyetle hareket etmeleridir.

3-Tazminat Kaidesi : Can sigortaları hariç bütün mal ve mesuliyet sigortaları tazminat esaslı mukavelelerdir.

4-Sigortacının Kanuni Halefiyeti : Sigortacı , sigorta bedelini ödedikten sonra hukuken sigorta ettiren kimse yerine geçer. Sigorta ettiren kimsenin gerçekleşen zarardan dolayı üçüncü şahıslara karşı dava hakkı varsa , bu hak tazmin ettiği bedel nispetinde sigortacıya intikal eder.

5-Yakın Sebep : Sigortalının , sigortacısından tazminat talebinde bulunabilmesi için meydana gelen hasarın poliçede teminat altına alınan tehlikeden ileri gelmiş olması gerekmektedir.

2. Sigorta Çeşitleri

2.1 Hayat Sigortası

Sigortalıya, ihtiyarlığında sıkıntıya düşmeden hayatı sürdürme imkanını sağlamak , ölümü halinde ise bakmakla yükümlü olduğu geride kalan aile fertlerine aynı imkanı vermek hayat sigortasının belli başlı var oluş nedendir.

a-Ölüm Hali Hayat Sigortası : Sigortacının tazminat ödeme yükümlülüğünün , ancak sigortalının ölümü ile meydana geldiği hayat sigortası türüdür.

b-Yaşama Hali Hayat Sigortası : bu sigorta şeklinde söz konusu olan sigortalının önceden saptanan bir süre sonunda hayatta kalmasıdır. Kişinin bu süreden önce ölümü durumunda ödemiş olduğu ücretler sigortacıya kalır.

c-Karma Hayat Sigortası : Hayatta kalma ve ölüm durumunu belirli oranlarda karma olarak kapsayan sigorta çeşididir. Sigortalı önceden belirlenmiş bir süre içinde sigortalı olup , bu süreden önce ölümü halinde belirlemiş olduğu varislerine temin eden sigortalı miktar ödenir. Süre sonunda hayatta kaldığı takdirde ise sigortalı miktarı kendisi alır.

d-Grup Hayat Sigortası : Hayat sigortasının bu çeşidi ile bir grup insanın sadece bir sigorta poliçesi ile sigortalanması mümkün olmaktadır. Sigorta edilenler belirli bir endüstride çalışanlar , bir sendikanın üyeleri gibi gruplardır.

e-Sağlı Sigortası : Ayrı olarak yada hayat sigortalarına eklenmek suretiyle yapılabilen sigorta çeşididir. Kazadan ileri gelmeyen bütün hastalıkların tedavisi için yapılan masrafların ödenmesidir.

2.2 Hayat Dışı(Elementer) Sigortalar

Hayat dışı sigortalar hayat branşı dışında , sigortalının varlığında çeşitli risklerin sebep olacağı hasarlar ile meydana gelecek kayıpları sigorta teminatı altına almaktır. Branşları ;

a-Yangın Sigortası : Yangın sigortaları yangın neticesinde meydana gelen her çeşit hasarı karşılar. Ev ,depo ,fabrika gibi gayrimenkullar ile ev eşyası , demirbaş ,ticari mallar teminat altına alınır.

b-Kaza Sigortası : Sigortalının iradesi dışında kendisine veya mallarına gelecek zara ve ziyanın temini kaza sigortaları aracılığıyla yapılabilir. Kaza sigorta kişi ve mal sigorta olarak ikiye ayrılır.

c-Nakliyat Sigortası : Çeşitli yollarla taşınmakta olan malların sevk edilmeleri sırasında meydana gelebilecek hasarlar ile deniz araçları için söz konusu olabilecek zarar ve ziyanı temin eden sigorta türüdür.

d-Mühendislik Sigortası : Makine kırılması , inÅŸaat , montaj ve elektronik cihaz sigortaları “mühendislik sigortası” kapsamında olup , her biri ayrı yapılabildiÄŸi gibi tek bir poliçe kapsamında da temin edilebilir.

e-Tarım Sigortası : Tarım sigortası , dolu ve hayvan hayat sigortası olmak üzere ikiye ayrılır. Dolu sigortası dolu tanelerinin vurması ile toprak ürünlerinde meydana gelebilecek hasarları sigorta teminatı altına alan bir sigorta çeşididir. Hayvan hayat sigortası , genellikle tarımda kullanılan hayvanlar, meslek hayvanları ve spor hayvanları için söz konusu olacak riskleri sigorta teminatı altına alır.

f-Diğer Sigortalar : yukarıda temel olarak sayılan sigorta branşlarının dışında yer alan sorumluluk , hukuki koruma , meslek , işletme faaliyetlerinin kesilmesi , kredi , uzay sigortası gibi türlerde vardır.

3. Sigorta Şirketlerinde Kullanılan Mali Tablolar

Sigorta şirketlerinin bilançolarına bakıldığında , sigorta şirketlerinin bilançolarının da genel kabul görmüş muhasebe standartlarına göre hazırlanmakla birlikte , kullanılan bazı hesaplar ve yöntemler itibariyle diğer şirket bilançolarına göre farklılıklar taşıdığı görülmektedir.

3.1 Türkiye’de Faaliyette Bulunan Sigorta Åžirketlerinde Kullanılan Bilançolar

Türkiye’de sigorta ÅŸirketleri Sigorta Murakabe Kanunu’na tabidir. Bunun yanında halka açık sigorta ÅŸirketleri SMK ile birlikte SPK’a hükümlerine de tabidirler. Dolayısıyla halka açık sigorta ÅŸirketleri biri SMK diÄŸeri SPK hükümlerine uygun iki ayrı bilanço ve gelir tablosu hazırlamaktadırlar.

Kullanılan Bilanço Şekillerinin Karşılaştırılması

Sigortacılık faaliyetleri hayat ve hayat dışı olmak üzere iki ana gruba ayrılmıştır. Önceleri sigorta şirketleri hayat ve hayat dışı sigorta ana gruplarında her ikisinde birden faaliyette bulunurken, 1990 yılında meydana gelen değişiklikle sadece birinde faaliyet gösterebilecekleri belirtilmiş ve bunun için bir geçiş süreci öngörülmüştür. Sigorta şirketlerinin bilançoları hayat ve hayat dışı olarak ikiye ayrılmıştır. Bilanço incelendiğinde;

Hesapların en likitten en az likide doğru sıralandığı,

“İştirakler”,”Menkuller” ve “Gayrimenkullar” kalemlerinin “sabit deÄŸer ve diÄŸer aktifler” hesabı altında toplandığı,

Alacaklar ve borçlar hesaplarının vadelerine göre ayrılmadığı,

Teknik karşılıkların net olarak verildiği , brüt rakamın ve reasürör paylarının gösterilmediği,

“Dönem vergi karşılığı” hesabının “serbest karşılıklar” hesabı altında olduÄŸu,

“Dönem karı” kaleminin net olarak “Öz kaynaklar” hesabı altında olduÄŸu,

Halka açık hayat dışı bir sigorta şirketinin bilanço şekli incelendiğinde;

Hesapların an likitten en az likide doğru sıralandığı,

Sadece faaliyet alanına ilişkin kalemlerin gösterildiği,

Hesap kalemlerinin daha derleyici hesaplar altında toplandığı ve bunla altında detay hesaplara yer verildiği,

Burada alacaklar ve borçlar hesaplarının vadelerine göre ayrılmadığı,

Teknik ve serbest karşılıkların tek bir başlık altında toplandığı,

Teknik karşılıkların brüt olarak verildiği , brüt rakamın reasürör paylarının düşülmesi suretiyle net değere ulaşıldığı,

3.2 Avrupa Birliği Sigorta Şirketlerinde Kullanılan Bilanço

78/660/AET sayılı direktifte ,Bilanço hesap tipi ve rapor tipi olmak üzere iki şekilde benimsenmiştir. Ancak 91/ 674/AET sayılı direktifte sadece hesap tipi bilanço benimsenmiş ve direktifte yer alan detay hükümlerle bu bilanço yapısı şekillenmiştir.

Kullanılan Bilanço Şeklinin Karşılaştırılması

Bilanço aktif ve pasif kalemlerinden oluşmaktadır. Kalemlere genel olarak bakıldığında bize göre daha detay hesap kalemlerine yer verildiği görülmektedir. Ülkemizde kullanılan bilanço ile Avrupa Birliği direktifinde verilen bilançoya karşılaştırmalı olarak bakıldığında;

Hesap kalemleri, ülkemizde en likitten , en az likide doğru sıralanırken; Avrupa Birliğinde bunun tam tersi uygulanmaktadır,

Mali yatırımlar , ülkemizde aktifte II, V ve VI numaralı başlıklar altında yer alırken Avrupa Birliği direktifinde C başlığı altında yer aldığı,

Alacaklar üzerinden ayrılan karşılık ülkemizde aktifte III numaralı başlık altında brüt ve net değerler açık olarak gösterilirken; Avrupa Birliğinde karşılıklar düşüldükten sonra kalan net değerin gösterildiği , dolayısıyla karşılıkların açık olarak gösterilmediği ancak dipnotlarda açık olarak belirtildiği,

Ülkemizde aktifte “geçici aktif” hesaplara özel bir baÅŸlık açılmazken Avrupa BirliÄŸi’nde G baÅŸlığı altında detay olarak yer verildiÄŸi,

Karşılıklar ülkemizde pasifte II numaralı baÅŸlık altında yer alırken ; Avrupa BirliÄŸi’nde C, D,E baÅŸlıkları altında detaylandırıldığı,

Ülkemizde pasifte , “geçici pasif” hesaplar için özel bir baÅŸlık açılmazken Avrupa BirliÄŸinde H baÅŸlığı altında yer verildiÄŸi görülmektedir.

4. Sigorta Şirketlerinde Mali Bünye Analizinde Kullanılan Oranlar

Sigorta ÅŸirketlerinin mali denetiminde kullanılan yöntemlerden biri “oranlar yöntemiyle” yapılan analizdir. Bu oranlar temelde diÄŸer firma analizlerinde kullanılan oranlarla aynı olmakla birlikte , ÅŸirket faaliyet konusunun sigorta olmasından dolayı farklı hesapların bulunması, bu faklı hesapların kullanılması sonucunda elde edilen oranlar ve bunların yorumlanmasında diÄŸer iÅŸletmelere göre farklılık göstermektedir.

Kasa + Serbest ve Vadesiz Banka Mev. + Serbest Menkul Kıymetler

Nakit Oranı =

Kısa Vadeli Borçlar

Kısa Vadeli Alacaklar

Likidite Oranı =

Kısa Vadeli Borçlar

Tahsilat Oranı

bir önceki yıldan devreden sigortalılardan alacaklar

bir önceki yıldan devreden acentelerden alacaklar

cari yıl prim üretimi

a + b + c toplamı

cari yıl sonu sigortalılardan alacaklar

cari yıl sonu acentelerden alacaklar

d – (e + f ) = cari yıl tahsilatı

Tahsilat Oranı = g / d

Karlılık sigorta şirketlerinin ödeyebilirliği açısından önemli bir unsurdur. Kar yalnızca dağıtılmayan karlar yoluyla öz kaynakları güçlendirmez, aynı zamanda orta dönemde karlı bir şirket , yeni sermaye artışı yoluyla da öz kaynak sağlama olanağında kavuşur. Kar sağlamayan ve yeterli bir karlılık oranına ulaşamayan bir şirketin orta dönemde sektörde kalabilmesi oldukça güçtür.

Sigorta şirketlerinin yapmış oldukları sigortacılık faaliyetleri sırasında uyguladıkları politikalar mali bünyelerini yakından ilgilendirmekte , sigortalılara karşı üzerlerine almış oldukları yükümlülükleri karşılamada yeterli bir finansman gücüne sahip olmamaları , uygulanan yanlış politikaların bir sonucu olmaktadır. Fiyatlandırma saklama payı , reasürans , reasürör seçimi , tahsilat , kar dağıtım politikaları sigorta şirketlerinin sigortacılık faaliyetlerini , dolayısıyla mali gücünü etkileyen en önemli faktörlerden sayılmaktadır

5. Sigortada Ombudsman

*

Türk Sigorta sektöründe, sigorta ve diğer ilgili mevzuatın yetersizliği; bunun sonucu farklı uygulamalar, içtihatlar ve yargı kararları sektörün hizmet verme fonksiyonunu etkilemektedir. Sigorta ettiren / sigortalı ile sigortacılar arasında sigorta sözleşmelerinin uygulanmasından ve verilen hizmetlerden doğan uyuşmazlıklar bazen uzun süre giydirilememekte ve bu durum, gerek sigortacı, gerek sigorta ettiren veya sigortadan istifade edenler için güven kaybına neden olmakta ve sigortayı amacından uzaklaştırmaktadır. Bu yazımızda, uyuşmazlıkların hızlı çözümünde etken bir yol olan Ombudsman Kurumu irdelenmiştir.

* Sigorta sektöründe de yer alan ve uygulama alanı bulan Ombudsman Kurumu, son senelerde sigortacılığın gelişmiş olduğu ülkelerde sigorta mevzuatı içinde yer almış ve sigortacı ile sigortadan faydalananların, sigorta sözleşmesinden doğan hak ve menfaatlerin korunmasında yardımcı bir müessese haline gelmiştir.

Sigortada Ombudsman, sigortacıların, sigortalıların ve sigorta sözleşmesinin uygulanmasında doğrudan doğruya ilgili olan üçüncü kişilerin, yazılı ve basit başvuruları üzerine bir sigorta şirketi ile olan uyuşmazlıklarının tarafsız ve objektif bir şekilde incelenmesidir. Bir başka ifade ile, Ombudsman şahıs olarak uyuşmazlıkların çözümünde aracı; kurum olarak ise aracılık hizmetidir.

5.1 Sigortacılığın Gelişmiş Olduğu Bazı Ülkelerde Ombudsman Kurumu

Sigorta ile sigortacı arasındaki anlaşmazlıkların çözümü için ihdas edilen Ombudsman Müessesesi Avrupa ülkelerinde çeşitli kuruluşlar içinde faaliyet göstermektedir.

Avusturya : “Åžikayetler Bürosu” adı altında Sigorta Åžirketleri BirliÄŸi nezrinde hizmet bölümlerinden biri olarak çalışmakta ve Büronun hiçbir ücrete tabi olmadan yaptığı bu hizmet, ÅŸikayetçi ile sigorta ÅŸirketi arasında aracılık ve tavsiyede bulunmak ÅŸeklinde belirlenmektedir.

İsviçre : “Özel Sigorta Ombudsmanı “ bir vakıf olarak kurulmuÅŸtur. Vakıf yönetimi biri sigorta temsilcisi olmak üzere, diÄŸer” üyeleri eski veya yeni parlamenterlerden oluÅŸmakta ve bu yöneticilerden biri ihtilafların çözümünde “Ombudsman Aracı” olarak görev yapmaktadır.

Almanya : Ombudsman hizmeti Alman Sigortacılar Birliği tarafından yürütülmektedir. Hükmi şahsiyeti haiz bu Birliğe herkes başvurabilmekte, genellikle yazılı şekilde yapılan başvuruları müteakip, şikayet edilen sigortacı durumu açıklamak üzere Birliğe davet edilerek, yapılan inceleme sonucunda ihtilafın çok kere tarafların anlaşması ile çözümü sağlanmaktadır. Birliğin bu husustaki çözüm yolu, taraflar için zorlayıcı nitelik taşımayan görüş veya tavsiye şeklinde olmaktadır.

Fransa : şikayetlerin çözümlenmesinde çok sayıdaki Ombudsman kişiler aracı olarak faaliyet göstermekte; sigorta şirketleri ya kendi aracılarını kendileri belirlemekte veya Fransa Sigorta Şirketleri Federasyonunun belirlediği aracıyı kabul etmektedirler. Ancak aracının devreye girebilmesi için daha önce şikayet konusunun şikayet edilen şirket nezrinde çözüm yollarının araştırılması, ondan sonra aracıya başvurulması gerekmektedir. Aracılık hizmeti ücrete tabi olmayıp, aracının üç ay içinde vereceği karar tarafları zorlayıcı nitelikte değildir.

İngiltere : Hayat dışı sigortalarda çalışan Sigorta Ombudsman Bürosu, sigorta ÅŸirketlerinin üyesi olduÄŸu bir kuruluÅŸ olarak çalışmaktadır. Ombudsman Aracısı bağımsız olarak çalışmakta ve Sigortacılar ve Tüketiciler Konseyi tarafından atanmaktadır. Aracılık ücrete tabi olmayıp aracılık fonksiyonu sonunda 100.000 Pound’a kadar olan kararlar sigortacı için zorlayıcı nitelik taşımakta, ancak sigorta ettirenleri baÄŸlamamaktadır.

Ayrıca hayat sigortalarına ilişkin bir diğer aracı teşekkül ile hakemlik hizmeti gören bir başka kuruluş mevcut bulunmaktadır.

Finlandiya, İspanya, Danimarka, İrlanda gibi ülkelerde Tüketici Danışma Komitesi, Tüketici Enstitüsü veya diğer tüketici kuruluşları ile Sigorta Şirketleri Birliği arasında yapılan işbirliği sonucunda ombudsman hizmeti verilmektedir.

Belçika : Belçika’da Ombudsman Kurumu, 1987’den itibaren Belçika Sigorta Åžirketleri BirliÄŸi nezrinde oluÅŸmuÅŸtur ve Ombudsman görevi bu Birlik tarafından yürütülmektedir.

Belçika Ombudsmanın görevi, Birlik üyesi sigorta şirketi ile sigortalılar, sigorta ettirenler ve diğer ilgili şahıslar arasında sigorta sözleşmesinden doğan ihtilafları yazılı başvuru üzerine tarafsız ve objektif bir şekilde incelemektir.

5.2 Türkiye’deki Durum Ve Ombudsman Kurumuna İhtiyaç

Sigorta şirketleri ile sigortalılar arasındaki ilişkiler, tarafların hak ve yükümlülüklerini gösteren sigorta sözleşmesine dayanmakta ve dolayısıyla, sözleşmenin uygulanmasından dolayı taraflar arasında uyuşmazlık çıkması, bu sözleşmenin doğal sonucu olmaktadır. Uyuşmazlıkların türüne göre bunun çözüm yolları değişik olmakla beraber, çözüme yardımcı olacak veya çözümü sağlayacak ülkemizde iki Kuruluş mevcuttur. Bunlardan biri sigorta işlemleri üzerinde vesayet ve denetim yetkisini haiz Hazine Müsteşarlığı ve bu Müsteşarlığın Sigorta Denetleme Kurulu, diğeri de adli mercilerdir. Ancak, adli mercie başvurunun zaman alması, masraflı olması ve sigorta konusunda ihtisas mahkemelerinin kurulmamış bulunması gibi nedenler, zararının kısa zamanda tazminini isteyen sigortalı müştekiyi bu yola başvurmaktan çok kere alıkoymakta ve sigorta şirketi ile olan uyuşmazlığını, şirketle halletme yolunu tercih etmesine neden olmaktadır.

Diğer, yandan sigorta mevzuatı, tazminat ödemelerinde sigortalıya bu hususta bir kolaylık da getirmiştir. Şöyle ki, tazminat ödemelerinde, kaide olarak, zararın miktarı sigortalı ile sigortacı arasında yapılacak anlaşma ile saptanmaktadır. Sigorta sözleşmelerine ilişkin Genel Şartların bir çoğunda sigortacı ile sigortalının bu konuda anlaşamamaları halinde zarar miktarının tayini Hakem Bilirkişilere bırakılmıştır. Burada önemli olan husus Hakem Bilirkişilerin zarar miktarı konusunda verecekleri kararın kesin olması ve tarafları bağlamasıdır. Hakem Bilirkişi kararlarına, ancak zarar miktarının gerçek durumdan önemli şekilde farklı olması halinde, itiraz edilebilecek ve kararın iptali rizikonun gerçekleştiği yerdeki ticaret davalarına bakmaya yetkili mahkemeden istenebilecektir. Ne var ki, bu prosedür gereği gibi işletilmemektedir.

Sigortanın ve sigorta bilincinin yeteri kadar geliÅŸmemiÅŸ olduÄŸu ülkemizde, sigortalılar, Hazine MüsteÅŸarlığını ve Sigorta Denetleme Kurulu’nu ve görevlerini çok kere bilemediklerinden bu ÅŸikayetlerini bizzat sigorta ÅŸirketine duyurmaktadırlar. Son on sene içinde Türkiye Sigorta ve Reasürans Åžirketleri BirliÄŸine de gittikçe artan ÅŸikayetler gelmekte ve Birlik üyesi sigorta ÅŸirketlerinin tutumlarından yakınılmaktadır. Müştekilerin bu baÅŸvurularından BirliÄŸi, üyelerinin tasarruflarına hakim bir kuruluÅŸ olarak gördükleri anlaşılmakta ve uyuÅŸmazlıkların çözümünde yardımcı olması istenmektedir.

Birlik, bu genel çerçeve içinde, şimdiye kadar kendisine intikal eden şikayetlerde, konuyu üye sigorta şirketlerine duyurarak görüş almakta ve bu hususta, şikayetçi sigortalı, sigorta ettiren ve diğer ilgili üçüncü şahısları bilgilendirmektedir. Bu uygulamada, bazan başvuru sahibi haklı bulunarak, sigorta şirketince talep yerine getirilmekte, bazan da, mevzuata uygun olmadığı görüşü ile talebin reddine gidilmektedir. Ayrıca, ilgilinin Sigorta Denetleme Kurulu yanında, kazai mercilere müracaat etme olanağının da her zaman mevcut olduğunu belirtmek gerekir. Ne var ki, tüm sigorta mevzuatı ve uygulama, sigortada Ombudsman görevini yapacak bir kuruluşun ihdası ve çalışması için yetersizdir.

Sigorta ettirenlerin/sigortalıların ve diğer hak sahiplerinin, sigorta şirketleri ile sigorta sözleşmesinden doğan ihtilaflarının çözümünde aracılık edecek, gerektiğinde sektöre görüşlerini ve tavsiyelerini duyuracak bir kuruluşa ihtiyaç vardır. Sigorta ve Reasürans Şirketleri Birliği nezrinde oluşturulacak bir Ombudsman Kurumu bu hususta çok etkin olabilecek, ayrıca alacağı kararlarla toplumun sigortaya olan güvenini artıracaktır.*

6. Avrupa Birliğinde Sigorta Sektörü

2000 yılı birçok açıdan önemli boyutta uluslararası ekonomik geliÅŸmelerin yaÅŸandığı bir yıl olarak geride kalmıştır. Bu geliÅŸmelerin en önemlilerinden birinin ABD’nin ekonomik büyüme hızındaki yavaÅŸlamanın uluslararası ölçüde belirsizliklerin artmasına neden olduÄŸu diÄŸerinin ise uluslararası finans piyasalarını da etkileyen petrol fiyatları artışı olduÄŸu belirtilmektedir. Avrupa BirliÄŸi’ne bakıldığında Gayri Safi Yurtiçi Hasılanın bir önceki yıla göre yüzde 3.4 oranında büyüdüğü ve AB’nde enflasyon oranının, özellikle petrol fiyatlarındaki artış nedeniyle, Avrupa Merkez Bankası’nın orta dönemli enflasyon hedefinin biraz üzerinde gerçekleÅŸtiÄŸi ve Euro’nun ABD doları karşısında deÄŸer kaybının az da olsa devam ettiÄŸi görülmektedir.

Tüm bu geliÅŸmeler çerçevesinde AB’ne üye ülkelerde sigorta sektöründe prim gelirlerinin enflasyondan arındırılmış deÄŸerlerle 2000 yılında 1999 yılına göre yüzde 8 oranında artış göstermesi tatminkar bir geliÅŸme olarak kabul edilmektedir.

6.1 Sigorta Şirketleri Sayısı

AB’ne üye ülkelerde son yıllarda izlenen sigorta ÅŸirketleri sayısındaki azalma trendi binde 7 oranıyla 2000 yılında da devam etmiÅŸ ve toplam ÅŸirket sayısı 4786’ya düşmüştür. Bir önceki yıla göre sigorta ÅŸirketi sayısındaki azalmada ilk sırayı yüzde 18.2 ile Finlandiya almış, onu yüzde 5.9 azalma ile İspanya ve yüzde 5.3 azalma ile Yunanistan izlemiÅŸtir. Öte yandan İsveç ve İtalya’da sigorta ÅŸirketleri sayısında sırasıyla yüzde 1.9 ve yüzde 1.6 oranında artış görülmüştür. AB’ne üye ülkelerde sigorta ÅŸirketi başına düşen ortalama prim geliri 153.677.183 Euro’dur.

*

6.2 Sigorta Şirketlerinde Çalışanlar Sayısı

Son birkaç yıldan bu yana AB’ne üye ülkelerde izlenen sigorta ÅŸirketlerinde çalışan kiÅŸi sayısındaki azalma trendi, özellikle İngiltere’de 10.000 yeni çalışanın sektöre katılmasıyla 2000 yılında 891.043 kiÅŸiye ulaÅŸarak 1999 yılına göre yüzde 2.5 oranında artış göstermiÅŸtir. Buna göre 1999 yılında AB’nde sigorta ÅŸirketi başına düşen ortalama çalışan sayısı 180 iken bu gösterge 2000 yılında 186 olmuÅŸtur.

Öte yandan 2000 yılı itibariyle AB’ne üye ülkelerde sigorta ÅŸirketlerinde çalışan kiÅŸi başına düşen prim geliri ortalaması 825.436 EURO’dur.

*

6.3 Prim Gelirleri

2000 yılında AB’ne üye ülkelerde hayat sigortaları prim gelirlerinden saÄŸlanan yüzde 10.5 oranındaki büyüme 1999 yılında ulaşılan yüzde 16’lık büyümenin gerisinde kalmakla birlikte, bu büyüme oranı uzmanlarca tatminkar bir geliÅŸme olarak nitelendirilmektedir. 2000 yılında bu ülkelerdeki hayat sigorta prim gelirleri toplamı 471.300 milyon EURO’ya ulaÅŸmıştır.

Hayat dışı sigortalarda prim gelirleri ise 1999 yılına göre yüzde 4 oranında artarak 2000 yılında 264.199 milyon EURO’ya yükselmiÅŸtir.

2000 yılında ulaşılan 735.499 milyon EURO tutarındaki toplam prim gelirlerinin yüzde 64’ünü hayat sigortaları primleri oluÅŸturmaktadır.

6.4 Sigorta Şirketlerinin Yatırımları

AB’ne üye ülkelerde 1999 yılında 4.068.348 milyon EURO olan toplam yatırım hacmi, 2000 yılında 4.382.882 milyon EURO’ya yükselerek prim gelirleri paralelinde yüzde 8 oranında artış göstermiÅŸtir. Toplam yatırımlar içinde hayat sigorta ÅŸirketleri yatırımlarının payı 2000 yılında yüzde 83’e yükselmiÅŸtir.

2000 yılı itibariyle AB’ne üye ülkelerde sigorta ÅŸirketi başına düşen ortalama yatırım deÄŸeri yaklaşık 916.000.000 EURO’dur.

*

6.5 Hayatdışı Sigorta Grupları

Avrupa BirliÄŸine üye ülkelerde 2000 yılında hayatdışı sigorta gruplarında elde edilen prim gelirleri aÅŸağıdaki tabloda verilmiÅŸtir. (Milyon EURO) Motorlu araç sigortaları daha önceki yıllarda olduÄŸu gibi bir önceki yıla göre yüzde 5 oranında artış göstermiÅŸtir. Bu sigorta grubunda Almanya, Fransa, İngiltere ve İtalya’nın prim gelirleri toplamı AB’nin toplam gelirlerinin yüzde 75’ini bulmaktadır.

SaÄŸlık ve kaza sigortaları grubunda prim gelirleri artış hızı giderek azalmaktadır. Daha önceki yıllarda yüzde 4 dolaylarında artış gösteren bu grupta 2000 yılında prim gelirleri artışı yüzde 1 olarak gerçekleÅŸmiÅŸtir. Bu grupta da yukarıda belirtilen 4 ülkenin payı yüzde 80 dolaylarındadır. Sorumluluk sigortalarında kayda deÄŸer bir geliÅŸme görülmemekte olup, yukarıda belirtilen 4 ülkenin pazar payı saÄŸlık ve kaza sigortaları grubunda olduÄŸu gibi yüzde 80’dir.

Hukuksal koruma sigortalarında da önemli bir deÄŸiÅŸiklik olmamıştır ve toplam priminin yüzde 67’si Almanya tarafından üretilmektedir. Mal sigortalarında prim geliri artış hızı düşük olup, bu gurupta da prim gelirlerinin yüzde 74’ü Almanya, İngiltere, Fransa ve İtalya tarafından elde edilmektedir.

Nakliyat sigortaları prim gelirleri 2000 yılında bir önceki yıla göre yüzde 7.6 oranında artış göstermiÅŸtir. Bu sigorta grubunda İngiltere, Almanya, Fransa ve Norveç’in payı yüzde 84’ü bulmaktadır.

*

7. Türkiye İle Avrupa Birliği Ülkeleri Sigorta Büyüklükleri Karşılaştırması

İstatistikler tüm dünyada faaliyet gösteren özel ve devlet sigorta şirketleri tarafından üretilmiş direkt primler esas alınarak düzenlenmektedir. Bu bilgilerin ana kaynağı, ilgili ülkelerin ulusal denetleme kuruluşları olmakta, denetleme kuruluşlarının yetersiz kalması durumunda sigorta şirketlerini kapsayan birliklerin kaynaklarına başvurulmaktadır.

Sigma dergisi tarafından yapılan 88 ülkenin değerlendirme sonuçlarına göre 1998 yılı, bir önceki yılın gerçek büyüme oranı ile karşılaştırıldığında, dünya sigortacılığı için iyi bir yıl olmadığı görülecektir. Enflasyondan arındırılmış gerçek büyüme oranları itibariyle 1986 yılından sonra inişe geçmeye başlayan dünya sigortacılığı 1991 ve 1993 yıllarında ufak sıçramalar kaydetmiş olsa da genel eğilim, gerçek büyüme oranlarının düşmekte olduğudur.

1998 yılı dünya prim üretim toplamı 2 trilyon 155 milyar US$ olarak gerçekleÅŸmiÅŸtir. Toplam primin %58.65’i (1 trilyon 264 milyar US$) hayat branşından, %41.35’i ise (891 milyar US$) hayatdışı branÅŸlardan kaynaklanmaktadır. Yukarıda sözü edilen “enflasyondan arındırılmış gerçek büyüme oranına göre 1998 gerçek artışı ancak %2.3 olabilmiÅŸtir.

1998 yılında dünya sigorta priminin 9/10’u, Kuzey Amerika, Japonya, Batı Avrupa ve Avusturalya’nın yeraldığı sanayileÅŸmiÅŸ ülkelerin sigorta ÅŸirketleri tarafından üretilmiÅŸtir. Her ne kadar, Çin, Tayvan, Hindistan, OrtadoÄŸu, Güney Amerika ve Afrika sigorta ÅŸirketleri, global ölçüde yaÅŸanan ekonomik durgunluktan etkilenmeden hatırı sayılır prim artışları kaydetmiÅŸ olsalar da, sanayileÅŸmiÅŸ ülkelerin sigorta ÅŸirketleri çeÅŸitli nedenlerden dolayı tatmin edici prim artışları saÄŸlayamadıkları için bu durum, dünya direkt prim artış oranlarına olumsuz olarak yansımıştır.

Tam üyelik yolunda Aday Ülke Statüsü’ne sahip olduÄŸumuz Avrupa BirliÄŸi ülkelerinin sigorta piyasalarındaki geliÅŸmeler, herbir üye ülkenin iç piyasa koÅŸulları ve diÄŸer bazı uygulamalar nedeniyle farklı yönlerde olmuÅŸtur. ÖrneÄŸin, Avrupa BirliÄŸi içerisindeki en büyük 3 piyasa olan BirleÅŸik Krallık, Almanya ve Fransa’daki sigorta ÅŸirketlerinin üretmiÅŸ oldukları prim hacimleri daralırken, İspanya ve İtalya’da, ekonomik büyüme oranının da üzerinde prim artışları meydana gelmiÅŸtir.

Bu çalışmanın amacı, ülkemiz ve Avrupa Birliği ülkelerinin sigorta piyasalarında 1998/97 karşılaştırmasını yapmaktan ziyade tam üye olmak için çaba harcadığımız Avrupa Birliği sigorta piyasaları ile ülkemiz sigorta piyasasını üretilen direkt primler açısından karşılaştırmaktır.

* Tablo I’de üye ülkelerin üretmiÅŸ oldukları toplam prim, dünya payı ve sıralamadaki yeri gösterilmektedir. Bu rakamlara göre ülkemiz, listenin sonlarında yeralan ve nüfusu bize göre oldukça az olan Portekiz’den 3 kat, Lüksemburg’dan ise 2.7 kat daha az prim üretebilmektedir. Listenin en sonunda bulunan Yunanistan ile arada büyük bir uçurum olmadığı görülmekteyse de, ülke nüfusu, kiÅŸi başına düşen milli gelir gibi diÄŸer faktörler gözönüne alındığında (Bakınız Tablo II ve Tablo III) Tablo I’dekinden daha farklı bir sonuç ortaya çıkmaktadır.

Tablo II kiÅŸi başına düşen sigorta primini göstermekte olup, ülkemizin Avrupa BirliÄŸi ile olan farkını daha net bir biçimde ortaya koymaktadır. Avrupa BirliÄŸi içerisinde kiÅŸi başına düşen 1651 US$ prim miktarı bir yana, listenin son üç ülkesi İspanya, Portekiz ve Yunanistan dahi kiÅŸi başına düşen sigorta primi açısından ülkemizden çok ileri durumdadır. Avrupa BirliÄŸi içerisinde ekonomik ve sosyal yönden bize en yakın ülke olan ve listenin en sonunda yeralan Yunanistan’ın kiÅŸi başına ürettiÄŸi toplam sigorta primi dahi ülkemizin kiÅŸi başına ürettiÄŸi sigorta priminin 6 katından fazladır.

Tablo III’de ülkelerin milli gelir içerisindeki sigorta primi payları yeralmaktadır. Listenin en sonunda bulunan Yunanistan dışındaki ülkelerle aramızda yine önemli farklar bulunmaktadır. Her ne kadar kiÅŸi başına düşen sigorta primi açısından Avrupa BirliÄŸi üyesi Yunanistan, bize göre 6 kat daha fazla prim üretmekteyse de, Tablo III, Birlik üyesi Yunanistan’da da sigorta piyasasının ekonomik geliÅŸmesine göre yeterince geliÅŸmemiÅŸ olduÄŸunu, en azından, Avrupa BirliÄŸi ortalamasının bir hayli altında olduÄŸunu göstermesi bakımından ilginçtir.

Yukarıdaki her üç tabloda, yaÅŸam standartları ve eÄŸitim düzeyi bakımından dünyanın en geliÅŸmiÅŸ nüfusunun yaÅŸadığı Avrupa BirliÄŸi ülkelerindeki sigorta piyasaları ile ülkemiz sigortacılık sektörünün üretmiÅŸ olduÄŸu toplam primi karşılaÅŸtırmalı olarak görülmektedir. 641 milyar 874 milyon US$ toplam prim ile dünyada üretilen 2 trilyon 155 milyar US$ primin yaklaşık %30’una kaynaklık eden Avrupa BirliÄŸi ülkelerinde 1998 yılında kiÅŸi başına üretilen prim 1651 US$ olarak gerçekleÅŸmiÅŸtir. (Ülkemizde bu rakam 33.10 US$’dır).

2003 tarihinden önce yeni bir üye kabul etmeyeceğini açıklayan Avrupa Birliği, Tam Üyeliğe Aday Ülke statüsünde bulunan Doğu Avrupa Ülkeleriyle Tam Üyelik görüşmelerine başlamış bulunmaktadır. (Polonya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovenya, Estonya ve Kıbrıs Rum Kesimi ile 31 Mart 1998 tarihinde; Romanya, Bulgaristan, Slovakya, Letonya, Litvanya ve Malta ile 15 Şubat 2000 tarihinde tam üyelik görüşmeleri başlamış bulunmaktadır).

Tam üyelik için görüşmelerde bulunan bu ülkelerin ortak özelliÄŸi, Malta ve Kıbrıs Rum Kesimi hariç hepsinin Eski DoÄŸu Bloku ülkeleri olmaları, diÄŸer bir deyiÅŸle ekonomik, sosyal ve siyasal yönlerden Avrupanın kökleÅŸmiÅŸ düzenine yabancı olmalarıdır. 1990 yılında iki Almanya’nın birleÅŸmesiyle bu tür bir tecrübe yaÅŸayan Avrupa BirliÄŸi’nin bu ülkelerle yapmakta olduÄŸu üyelik görüşmelerinde bu durumu ne derece göz önüne alacağı elbette ki Avrupa BirliÄŸi siyasi organlarının tercihlerine baÄŸlıdır.

Çalışmanın bu bölümünde ülkemiz sigortacılık sektörüyle eski Doğu Bloku ülkelerinin sigortacılık sektörlerini, üretilen prim açısından ve üç tablo çerçevesinde karşılaştırılması yapılacaktır.

Üç tabloda görüldüğü gibi, üretilen toplam prim bakımından (Tablo IV) listede ikinci sırada olan ülkemiz, KiÅŸi Başına Düşen Prim bakımından (Tablo V) listenin sonlarına düşmektedir. Bunun anlamı, sigortacılık sektörünün ekonomik geliÅŸmelerle aynı paralelde gitmemekte olduÄŸudur. Tüm zorluklara karşın elinden geldiÄŸince bir ÅŸeyler yapmaya çalışan Türk Sigortacılık Sektörünün ÅŸu an bulunduÄŸu yerin çok daha yukarılarda olması, Avrupa BirliÄŸi’ne dahil olmak için her alanda yapılan çalışmaların sigortacılık sektörü için de yapılması gerektiÄŸi ortadadır. Sigma dergisi tarafından sanayileÅŸmiÅŸ ülkeler grubunda deÄŸerlendirilen ülkemizin, kendisinden çok daha alt ekonomik düzeyde bulunan ülkelerle yapılan karşılaÅŸtırmalarda (Tablo IV, Tablo V, Tablo VI) ortaya çıkan sonuç da zaten bunu çok açık bir ÅŸekilde ifade etmektedir.

8. AB ve Türk Sigortacılık Mevzuatı Arasındaki Temel Farklar

Burada dikkate alınması gereken husus , AB sigortacılık mevzuatının , AB üyesi devletlerde sigortacılık pazarında faaliyet gösteren kiÅŸilere uygulandığıdır. Bu kuralar AB devletlerinde faaliyet gösteren sigorta ve reasürans ÅŸirketleri ile sigorta aracılarına uygulanmaktadır. AB dışı piyasalar için daha deÄŸiÅŸik mevzuat kuralları geçerli olmaya devam etmektedir. ÖrneÄŸin Almanya’da AB dışında bir devlette yerleÅŸik sigorta ÅŸirketine özel teminatlar yatırdığı takdirde faaliyet izni verilmektedir. Bu İngiltere’de de geçerlidir.Fransa AB dışı ülkelerin sigorta ÅŸirketleri için ek garanti fonu istemektedir.bu bakımdan aÅŸağıdaki karşılaÅŸtırmaların AB üyesi devletlerin tüm mevzuatı ile ilgili bir karşılaÅŸtırma olmadığı sürekli olarak göz önünde tutulmalıdır. Yapılmak istenen Türkiye‘nin AB’ye dahil edilmesi olasılığı karşısında mevzuat ve piyasa yapısında ortaya çıkabilecek farklılıkların altını çizmektir.

8.1 Reasürans ve Retrosesyon Alanında Yerleşme ve Hizmet Sunma Serbestisi

Üye devlette kurulu reasürans şirketinin yada sigorta işlemleri ile birlikte reasürans yapan karma şirketlerin diğer devlette reasürans veya retrosesyon işlemi yapmasında hiçbir engel yoktur.

Yabancı devletlerde kurulu bulunan ÅŸirketler Türkiye’de reasürans veya retrosesyon iÅŸlemi yapabilirler. Bunların Türkiye’de ÅŸube açmaları izne tabidir.

Reasürans tekeli 15/9/1991 tarihli ve 91/2276 sayılı kararname ile “sigortacılıkta yurt içi saklama payı ve reasürans kapasitesini artırma sistemi” ne dönüştürülmüştür. Kararname gereÄŸince sigorta ÅŸirketleri reasürans ÅŸirketlerinden bir kısmını 2002 yılına kadar hükümet adına iÅŸletilmek üzere Milli Reasürans T.A.Åž.’ne devretmek zorundadırlar yabancı sigorta ÅŸirketlerinin Türkiye’deki ÅŸubeleri de devir yükümlülüğüne tabidir. Devir, esas itibariyle reasürans primlerinin Türkiye’de kalmasını amaçlamakta devir zorunluluÄŸu giderek azalmakta ,saklama payı giderek azalmakta, saklama payı yüzde yetmiÅŸ beÅŸi bulan sigorta ÅŸirketleri önemli ölçüde bu zorunluluktan çıkmaktadırlar . ancak bugüne kadar böyle bir noktaya gelmiÅŸ ÅŸirketimiz bulunmamaktadır.

Avrupa BirliÄŸi üyesi devletler ile Türkiye’deki ÅŸirketlerin payları karşılaÅŸtırıldığında Türkiye’deki ÅŸirketlerin bu konuda oldukça düşük performansa sahip olduÄŸu anlaşılmaktadır. Åžirketlerimizin bu kararname süresinin sona ereceÄŸi 2001 yılı sonuna kadar saklama paylarını artırarak Avrupa BirliÄŸi ÅŸirketleri düzeyine ulaÅŸmaları arzulansa da aradaki farkın bu kadar kısa sürede kapanması beklenmemektedir. O nedenle ÅŸirketlerin mali bünyelerini güçlendirici önlemler özendirilirken bu dönem için kararname uygulanmasının sürmesinde yarar vardır.

8.2 Yabancı Ülkelerde Sigorta Yaptırabilme

Yabancı ülkelerde sigorta yaptırabilme konusundaki mevzuata göre tüketicinin , (sigortalı) sigortalarını Türkiye’de faaliyette bulunan ÅŸirketlere ve Türkiye’de yaptırması esastır. Bunun istisnaları mevcuttur. İhracat ve ithalat konusu malların nakliye sigortaları dış kredi ile alınan uçak , helikopter ve gemilerin tekne sigortaları i gemilerin sorumluluk sigortaları, yurt dışına seyahat edenlerin seyahat sırasında yaptıracakları ferdi kaza , hastalık ve motorlu taşıt sigortaları ile hayat sigortaları istisna kapsamındadır. Tüketici bu sigortalarını yurt dışında yaptırabilir ise de yabancı ÅŸirketler Türkiye’de ÅŸube açmak veya anonim ÅŸirket kurmak suretiyle ruhsat alarak faaliyetin dışında baÅŸka bir ÅŸekilde faaliyet gösteremezler . örneÄŸin temsilcilik veya irtibat bürosu açmak geçici sürelerle pazarlama elemanı göndermek yoluyla veya ilanlar vererek Türkiye’de poliçeler pazarlayamazlar.

Avrupa BirliÄŸi’nde ise devlete yerleÅŸik kiÅŸilerin diÄŸer üye devletlerden hizmet alması bir üye devlette faaliyet gösteren ÅŸirketin de ilgili resmi makamlara haber vermek ÅŸartıyla diÄŸer üye devlette hizmet sunması serbesttir.

8.3 Diğer Ülkelerde Hizmet Sunma

Avrupa BirliÄŸi ‘ne üye devletlerden birinde kurulu bir sigorta ÅŸirketi , ilgili resmi kurumların haberdar etmek suretiyle ruhsatlı bulunduÄŸu branÅŸlarda diÄŸer üye devletlerde de sigortacılık hizmeti verebilmektedir. Bir üye ülke de verilen ruhsat , diÄŸer üye ülkelerde de geçerli olmakta ve buna “Tek Lisans” ilkesi denilmektedir.

Türkiye’de ÅŸirket kurmak suretiyle sigortacılık yapmak izne tabidir. Yabancı sigorta ÅŸirketleri de ancak izin alarak ÅŸube açmak suretiyle sigortacılık yapabilirler. Temsilcilik kuramazlar. Türkiye’de kurulu ÅŸirketlerin yut dışında ÅŸube açmaları izne tabidir.

Avrupa BirliÄŸi üyesi ülkelerden birinde sigortacılık ruhsatı olan ÅŸirketleri diÄŸer üye devletlerde acenteleri vasıtasıyla faaliyette bulunabilirler. Yabancı bir sigorta ÅŸirketleri Türkiye’de acentelik tesis edemez . Türkiye’deki ÅŸirketleri veya yabancı sigorta ÅŸirketlerinin Türkiye’deki ÅŸubeleri ise izin almaksızın yabancı ülkelerde acentelik tesis edebilirler.

Yabancı sigorta ÅŸirketlerinin Türkiye’de izin almaksızın ÅŸube açamayacakları ,ancak ÅŸube açmak suretiyle faaliyetlerini gösterebilecekleri ve Türkiye’de acentelik tesis ederek faaliyette bulunamayacakları yasa ile düzenlenmiÅŸtir.

8.4 Kuruluş İzni

Sigorta şirketlerinin kuruluş süreci bakımından Avrupa Birliği mevzuatı ile Türk mevzuatı arasında bazı farklılıklar mevcuttur.

Avrupa BirliÄŸi üyesi devletlerde de sigortacılık faaliyetinde bulunabilmesi izne tabidir. Bir üye ülkede faaliyet gösteren sigorta ÅŸirketleri diÄŸer üye devletlerde ÅŸubesi veya genel vekili vasıtasıyla sigorta sözleÅŸmesi akdedebilirler. Bunun için ayrıca izin almasına gerek yoktur yabancı ülkelerde kurulu bir sigorta ÅŸirketinin Türkiye’de ÅŸube açması izne tabidir. Genel vekil vasıtasıyla faaliyet ise yasaklanmıştır.

Avrupa BirliÄŸi üyeleri , kendi Pazar ihtiyaçlarını gerekçe göstererek sigortacılık izni vermekten kaçınamazlar , bir baÅŸvuruyu reddettikleri taktirde bunu gerekçeli olarak baÅŸvuru sahibine bildirmek zorundadırlar. Yetkili makamlar , izin için baÅŸvuru tarihinden itibaren altı ay içinde izin vermezlerse baÅŸvuru sahibinin dava açma hakkı doÄŸar. Türkiye’de ise izin ÅŸarta baÄŸlı tutulmamıştır. DiÄŸer bir deyiÅŸler sigortacılık yapmak için izin baÅŸvuruları her gerekçe ile reddedilebilir. DiÄŸer taraftan izin baÅŸvurusunun iki ay içinde kabul veya reddedilmesi halinde baÅŸvuru sahibinin dava açma hakkı vardır.

Türkiye’de sigorta ve reasürans ÅŸirketi kurulabilmesi veya yabancı bir sigorta veya reasürans ÅŸirketlerinin ÅŸube açabilmesi için 350 milyar lira asgari ödenmiÅŸ sermayesi konulması gereklidir. Bu tutar toptan eÅŸya fiyatları endeksi artış oranını aÅŸmamak üzere Hazine MüsteÅŸarlığı’nın baÄŸlı bulunduÄŸu Bakanlıkça artırılabilmektedir.

Avrupa BirliÄŸi’nde asgari ÅŸirket kuruluÅŸunda sermaye uygulaması yoktur. Bunu yerine sigorta ÅŸirketlerinden faaliyet gösterdikleri branÅŸlar itibariyle asgari miktar belirlenen garanti fonu tesis etmeleri istenmektedir. Bu fon solvabilite marjının üçte birinden aÅŸağı olmamaktadır. Asgari garanti fonu tutarı , daha önceki bölümlerde belirtildiÄŸi üzere

Kredi Sigortalarında 1.400.000 ECU

(16 mayıs 1996 itibariyle yaklaşık 131.6 milyar liradır. )

Hayat Sigortalarında 800.000 ECU

Uçak Sorumluluk , Gemi Sorumluluk ve Teminat branşlarında 400.000 ECU

Ve diÄŸer branÅŸlarda ise 300.000 ECU ’dur.

Birden fazla branÅŸta faaliyet gösteren ÅŸirketlerden en çok branÅŸtaki asgari garanti fonu istenmektedir. Åžu hale göre Avrupa BirliÄŸi’ndeki baÅŸlangıç teminatı, Türkiye’deki ödenmiÅŸ sermayeden azdır ve ÅŸirketin yükümlülükleri arttığı taktirde yükselmektedir.

Türkiye’de garanti fonu uygulamasına geçilemediÄŸi için bu farklılık devam etmektedir. Sigorta sektörünün içinde bulunduÄŸu geçiÅŸ dönemi dolayısıyla farklılığın bir süre daha devam etmesi kaçınılmaz görünmektedir .ancak teminat sisteminden vazgeçerek garanti fonu sistemine geçebilmek için gerekli hukuksal koÅŸullar 539 sayılı KHK’ da vardır . Hazine MüsteÅŸarlığı’nın baÄŸlı bulunduÄŸu Bakanlık ileride asgari sermaye tutarını yükseltmemek ve yasadaki yetkileri kullanmak suretiyle garanti fonu sistemine geçilmesini saÄŸlayabilir.

Avrupa BirliÄŸi’nde sigorta ÅŸirketlerinin kuruluÅŸunda temel belge iÅŸletme planı ve fizibiliteye iliÅŸkin bilgileri içeren belgelerdir. Türkiye’de bu konuya giderek daha fazla önem verilmekle birlikte iÅŸletme planı ile ilgili hususların mevzuatta ve uygulamada yeterince önem kazandığı henüz söylenemez.

8.5 Sigorta Branşları

Avrupa BirliÄŸi’nde sigorta branÅŸlarının oluÅŸturduÄŸu branÅŸ grupları ve her bir branşın kapsadığı sigortalar 24 Temmuz 1973 tarihli ve 73/239/AET sayılı Yönerge ve yönergede yapılan deÄŸiÅŸiklikle kesin bir ÅŸekilde belirtilmiÅŸtir. Buna göre hayat dışı direkt sigortacılık faaliyetleri 18 branÅŸ ve 10 grup halinde toplanmıştır.

Türkiye’de hayat dışı dallarda 8 branÅŸ vardır; Yangın , kaza , nakliyat , hastalık ,dolu, hayvan ölümü , makine montaj ve hukuksal koruma . bu dalların hangi tür sigortaları kapsadığı konusunda ise hiçbir düzenleme mevcut olamayıp teamüller geçerlidir.

Yangın branşı Avrupa BirliÄŸi’nde de vardır. Ancak doÄŸal afetlerle birlikte bir branÅŸ teÅŸkil etmektedir. Kara deniz ve hava araçları ile ilgili olan ve diÄŸer branÅŸlara girenler dışında maldaki kayıp ve hasarların ateÅŸ , patlama , fırtına , fırtına dışındaki doÄŸal güçleri , nükleer enerji ve toprak çökmesi bu kapsamdadır.

Türkiye’de de bu konularda yapılan sigorta sözleÅŸmeleri yangın branşı kapsamındadır. Nükleer rizikolara karşı sigorta ise bilindiÄŸi üzere yapılmamaktadır.

Bizdeki kaza branşı Avrupa Birliği düzenlemelerinde , motorlu taşıt , demiryolu araçları , uçak , gemiler , motorlu araçlar sorumluluk , değişik mali kayıplar , diğer mal sigortaları ve genel sorumluluk olmak üzere 10 branşa dağılmıştır.

Nakliyat , hastalık ve hukuksal koruma branşları aşağı yukarı paralel bir şekilde düzenlenmiştir.

Avrupa BirliÄŸi düzenlemelerinde dolu , hayvan ölümü ve makine –montaj branÅŸları yoktur. Bunlar , diÄŸer mal sigortaları ile deÄŸiÅŸik maddi kayıplar branÅŸları altında tasnif edilmiÅŸtir. Avrupa BirliÄŸi’ndeki kredi , teminat ve turistik yardım branÅŸları ise bizde hiç yoktur. Bunların genel ÅŸartları da mevcut deÄŸildir.

8.6 Sigorta Türleri

Avrupa BirliÄŸi , turistik yardım , kredi ve kefalet gibi sigortalara iliÅŸkin yönergeler çıkarmış , bunlar için branÅŸlar teÅŸkil etmiÅŸ ve belirli eÅŸgüdüm düzenlemeleri öngörmüştür. Türkiye’de ise bu gibi konuların ne branşı ne genel ÅŸartı nede baÅŸka bir genel ÅŸarta baÄŸlı uygulaması vardır. Ancak , bu farklılık mevzuat farklılığından daha çok uygulama farklılığındandır. Bu gibi konular Türkiye’de daha yeni ihtiyaç olarak kendini hissettirmektedir.

8.7 Fiyat Politikaları

Avrupa Birliği mevzuatı , üye devletlerini sigorta şirketlerinin tarifelerine müdahalesini yasaklamıştır. Hatta denetim makamları , özel şartların , tarifelerin teknik karşılıkların hesaplanmasında kullanılan formül ve basılı belgelerin önceden düzenli olarak gönderilmesi veya bunların onaylandıktan sonra uygulamaya konulmasına dahi izin verilmemiştir.

Türkiye’de esas itibariyle tarife serbestisi sistemine geçilmekle birlikte bir kısım tarifelerin devletçe düzenlenmesi,bir kısım ise devletin onaydan sonra yürürlüğe konulması uygulaması devam etmektedir. Sigorta tarifelerinin bazılarını hazırlamak düzenlemek Hazine müsteÅŸarlığı tarafından yapılmaktadır. MüsteÅŸarlık ilan ve reklamları denetlemektedir. İlk defa uygulamaya geçecek poliçelerinde bu makama gönderilmek zorunluluÄŸu mevcuttur.

Primlerin taksitlendirilmesinin azami sınırı devlet tarafından belirlenmektedir. Piyasadaki yapı değişikliğinin istikrarı bozmadan ,şirketleri zayıflatmadan ve sigortalının haklarının tehlikeye düşürmeden yapılmak istenmesi , bu önlemlerin tedrici bir şekilde kaldırılmasını gerektirmektedir.

8.8 Genel Åžartlar

Avrupa BirliÄŸi genel ÅŸartlarının düzenlenmesi ve onaylanması ile ilgili olarak tam bir serbestiye geçmiÅŸtir. Åžirketler kendi genel ÅŸartlarını çıkarabilme olanağına sahiptir. Avrupa BirliÄŸi’nde sigortacılığın içinde bulunduÄŸu düzey , ürün farklılaÅŸtırmasını saÄŸlayabilmek bakımından bunu mümkün kılmıştır.

Türkiye’de ise genel ÅŸartlar Hazine MüsteÅŸarlığı’nca onaylanmaktadır. Bu husus yasa ile düzenlenmiÅŸtir.Ülkemizde bu konuda kısa zamanda serbestiye geçecek koÅŸullar mevcut deÄŸildir. Fiyatlandırma ancak bundan beÅŸ yıl önce serbest bırakılmış ve henüz saÄŸlıklı bir fiyatlandırma düzenine geçilememiÅŸtir. Sigortalımız sigorta genel ÅŸartlarının tamamen serbest bırakıldığı bir ortamda fiyat farklılıklarını deÄŸerlendirebilecek tüketici bilincine eriÅŸmemiÅŸtir.

8.9 Teminat ve Garanti Fonu

Türk mevzuatının Avrupa BirliÄŸi mevzuatından farklılık gösterdiÄŸi önemli konulardan biride teminat sistemidir. Türkiye’de sigorta ÅŸirketleri hazine müsteÅŸarlığına teminat göstermek zorundadır. Teminatlar menkulse bir bankada Hazine adına bloke edilir, gayrimenkul ise Hazineye ipotek verilir. Teminat hayat dışı dallarda yıllık primin yüzde on beÅŸi hayat dalında ise hesaplanan riyazi ihtiyatların tamamıdır. Yeni kurulan ÅŸirketler ise topladıkları prim üzerinden tesis etmeleri gereken teminat, sermayenin yüzde yirmisi tutarına ulaşıncaya kadar, sermayenin yüzde yirmisini teminat gösterirler.

Teminatlar şirketlerin iflası halinde ilan masasında münhasıran sigortalının alacağına tahsis edilir , diğer bir ifade ile doğrudan sigortalıyı korumaya yönelik bir uygulamadır.

Avrupa BirliÄŸi’nde böyle bir teminat sistemi yoktur. Bunun yerine sigorta ÅŸirketlerinin , yükümlülüklerine karşılık asgari bir garanti fonuna sahip olmaları istenir. Garanti fonu ,ÅŸirketlerin sürekli bir belirli serbest ve likit aktiflere sahip olmaları demektir.

8.10 Sorumluluk Sigortaları ve Zorunlu Sigortalar

Sorumluluk Sigortaları ve Zorunlu Sigortalar Avrupa BirliÄŸi ‘de geliÅŸmiÅŸ ve yaygın bir durumdadır. Üye devletler , karayolları motorlu araçlar zorunlu mali sorunluluk sigortası (trafik sigortası) dışında kalan alanlarda kendi zorunlu sigortalarını tespitte serbest bırakılmıştır. Ancak iyi iÅŸleyen ve limitleri yüksek bir sigorta sistemi için önceki bölümlerde özetlediÄŸimiz yönergeyle yürürlüğe konulmuÅŸtur.

Trafik sigortası bakımından iÅŸletmenin sigorta yaptırmadığı veya bilinmediÄŸi durumlarda meydana gelen ölüm veya yaralanmaların gerektirdiÄŸi teminat Avrupa BirliÄŸi ülkelerinde olduÄŸu gibi Türkiye’de de düzenlenmiÅŸtir. Kara yolları Trafik garanti Fonu Hazine MüsteÅŸarlığı Sigortacılık Genel Müd. Bünyesinde bu iÅŸlevi yürütmektedir.

Türkiye’de önemli sayıda araç sigorta ettirilmeksizin trafikte dolaÅŸmaktadır. Enflasyon nedeni ile prim ve teminatlar sık arttırıldığı halde ek sözleÅŸme ile yaptırılmadığından pek çok aracın teminatı birbirine göre farklılık arz edilmektedir. Araçların sigorta yaptırıp yaptırmadığını otomatik kontrol eden bir sistemimiz yoktur

Uluslar arası turizm geliÅŸtiÄŸi de dikkate alınarak , Türkiye’nin ,i Avrupa BirliÄŸi ‘ye girmese dahi Trafik sigortalarını rasyonel , iyi iÅŸleyen ,iyi denetleyen ve böylece uygar bir topluma yakışan bir düzeye getirmesi sorunluluÄŸu vardır.

8.11 Yükümlülük Karşılama Yeterliliği

Yükümlülük karşılama yeterliliğine ilişkin Avrupa Birliği ve Türk mevzuatı büyük ölçüde benzeşmektedir. Zira Türk Mevzuatının kaynağı Avrupa Birliği mevzuatıdır. Her iki mevzuat arasındaki farklılıklar ise şöyle sıralanabilir.

Hayat dışı branÅŸlarda Avrupa BirliÄŸi mevzuatında, ödenmiÅŸ sermayenin toplam sermayenin yüzde yetmiÅŸ beÅŸi ve daha fazlasına ulaÅŸması halinde , ödenmemiÅŸ sermayenin yarısı da öz kaynak hesabında dikkate alınmaktadır. Türkiye’de bu yolda bir hüküm yoktur.

Avrupa BirliÄŸi mevzuatında , hasar esasına göre yükümlülük karşılama yeterliliÄŸinin hesaplanmasında son üç yıllık hasarların ortalaması alınmaktadır. Türkiye’de ise , fiyat artışları nedeniyle geçmiÅŸ yıl hasarları ortalamayı etkilemediÄŸinden bir yıllık hasarlar dikkate alınmaktadır.

8.12 Sigorta Aracıları

Avrupa Birliği sigorta aracıları ile ilgili mevzuatı ,aracıları tanımlamakta ve bunlarda bulunması gereken asgari nitelikler bakımından üye devletlerin mevzuatını paralel hale getirici hükümler içermektedir. Bunun dışında sigorta şirketleri ile bunların aracıları arasındaki ilişkilere denetim makamlarının müdahalesini öngören kurallar koymamaktadır.

Türk hukukunda yerleşmiş ve rekabetçi bir piyasanın olmayışı , şirketlerin poliçeler , poliçe ipyali , prim tahsili gibi nedenlerle devlet şirketler ile aracıları arasındaki ilişkileri de düzenlemeye yönelmiştir. Aracılar tarafından primin sigorta şirketlerine intikal ettirilme süresi , bunların sigorta şirketleri vereceği teminat , yapamayacakları işler alacakları komisyonlar gibi birçok ayrıntı yasa ile düzenlenmekte sigorta şirketlerinin acentelerden alacakları tahsil edememeleri halinde devlet acenteleri mahkemeye vermek gibi piyasa ekonomisi kurallarına aykırı yollara başvurmamaktadır.

8.13 Teknik Karşılıkların Yatırıma Sevk Edilmesi İle İlgili Sınırlamalar

Avrupa Birliği mevzuatında teknik karşılıkların plasmanı ile ilgili sınırlamaları söyle sayılabilir :

Şirketler Teknik Karşılıklarının ;

Yüzde onundan fazlasının bir gayrimenkul sayılacak kadar birbirlerine yakın gayri menkullere yatıramazlar.

Yüzde beşinden fazlasını bir üye devlet veya uluslar arası bir kuruluş garantisi altında olmayan bir şirkete ait menkul kıymetlere veya bir şirkete açılan krediye yatıramazlar. Teknik karşılıkların yüzde kırkından fazlası menkul değerler ve kredilere yatırılmamış , yatırım yapılan şirketlerin aktif toplamının yüzde beşini geçmemek şartıyla yukarıdaki sınırlama yüzde ona yükseltilebilir.

Yüzde beşinden fazlasını teminatsız kredilere yatıramazlar . açılan bir teminatsız kredi , teknik karşılıkların yüzde birini geçemez . (kredi yatırım ve sigorta kuruluşlarına olan hariç.)

Yüzde üçünden fazlasını nakit paraya yatıramazlar.

Yüzde onundan fazlasını düzenlenmiş piyasalarda alım satımı yapılmayan menkul değerlere yatıramazlar.

Yönergede belirtilen ilkeler çerçevesinde üye devletler başka sınırlamalarda getirmek sorundadırlar.

Türkiye’de sigorta ÅŸirketlerinin yatırımlarına iliÅŸkin sınırlamalar sigorta ve reasürans ÅŸirketlerinin kuruluÅŸ ve çalışma esasları yönetmeliÄŸinde düzenlenmiÅŸtir. Buna göre : sigorta ÅŸirketlerinin bir ÅŸirkete ait menkul kıymetlerinin tutarı , kendi özkaynaklarının yüzde yirmisinden fazla olamaz.

Sigorta şirketleri borsada işlem görmeyen bir şirketin hisse senetlerini alamazlar.

Sigorta ve reasürans şirketlerine ait menkul kıymetleri için yukarıdaki koşullar aranmaz.

Sigorta şirketlerinin açabileceği kredi tutarı , hayat sigortalarına verilen ikazlar hariç , teknik karşılıkların yüzde yirmisini geçemez.

Avrupa BirliÄŸi’nde teknik karşılıkların yatırılacağı kıymetlerin ayrıntılı düzenlenmesine karşın Türkiye’de yatırım portföyünün düzenlenmesinin nedenleri ;

Hem yüksek enflasyon hem de vergi yasalarındaki sınırlamalar ve şirketlerin teknik alt yapıları dikkate alındığında ayrılan teknik karşılıkların eksik olabileceği.

Teminat sistemi nedeniyle şirketlerin yatırımlarına yönelik düzenlemelere daha az ihtiyaç duyulması olarak belirtilebilir.

8.14 Kayıt Düzeni, Bilanço ile Kâr ve Zarar Cetvelinin Hazırlanması ve İlanı

Türkiye’de sigorta ve reasürans ÅŸirketleri , kayıtlarını tek düzen hesap planına göre tutmak , bilançoları ile kâr ve zarar cetvellerini bu hususta hazırlanmış tip formüllere göre düzenlemek ve ilan etmek zorundadırlar. Sigorta ve reasürans ÅŸirketleri için ayrı deÄŸerleme ilkeleri yoktur , bunlar deÄŸerlemelerini Türk Ticaret Kanunu ile Vergi Usul Kanununa göre yaparlar.

Avrupa Birliği mevzuatında tek düzen hesap planı yer almakla birlikte bilanço ile kar ve zarar cetveli , oldukça ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiş ve önemli sayılan bilgilerin dipnotlarla açıklanması esas alınmıştır. Sigorta şirketleri ile ilgili ayrı değerleme kuralları mevcuttur.

Türkiye’de sigorta ÅŸirketlerinin konsolide yıllık bilanço ve rapor hazırlama zorunluluÄŸu yoktur. Avrupa BirliÄŸi ‘de ise ÅŸirketlerin de dahil olduÄŸu , aralarında belli ortaklık yönetim iliÅŸkisi bulunan mali kuruluÅŸlar konsolide yıllık bilanço ve raporlar hazırlamak zorundadırlar.

9. Avrupa Birliği Ülkelerinde Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

9.1 Almanya’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

DoÄŸu ve Batı Almayanın Ekim 1990’da birleÅŸtikten sonra, DoÄŸu Almaya vatandaÅŸlarının düşük seviyede baÅŸlayan yaÅŸam standartları hızla yükselmektedir. GeçiÅŸ dönemindeki bu ekonomik durum bir çok açıdan istatistik i olarak daha yeterli karşılaÅŸtırma imkanına sahip deÄŸildir. Ancak Hayat Sigortasına olan talep ÅŸaşırtıcı ÅŸekilde yüksektir.DeÄŸiÅŸen ekonomik konum ve Pazar ekonomisine uyum saÄŸlama döneminde sigortacılar ürünlerini gereÄŸinden fazla satmamaya ve tüketiciyi korumaya özen göstermektedir.

Almanya’da hayat sigortacılığında yetkili makam bakanlığa baÄŸlı Sigorta Murakabe Kuruludur. Sigorta Murakabe Kurulunun denetleme alanına ruhsat verme, aktüeryal hesap, ürün tasdikleri , riyazi ihtiyatları sigortalılara kar dağıtımı gibi hususlar girmektedir.

Bu hususlardan;

Aktüeryal Hesaplamada; “Birikimli poliçeler için 1986 mortalite tablosu ve RM/RF 1887 mortalite tablosu zorunlu olarak kullanılır. Teknik faiz %3.5’dir. Primler ve ihtiyatlar aynı aktüeryal hesaba göre hesaplanır. Zillmerizasyon azami %3.5 miktarında zorunlu olup tahsilat masrafları düşük olduÄŸunda uygulanmayabilir, ilave masraf yoktur. BAV tarafından izin verilen masraf modelleri geniÅŸletilmiÅŸ olarak kullanılır.”

Kar Dağıtımı ; Tüm ürünlerde uygulanır. Karın asgari %90’ı sigortalılara dağıtılmalıdır. Uygulamada karın %98‘i dağıtılır.

Ülkede en çok kullanılan ürünler olarak düzenli prim ödemeli en az 12 yıllık poliçeler vergi avantajından dolayı en çok satılan poliçelerdir. Ürünlerin pazarlanması hususunda ise satışın %80’i prodüktörler, kalanı ise bağımsız acenteler, brokerler ve direk satış kanalı ile gerçekleÅŸtirilmektedir.

Şirketler kendilerine bağlı prodüktörlerin eğitiminden sorumludurlar. Prodüktörlerin faaliyete geçebilmeleri için 200 saatlik bir kurs programından sonra profesyonel bir sigorta okulu tarafından verilen final sınavında başarılı olmaları gerekmektedir.

9.2 İspanya’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

İspanyada hayat sigortacılığında yetkili makam DGS Genel Sigorta Müdürlüğüdür. Müdürlüğün denetleme alanına giren hususlar ruhsat verme aktüeryal hesaplama, tarifeler, kapital yatırımları, şirketlerin operasyonları olarak saymak mümkündür.

Bu hususlardan;

Aktüeryal hesaplama; “Sigorta denetleme kanunu herhangi bir aktüeryal hesaplama öngörmez . varsayımların gerçekçi olması gerekir. DGS’den 1 ayda geri gelmeyen tarife onaylanmış demektir. Tahsilat masrafları aktüeryal ihtiyatı geçmezse gelire yazılabilir, sigorta süresi içinde doÄŸru orantılı olarak azalmalıdır.”

Hayat sigortasının bütünlüğü nü teÅŸkil eden unsurlar ve sigortalıya saÄŸladığı yararlar bakımından İspanya’daki uygulamalara baktığımızda diÄŸer A.B.ülkeleride uygulamalara benzer noktalar göze çarpmaktadır.

Primler belli limitlere kadar vergiden düşülebilir. Emeklilik yardımları için daha yüksek indirimler mümkündür. Yatırımlardan elde edilen getiriler aktüeryal olarak hesaplanandan fazla olursa %20 vergilendirilmektedir.

Kar dağıtımı konusunda ise İspanya’da Grup poliçelerinde ve ferdi poliçelerde artan oranda uygulanmakta ve kar dağıtımında herhangi bir kısıtlama yoktur. Ancak belirtildiÄŸi gibi kar dağıtımı sadece artan gelirin paylaşılması ÅŸeklinde olmaktadır.

9.3 Belçika’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

Belçika’da sigortacılık hususunda yetkili makam Belçika Ekonomi Bakanlığına baÄŸlı Sigorta Murakabe Ofisidir.

Sigorta Murakabe Ofisinin denetleme alanları olarak ruhsat verme aktüeryal hesaplar, ürün tasdikleri, riyazi ihtiyatlar, aktüeryal hesaplarında katıldığı değerlendirme hesapları, şirketlerin büyüklüğüne ve tipine göre belirlenen ödeme payları gösterilebilir.

A.B.Kurallarına göre tarife ve oranların onaylanması geriye dönük yapılmakta, kurallara uymayan şartlardaki poliçeler derhal iptal edilip, eksik prim oranları değiştirilmektedir.

Hayat sigortasının sigortalıya saÄŸladığı yararlar bakımından konuya bakacak olursak; ödenen primler vergiden düşülürde, elde edilen menfaatler vergilendirilmektedir. DiÄŸer bir hususta A.B.ülkelerinin aksine Belçika’da vergiden muaf olabilmek için yaÅŸ söz konusudur. Şöyle ki giriÅŸ yaşı erkeklerde 64’ü , bayanlarda 59’u geçmiyorsa ve erkeklerin 65 yaÅŸtan önce , kadınlarda 60 yaÅŸtan önce sigortadan ayrılmaları koÅŸulu ile 10 yıllık süreden sonra toplu para ödemelerinde vergiden muaf tutulmaktadır. Sigortalılar lehine olan kar dağıtımı hususunda da herhangi bir düzenleme yoktur. Åžirket tarafından biriken paraya genellikle yeni birikimler ilave edilir. Ancak be kar payı ÅŸeklinde sabit deÄŸildir. Kullanılacak metot da Murakabe Ofisine tasdik ettirilmelidir.

Belçika’da hayat sigorta poliçeleri bakımından en çok kullanılan poliçe “Referans Poliçesi” adı ile anılan poliçe çeÅŸididir.

Satış ve pazarlama iÅŸlemleri ise broker ve bağımsız acenteler tarafından gerçekleÅŸtirilmektedir. Bağımsız acenteler satışın %75’ini gerçekleÅŸtirmekle beraber , direk satış çalışmaları çok azdır. Grup iÅŸlerde ise brokerler söz sahibidir.

9.4 Danimarka’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

Danimarka’daki sigorta sektöründe yetkili makam olarak Endüstri Bakanlığına baÄŸlı ilgili kurum gösterilmektedir.

Kurumun denetleme alanına giren hususlar Ruhsat verme, aktüeryal hesaplar ürünler, poliçe süre ve şartları , riyazi ihtiyatlar olarak gösterilebilir.

Aktüeryal hesaplarda G82 Mortalite tablosu kullanılır, teknik faiz %5’dir. Tahsilat masrafları gelir olarak gösterilebilir.

Sigortalı lehine olan durumlarda yine primler belli limitler dahilinde vergilendirilen gelirden düşülebilir. %12 sigorta vergisi , %0.3 pul parası uygulanmaktadır. Gerçek faiz oranının %3.5‘ini geçen faiz oranı ile oluÅŸan gelirler vergilendirilir.Emeklilik gelirlerinden gelir vergisi alınmamaktadır.Kar dağıtımı bazı yıllık poliçeler haricinde tüm tarifelerde uygulanmaktadır.

Satış elemanlarının eğitimleri konusunda tüm elemanlar meslek hayatlarının ilk dört yılında mesleki bir sınavdan geçmektedirler.

9.5 Fransa’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

Fransa’da hayat sigortacılığında Devlet Kontrolü ve Denetimi bakımından yetkili makam CCA Sigorta Kontrol Komisyonudur.

Komisyonun denetleme alanına giren hususlar diğer A.B.ülkelerinin yetkili makamlarının sadece alanlarına giren hususlardan daha dar kapsamlıdır. Komisyon sadece ruhsat verme , kar dağıtımı ve ödemeleri ile ilgilenmektedir. Hukuki ihlaller veya vaat edilen menfaatlerin ödenmemesi hallerinde komisyon ceza vermekte ya da portföyü başka bir sigortacıya devretmekte yetkilidir.

Hayat sigortasının saÄŸladığı yararlardan birincisi “sigorta süresinin en az 8 yıl olması halinde primin içindeki birikim payının %25 ‘i gelir vergisi oranında indirilir.Yıllık azami indirim 1.500 FF.dır. Bunun dışında ürünlerden alınan %5.15’lik sigorta vergisi 1 temmuz 1990 yılından itibaren kaldırılmıştır. DiÄŸer bir avantaj toplu para ödemelerinin gelir vergisinden muaf tutulmasıdır.

Kar dağıtımı süreli poliçelerin tümünde uygulanmaktadır. Faiz gelirlerinin en az %85’i ve karların %90’ı dağıtılmaktadır.

Fransa’da hayat sigortası ürünleri arasında en çok satılanlar birikimli poliçeleri vefat teminatı olmayan tasarruf poliçeleri ve yıllık poliçelerdir. Birikim ağırlıklı poliçelere yönelik vergi uygulamasının avantajından dolayı satışların artışı söz konusunudur.

Poliçelerin satışı ve pazarlaması iÅŸlemlerinin %52’sini brokarlar, %42’sini banka ve postaneler ve %6’sını direk satış ekipleri oluÅŸturmaktadır.

9.6 İngiltere’deki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

İngiltere’de hayat sigortacılığının devlet tarafından kontrolü ve denetimi hususunda yetkili makam Ticaret ve Sigorta Müdürlüğü Sigorta bölümüdür.

Ticaret ve Sigorta Müdürlüğünün denetleme alanına ruhsat verme ,ödemelerin denetlenmesi , kaynakların geçerliliği , yıllık bilançolar , kar zarar hesapları , aktif pasif hesapları gibi konular girmektedir.

Ülkede hayat sigortasını teşvik etmekte ve mevcut sigortalı sayısını muhafaza etmek amacıyla sigortalıya bir çok avantajlar sağlamaktadır. Bazı istisnalar haricinde hayat sigortası gelirleri vergiden muaf tutulmaktadır. Ancak sigortacılar , yatırım gelirlerinden masraflarını düştükten sonra ki kazançlarından vergi ödemektedirler. Diğer bir avantaj ise emeklilik fonları, sigorta şirketlerinde olduğu sürece vergiden muaf tutulmaktadır. Ancak menfaatdar aldığında vergi uygulanmaktadır. Ferdi ve grup poliçelerinde ise ayrılma anında bazı toplu paralar vergiden muaftır.

Kâr dağıtımı konusunda İngiltere’de herhangi bir kural yoktur. Primlere çoÄŸunlukla ilave kar masrafı eklenmektedir. Ne ÅŸekilde kar dağıtılacağına karar veren kimseler ise aktüeryal ve ÅŸirket yöneticileridir.

Ürünlerin pazarlanması ve satışı hususunda 1986 yılında uygulamaya konan finansal hizmetler sözleÅŸmesi ile brokerlar ve prodüktörler müşterilerine “en iyi öneri” verme konusunda mecbur tutulmuÅŸlardır. Brokerlar sektördeki tüm ürünler hakkında bu ÅŸekilde davranmak zorundadırlar. Brokerlar aynı zamanda kendi komisyon oranlarını belitmelidirler. Sonuç olarak 1986’dan bu yana brokerların çoÄŸu ÅŸirketlere baÄŸlı prodüktörler olarak çalışmaktadırlar. Satış elemanlarının eÄŸitimi iÅŸveren tarafından yerine getirilmektedir.

İngiltere’de “Tarife oluÅŸturmada ve aktüeryal seçeneklerde kısıtlama yoktur. Ancak ÅŸirketin aktüeri gerçekçi varsayımlarda bulunmak zorundadır. EÄŸer net deÄŸerlendirme primi, brüt gelirleri geçmezse ÅŸirket Zillmer oranı olarak %35 uygulayabilir.”

9.7 Hollanda’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

Hollanda’da sigortacılık branşında yetkili makam Sigortacılar Odasıdır.

Sigortacılar odasının denetleme alanına ruhsat verme ve yeni tarifeleri belirleme konuları girmektedir. Bunların dışında sadece ödemelerin denetimi elzemdir.

Kar dağıtımında belirli kurallar yoktur. Grup poliçelerinde normal olarak uygulanan kar dağıtımı , yılık hayat poliçelerinde görülmemektedir.

Aktüeryal hesaplamalarda “GBM 76/80 mortalite tabloları ve GBM 61/65 mortalite tabloları yıllık, birikimli ve benzeri poliçeler için kullanılır. Kanun gereÄŸi teknik faiz %4’dür. Tahsilat masrafları genellikle gelire yazılır.

Sigortalıya sağlanan yararlar emeklilk poliçelerinin primleri yıllık bir limite kadar vergiden düşülebilmektedir. Toplu paraların prim ödeme yıllarına bağlı olarak limitler içinde gelir vergisinden muaf oluşu, vefat tazminatlarının 10.000 Hollanda Florinine karad vergiden muaf oluşu bir avantajdır.

Hollanda’da en çok kullanılan ürünler, sırasıyla yıllık hayat opsiyonlu tek prim ödemeli birikimli poliçeler,grup yıllık hayat poliçesi,ferdi yıllık hayat poliçesi ,birikimli poliçeler sayılabilir.

Satış ve pazarlama beğımsız acentelerce yapılmaktadır.

9.8 İtalya’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

İtalya’da sigortacılık branşında yetkili makam Endüstri ve Ticaret Bakanlığına baÄŸlı Sigorta Denetleme Enstitüsüdür.

Enstitünün denetleme alanına ruhsat verme , tarifeler i poliçe süreleri ve şartları , muhasebe ,yatırımlar gibi konular girmektedir.

Sigortalıya saÄŸlanan yararların başında yıllık 2.5 Mio Liret’e kadar olan primler gelir vergisinden düşülmektedir. Ayrılmada ödenen toplu para ile ödenmiÅŸ primler toplamının farkı olan miktara %12.5 vergi uygulanmaktadır. Yıllık hayat teminatlarının %60’ı da gelir vergisine tabidir.

Sigortalılara kar dağıtımı konusunda genel kaideler yoktur. Ancak uygulamada faiz gelirinin %75-85’inden teknik faiz düşülerek %80’i dağıtılmaktadır.

İtalya’da artan teminatlı ve birikimli poliçeler ile yıllık poliçeler en çok tercih edilen poliçelerdir. Yıllık poliçeler daha yaygın bir ÅŸekilde satılmaktadır. Ülkede satışın %75’i baÄŸlı prodüktörlerce yapılmaktadır.

Satış elemanlarının eğitimi şirket tarafından yapılmakta ve tüm prodüktörler kanunen kayıtlı olmak zorundadırlar.

9.9 Yunanistan’daki Hayat Sigortacılığı Uygulamaları

Yunanistan’daki sigortacılık branşında yetkili makam Ticaret Bakanlığı Sigorta Dairesidir.

Ticaret Bakanlığı Sigorta Dairesinin denetleme alanına hayat sigorta şirketlerinin kuruluşu , tarifelerin düzenli kontrolü gibi konular girmektedir.

Yunanistan’da hayat sigortasının sigortalıya saÄŸladığı yararlardan birincisi primlerin limitler dahilinde gelir vergisinden muaf oluÅŸu ikincisi ise faiz gelirinin kar payı olarak dağıtılması ya da süre sonuna kadar sigortalının hesabında biriktirilmesidir.

Yunanistan’da satışların büyük kısmını,hayat ve diÄŸer teminatlarda sabit oranlarla hazırlanmış ferdi paket poliçeler oluÅŸturmaktadır. Süreli poliçelerde birikimli poliçeler çok sık satılmaktadır. Ayr

Sistem Analizi

Salı, 06 Kasım 2007

SİSTEM ANALİZİ

1. Sistem kavramı

2. Genel sistem kuramının temel özellikleri

3. Yönetimde sistem yaklaşımı

4. Örgüt sistemi çevresi

5. Karar verme süreci

6. Karar verme sürecinde uygulanacak yöntemler

7. Sistem analizi metodolojisi

8. Problem tanımı

a. problem tanımlama

b. problemlerin belirlenmesi ve çözülmesi

c. problem tanımlanmasında farklı yaklaşımlar

d. çalışma planının hazırlanması

9. Mevcut örgüt sisteminin incelenmesi

a. sistemle ilgili bilgilerin toplanması

b. yeni sistem tasarımı

1. Sistem Kavramı

Sistem kavramı, işletmecilik dışı dallarda (yoğun olarak biyolojide) gelişmiş olan bir kavramdır.

Genel sistem kuramı çerçevesinde sistemler, alt sistemlerden meydana gelir. Sistemi oluşturan alt elemanların, birbirlerinden bağımsız olarak oluşturdukları çıktı miktarı, beraberce meydana getirdikleri çıktı miktarından azdır ki; bu sonuç sinerji etkisi olarak ifade edilir. Günümüzde yoğun olarak yaşanan şirket birleşmeleri sinerji etkisini yakalamaya yönelik çabalara örnektir.

Diğer yaklaşımlar (özellikle klasikler) sistemleri parçalayarak incelerler. Ancak genel sistem kuramı işletmeyi fonksiyonel ve/veya kuramsal olarak değil, bir sistem ve süreç olarak ele alır.

Sistem yaklaşımının temel prensibi, her örgütün mevcut bir üst sistemini ve her örgütün içinde yer alan alt sistemleri belirlemektir. Örgütü oluşturan unsurların bu kapsamda sistem amaçları doğrultusunda alt optimizasyonunun gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Her işletmenin bir makro bir de mikro çevresi vardır. Bu yaklaşımın altına yatan temel sebep bütünsel yapıyı belirlemektir.

2. Genel Sistem Kuramının Temel Özellikleri

1. Sistem kavramını esas alır ve bu kavram gerçek sistemlerle ilgilenir. Bu nedenle genel sistem kuramı bir "genel nedenler kuramı" olarak kabul edilebilir.

2. Bünyesinde bütün modellere ilişkin daha dar kapsamlı kuralları içerir.

3. Haberleşme ve kontrol gibi, sistem davranışlarının değişik yönleriyle ilgili kuramları birleştirici bir özellik taşır.

4. Geliştirilmesinde matematik biliminin soyut bölümleri oldukça yaygın olarak kullanılır. Ancak bunun yanında bilgi kuramı, sibernetik, karar kuramı ve yöneylem araştırması gibi çok sayıda model yaklaşımda kullanılabilmektedir. Genel sistem kuramı temel olarak bilimsel yöntemi kullanır.

Sistemin üç temel özelliği şu şekilde sırlanabilir.

- sistemin bir amacı olmalıdır

- sistemi oluşturan parçalar anlamlı şekilde birleştirilmelidir

- bilgi, enerji, malzeme vb. girdiler bulunmalıdır

Sistemin unsurları ise şunlardır.

- elemanlar; sistemin deÄŸiÅŸkenleri

- iliÅŸkiler

- elemanların özelliği

Elemanların özellikleri; sistem deÄŸiÅŸkenlerin tanınması, gözlemlenmesi ve tanıtılmasında kullanılan kıstaslar olarak tanımlanabilir. İliÅŸkiler ise, sistemin deÄŸiÅŸkenlerini ve özelliklerini birleÅŸtirir. EÄŸer iliÅŸkiler fonksiyonel bir nedene dayanıyorsa "birincil iliÅŸkiler" söz konusudur. (symbiotik iliÅŸki benzeri zorunlu birliktelikler; pazarlama üretim iliÅŸkisi…)

EÄŸer iliÅŸkiler fonksiyonel olarak gerekli olmamakla birlikte, sistem içersinde bulunmakla sistem çıktısına katkı saÄŸlıyorlar ise “ikincil iliÅŸkiler” söz konusudur. (sinerjik iliÅŸkiler…)

Artık yada karşıt ilişkiler olarak ortaya çıkan ilişkiler ise "üçüncül ilişkilerdir". Artıklık; sistemin gereksiz değişkenleri kapsamasını, karşıt durum ise sistemdeki değişkenden birinin doğru olması halinde diğerinin yanlış olması durumunu ifade eder.

3. Yönetimde Sistem Yaklaşımı

Günümüzde görüş farklılıkları olmakla birlikte örgütün bir sistem olarak incelenmesi görüşü, birçok kuramcı tarafından kabul edilmektedir. Çağdaş örgüt kuramında örgütler, birer açık sistem olarak ele alınmakta, toplumsal sistemlerle birer açık sistem olan canlı organizmalar arasındaki benzerlikler ele alınarak bir takım sonuçlar çıkarılmaktadır.

Entropi; durağan denge ve negatif entropi; bağışıklık sistemi, çatışmanın yönetimi kavramları kapalı ve açık sistemlerin yaklaşımlarının birer sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Her iki sistemde çevre ile iletişim durumundadır. Toplumsal sistemlerde örgütün kaynakları, gelirleri, problemleri, olanakların ve yaşamanın devamlılığı çevre tarafından yaratılmış ve koşullandırılmıştır. Böylelikle bir bakıma örgütü çevresi yaratmıştır.

Bu çevre koşulları, yoğunlaşan örgüt-toplum ilişkileri ve teknolojik gelişmeler örgütlerde uzmanlaşmaya yol açmış ve uzmanlaşma alanları arttıkça yapıları daha karmaşık örgütler ortaya çıkmıştır. Bu karmaşık yapı örgütün işletilmesinde ve yönetiminde güçlükler doğurmaktadır. Karmaşık örgütlerin ortaya çıkışına paralel olarak bu örgütlerin etkin yönetilmesi için örgüt işlemlerini ve çevre etkilerini bütünleşik olarak planlayacak ve kontrol edecek bir yönetim mekanizmasına da gerek duyulmuştur.

Geleneksel yönetim ve örgüt yaklaşımları sözü edilen bütünleşmeyi sağlayamamaktadır. Buna karşın sistem yaklaşımı, diğer bilim dallarında olduğu gibi yönetim ve örgüt kuramı alanında bütünleşmeyi sağlayabilecek etkili yöntem ve araçlara sahiptir.

Geleneksel örgüt kuramları örgütü finansman, üretim ve pazarlama gibi fonksiyonel parçalara ayırır ve bu ayırıma göre görev ve sorumlulukları dağıtır. Buna karşın sistem yaklaşımında, dar kapsamlı bir fonksiyonel ilişkinin amaçlarının karşılanmasından çok, örgütün tüm amaçlarının karşılanmasına önem verilerek , sistem bir bütün olarak ele alınır. Bu açıdan sistem yaklaşımı, örgüt sistemlerinin analiz ve sentezinde kendine özgü özellikleri olan rasyonel bir düşünce yoludur. Bu şekilde örgütü ilgilendiren tüm iç ve dış çevre etkilerinin incelenmesinde bilimsel yapı oluşturur.

4. Örgüt Sistemi Çevresi

Örgüt sistemi, çevresel etkiler ve kısıtlar altında girdileri, iç çevre unsurları ile amaç doğrultusunda çıktıya dönüştürür. Bu dönüşümde temel kaynaklar; para, insan gücü, makine, bilgi ve malzeme olmaktadır. İç çevre; kaynaklar bünyesindeki sistemler iç çevre unsurlarını ifade ederken, dış çevre; rakipler, devlet, müşteriler, satıcılar, toplum, bankalar, sendikalar, hissedarlar, uluslararası ilişkiler, teknoloji vb bir çok unsurdan oluşur. Yönetim alt sistemi tüm bu kaynaklar sistemini organize eder.

5. Karar Verme Süreci

Karar verme; birçok alternatif arasından birisinin seçim işlemi olarak tanımlanabilir. Karar verme süreci şu üç işlemden oluşur;

- karar verme durumlarının belirlenmesi

- alternatif çözüm yollarının belirlenmesi

- alternatiflerden birinin seçimi

Karar verme ortamını ilgilendiren etkenler ise şunlardır;

- örgütü oluşturan alt sistemlerin amaçları;

Karar verme sürecinde en belirleyici etkendir. Verilen karar alt sistem amaçları ile ilişkilendirilmek zorundadır. Aksi durumda verilen kararın uygulanmasında sorunlarla karşılaşılmaktadır.

- alternatifleri etkileyen kısıtlamalar;

Bunlar hammadde temini, yetenekli işgücü bulunması, yeterli miktarda kaynağın bulunması gibi etkenlerdir.

- karar verme ortamının diğer sistemlerle olan ilişkisi;

Buradaki en önemli belirleyici etken, ekonomik değer sistemidir. Karar verici kararın parasal yönü ile ilgilenir. Başka bir ifadeyle karar sonucu elde edilecek kar ve katlanılacak maliyetler üzerinde durulması gereken en önemli konudur. Bunun yanında toplumsal değer sistemleri de göz önünde bulundurulmak zorundadır.

6. Karar Verme Sürecinde Uygulanacak Yöntemler

Karar verme ortamı ile ilgili işlemler tamamlandıktan sonra son kararın verilebilmesi için bir yaklaşımda bulunulması gerekir. Bu amaçla kullanılan sistem analizi yaklaşımında kullanılan yöntem "bilimsel yöntemdir". Temel bilimlerdeki bilimsel yöntem aşamaları şu şekilde sıralanabilir;

1. Problemin tanımlanması

2. Hipotez önerilmesi

3. Veri ve bilgilerin toplanması ve sınıflandırılması

4. Deneyler yoluyla hipotezin test edilmesi

5. Hipotez hakkında sonuçlara verilmesi

Yukarıdaki 5 aşama ile bilimsel yöntem uygulanarak karar verilebilir. Ancak temel ve toplumsal bilimlerde kullanılan bilimsel yöntem aşamaları, bazı farklılıklar göstermektedir;

- Toplumsal bilimlerde problemin tanımlanması ve saptanmasında sorunlarla karşılaşılmaktadır. Her problemin kendine has özellikleri olması nedeniyle o konu için ne yapılması gerektiğini saptamak kolay olmamaktadır. Diğer bir deyişle bir probleme ilişkin çok sayıda problem belirtisi bulunmasına rağmen bunlar arasından gerçek probleme ulaşmak zor olmaktadır.

- Sosyal bilimlerde, problem belirlenirken temel bilimlerdeki gibi diğer alt sistemlerden kopuk davranılmaz.

- Temel bilimlerde veri toplanırken ölçüm yapılırken, sosyal bilimlerde gözlem ve anket yapılmaktadır. Ancak bu verilerin doğruluk derecesi temel bilimlerdeki veriler kadar yüksek olmayabilir. -

- Temel bilimlerde sonuç aksi ispat edilene kadar doğrudur ama sosyal bilimlerde varılan sonuç bir saat sonra değişebilir.

- Hipotezin geliştirilmesi aşamasında, toplumsal bilimlerde neden-sonuç ilişkileri devamlı değişim halinde olduğundan, bir konuda verilen kararın dünkü ve bugünkü sonuçları aynı olmamaktadır.

- Toplumsal bilimlerde deney yapma olanağını çok azdır veya hiç yoktur. Bu nedenle toplum bilimlerde problemleri laboratuar koşullarına indirme olanağı bulunmamaktadır.

- Toplumsal bilimlerde karar verme sürecinde kullanılan bilgilerin veya verilerin sayısal olarak belirtilebilme güçlüğü bulunmaktadır.

- Toplumsal bilimlerde problemin her zaman tek cevabının yoktur. Örgüt sisteminin karmaşıklığı nedeniyle problemin birden fazla çözümü olabilmektedir.

Temel bilimler ile toplumsal bilimler arasındaki bu farklılıklar bilimsel yöntemin toplumsal bilimler için de uyarlanmasını gerektirmektedir. Bu uyarlanma sonucunda toplumsal bilimlerde uygulanan bilimsel yöntemin aşamaları şunlar olmaktadır;

1. Problemin tanımlanması

2. Problem belirtilerinin esas problemden ayrılması

3. Problemle ilgili esas bilgilerin toplanması

4. Toplanan bilgilerin analiz edilmesi

5. Alternatiflerin geliÅŸtirilmesi

6. Bir alternatifin seçilmesi

7. Verilen kararın uygulanması ve takip edilmesi

Problem tanımı yapıldıktan sonra, problemin tanımını sağlayan belirtiler ile, esas problemin ayırt edilmesine çalışılır. Buradaki temel kural, problem olarak kabul edilen konuların çözümlerinin sistemi hangi yönde etkileyeceğine bakılmasıdır. Böylece çözümü ile bizi amaca götürecek olan problem, esas problem olarak kabul edilir.

Veriler toplandıktan sonra analiz edilir. Analiz sırasında yöneylem araştırması ve diğer analitik tekniklerden yararlanılabilir. Daha sonra alternatifler geliştirilir ve geliştirilen alternatiflerle karar vericinin deneyim ve yargıları bağdaştırılır. Alternatiflerin sonuçları her alternatifin net yararını belirleyerek elde edilir. Bu sonuçlar karşılaştırılarak en iyi değeri veren alternatif probleme çözüm getiren karar olarak kabul edilir. Seçilen alternatif uygulanır ve öngörülen sonuçlara ulaşılıp ulaşılmadığını saptamak amacıyla konuya sistem yaklaşımı tarafından bakıldığında, bu son aşama sistemin geri besleme denetim döngüsünü oluşturur.

7. Sistem Analizi Metodolojisi

Yukarıdaki çerçevede bir örgüt sistemi, sistem yaklaşımı ile incelenirken şu metodoloji kullanılır.

1. Problemin tanımı

2. Mevcut örgüt sisteminin incelenmesi

a. örgütün makro çevresinin tanımı

b. örgüt sistemi elemanlarının tanımı

c. alt sistemlerin tanımı

3. Mevcut örgüt sistemlerinin değerlemesi

4. Yeni örgüt sisteminin ihtiyaçlarının belirlenmesi

5. Alternatif alt sistem modellerinin geliÅŸtirilmesi

6. Alt sistem modellerinin deneyi

7. En uygun alt sistemlerin seçimi

8. Alt sistemlerin örgüt sistemi modellerinde bütünleştirilmesi

9. Örgüt sistem modelinin deneyi

10. Modelin düzeltilmesi

11. Yeni örgüt sistemi elemanlarının ve sistem mantığının yazılı hale getirilmesi

12. Uygulama ve deÄŸerleme

8. Problem Tanımı

a. Problem tanımlama

Problem çözme, esas olarak bir soruya cevap arama sürecidir. Problem tanımında şu unsurlar öne çıkar;

- çözülmesi veya üzerinde durulması için önerilen sorun

- şüphe veya belirsizliğin hissedildiği bilinmeyen bir durum

- hala bilinen ile bilinmesi istenen arasındaki fark

- beklenen sonuçlarla (amaçlarla) gerçekleşen sonuçlar arasındaki fark

Problem, birçok durumda işler kötüye gitmeye başladığında fark edilir. Ayrıca problem olarak görülen konu veya soru esas problemin belirtisi olabilir.

İşletmelerde problemlere ilişkin veriler iç ve dış çevre kaynaklarından gelebilir.

- iç çevre kaynakları; bilgi sistemlerin, mali raporlar, formel ve informel örgüt yapıları vb.

-dış çevre kaynakları; danışmanlar, kredi kurumları, müşteriler vb.

Günümüzde yöneticiler zamanlarının büyük bir kısmını problem çözmeye ayırsa da, genellikle işler çıkmaza girdikten yada kriz başladıktan sonra problemlerin farkına varırlar. Halbuki yönetici geleceğe yönelerek problemleri zamanında algılayarak, ne gibi durumlarda aksaklıklarla karşılaşacağını tahmin etmek zorundadır.

Problemler genellikle belirtiler şeklinde ortaya çıkarlar. Bu belirtiler şunlar olabilir;

- mevcut amaçlara ulaşmada yeteri kadar başarılı olunmaması

- yakın gelecekte mevcut başarılara ulaşılamayacağının gözlemlenmesi

- mevcut amaçların gittikçe değişiklik göstermesi

- mevcut işletme yöntemlerinin yeni amaçlara ulaşmada yetersiz kalacağının anlaşılması

Burada problem belirtileri ile gerçek problemi birbirinden ayırmak büyük önem taşımaktadır. Bu amaçla sistemin işleyişi ile ilgili ayrıntılı bir incelemeye ihtiyaç vardır. Problem belirtileri ve problemle sistem analistine yönetim tarafından verilir veya analist kendi gözlemleri ile bunları belirler ve yönetime onaylatır.

b. Problemlerin belirlenmesi ve çözülmesi

İşletmelerde problemler dört aşamadan oluşan problemler demeti halinde görülürler;

1. Çözümü gereken temel problemi ayırt etmek üzere yerine getirilmesi gereken "araştırma problemi", ana probleme yönelik sorulara cevap aramak suretiyle temel problemi ayırt edilmesini gerektirir.

2. Problemlerin, gözlenen birçok belirtisi arasından "temel problemin teşhisi problemi"

3. "Temel problemin çözümü problemi", birçok alternatif getirilmesini ve bunların arasından en iyi olanın seçilmesini gerektirir.

4. İlk üç gruptaki problemlere ilişkin "ikincil problemler"

İşletmelerde ortaya çıkan oluşan problemlerin tanımlanmasında ve incelenmesinde yapılacak işler şunlardır:

- yöneticilerle görüşmek ve problem alanlarını ayırt etmeye çalışmak

- yazılı yöntem ve yönetmelikleri okuyarak yöntemsel problemleri ayırt etmek

- mevcut sistemi gözlemek

- personelle mülakat yapmak ve örgütsel problemleri ayırt etmek

- ilgili veri ve bilgi toplamak

- bulguları değerlendirmek

- problem tanımı konusunda bir fikir oluşturmak

- bulguları yönetimle tekrar tartışmak

c. Problem tanımlanmasında farklı yaklaşımlar

Yukarıda özetlenen çalışmalar yapıldıktan sonra problem tanımı için gerekli ön hazırlık yapılmış olmaktadır. Bu çerçevede problem tanımı yaparken uygulanabilecek yaklaşımlar dört grup altında toplanabilir.

1. Karmaşık ve büyük problemleri tanımlayan genel ifadeleri ele alarak problemi tanımlamak.

ÖrneÄŸin; "problem her ne kadar üretim programlaması ve dağıtım sistemi iliÅŸkili ise de esas olarak bir pazarlama problemidir. Her ÅŸeye raÄŸmen satışlar aylık olarak oldukça deÄŸiÅŸik düzeylerde devam etmektedir…" Bu tür ifadeler ele alınarak, cümlelerin anlamlarına, özellikle de ulaşılmak istenen amaçlara iliÅŸkin sorular sorulabilir. "Amaç dengeli bir üretim saÄŸlamak ise de satışlardaki dalgalanmaları azaltmak için ne yapılmalıdır?" Üretim ve pazarlamaya iliÅŸkin sorular sorularak problem tanımlanmalıdır…

2. Problemi formüle etmek için problemin genel ve geniş ifadesinden işe başlamak ve sonra problemi daha dar bir ifade halinde yeniden formüle etmek ve bunu tekrar geniş bir problem haline getirmek ve bu şekilde nihai probleme ulaşmak.

ÖrneÄŸin, bir firmanın ürün çeÅŸitlendirmesine gitmek isteyen bir firmanın problemi "hangi ürün?"dür. Firma kaynakları ve piyasa olanakları üzerinde yapılan analizler sonucunda problem ÅŸu ÅŸekilde ortaya çıkmaktadır; "gıda piyasasında nasıl girebiliriz". Bu ifade problem tanımı olarak çok geniÅŸ olmaktadır. Çünkü gıda endüstrisinde yüzlerce çeÅŸit mal üretilmektedir. O halde problemi yeniden tanımlamak gerekir. "Bisküvi piyasasına nasıl girebiliriz?" Bu ifadede geniÅŸletilebilecek kadar dar bir nitelik taşımaktadır. Bu nedenle "Kaç tür bisküvi üreteceÄŸiz" veya "hangi tür müşteri grubuna hitap edeceÄŸiz” ÅŸeklinde sorular sorulabilir. Bu döngüyü takip ederek problem tanımı yapılabilir.

3. Problem tanımına bir problem belirtisi ele alınarak başlanır. Çok dar kapsamlı ve belirli bir problem tanımlanır. Bu problem adım adım genişletilir ve problemin bütün ayrıntıları bu genişletme sürecinde ele alınır.

Örneğin, belli bir malın üretiminden sorumlu bir müdür bu malın üretim maliyetlerinin devamlı olarak standart maliyetlerden fazla olduğunu görmüştür. Problemi biraz daha genişleterek problemin üretim denetiminden kaynaklandığını anlar. Problem daha da genişletildiğinde kalite kontrol personeli ve işçilerin yeterli derecede kalifiye olmadıkları ortaya çıkar. Problem bir adım daha ileri gittiğinde işe alma ve eğitim yöntemlerinin yetersiz olduğu ortaya çıkar.

4. Problemin tanımına, problemin belirtilerinden çok ulaşılmak istenen amaçlarla başlanır. Amaçlar mümkün olduğunca açık ve sayısal olarak ifade edilebilecek şekilde tanımlanır. Daha sonra problem tanımı bu amaçlara ulaşılması için gerekli konuların tanıma ilave edilmesi ile devam eder. Bu yaklaşımda problemin elemanları, mevcut durum, kısıtlayıcı faktörler ve çözüm alternatifleri problemle ilgili etmenler incelenirken tespit edilir. Bu çerçeve ele alınan amaçlar uzun vadeli planlarda yer alan hedeflerle ilişkilendirilir.

Bu yaklaşıma göre konu, kapsam ve amaç kavramlarının tanımlanması gerekir. Konu tanımı, konunun tanımlanmasında problemin ana gayesi ve ana temasının ortaya konulmasını ifade eder. Kapsam tanımı ise, çalışılacak olanın veya işin sınırlarının belirlenmesidir. Sınırlar; zaman mali kaynaklar ve örgütsel yetersizlikler olabilir. Eğer konu yeterince bütünlük sağlayacak şekilde tanımlanmamışsa çalışmanın kapsamı genişleyecek konu kısmında belirtilen problem konusu üzerinde yoğunlaşma imkanı ortadan kalkacaktır.

Amaçların tanımında, problemin çözümü ile gerçekleştirmeyi düşündüğümüz amaçlar belirlenir. Amaçlar çok genel veya çok sınırlı olmamalıdır. Problemin çözümünde temel amaçlar açık bir şekilde tam olarak belirlenmelidir. Problemin geniş veya dar kapsamlı olması sistem karmaşıklığına bağlıdır. Sistem karmaşıklığı ise elemanların sayısına, türüne ve ayrıca elemanlar arasındaki ilişkilerin düzeyine bağlıdır. Bizim konumuzu oluşturan sistemler genellikle karmaşık sistemlerdir. Bu çerçevede sistemin karmaşıklık düzeyi sistemin etkinliğinin artırılmasında uygulanacak stratejileri etkileyecektir. Bu amaçla problem tanımlaması aşamasında kapsamı belirlerken bazı basitleştirilmeler yapılmalıdır. Bir başka ifadeyle ele alınan problem gerçek sistemin bir soyutlaması niteliğindedir. İdeal olarak düşünüldüğünde soyutlama yapılmamalıdır. Fakat karmaşıklık düzeyinin çok yüksek olması genelde araştırmacıları soyutlama yapmak zorunda bırakmaktadır. Ancak soyutlama yaparken dikkat edilmesi gereken nokta gerçek sistemin kritik özelliklerini göz ardı etmemektir. Bir başka ifadeyle kritik özellikleri ihmal etmeden bazı ikincil ve dolaylı ilişkiler ve elemanlar problem tanımına uymayabilir veya kapsamına alınmayabilir. Bu amaçla problemde basitleştirme yapılırken dikkat edilmesi gereken konular şunlardır;

- uygun sistem düzeyinin belirlenmesi;

Ele alınan problemin ortaya çıktığı sistem çalışmanın düzeyini belirler. Problem çözümü sonucu elde edilen yeni sistem konusunda karar verecek yöneticilerin yönettiÄŸi sistem (yetki alanına giren sistem) çalışmada ele alınacak sistem düzeyidir. Bunun üzerindeki bütün sistemler “çevre sistemler” olarak düşünülebilir. Sistem düzeyi ile ilgili sınırlama problemin basitleÅŸtirilmesinde yararlı olacaktır.

- sistemin kritik elemanları;

Sistem düzeyi ve problemin ortaya çıktığı sistem belirlendikten sonra bu sistem içindeki bütün alt sistemler problemin çözümü ile olan ilgili belirlenmelidir. Bu durumda problemle hiç ilgisi olmayan alt sistemler sabit olarak düşünülebilir ve kritik elemanlara dahil edilmeyebilir.

- planlama dönemi;

Planlama dönemi çözümün geliştirildiği ve geçerli olacağı zaman dilimidir. Planlama döneminin uzaması sistem karmaşıklığını artırır. Bunun sebebi uzun dönemde sistem daha fazla değişikliğin ortaya çıkacak olmasıdır.

- problemin önemi;

"Sistemin bütünü için problemin çözümü ne gibi yararlar saÄŸlayacaktır…" "eÄŸer bu problem çözülmeden bırakılırsa sistem üzerindeki etkileri ne yönde olabilir…" gibi sorulara cevaplar bularak problemin önemi belirlenmelidir. Dolayısıyla önemsiz problem için daha fazla zaman ve kaynak harcanmamalıdır.

d. Çalışma planının hazırlanması

Gerçek problemin tanımı yapıldıktan, yani konu, kapsam ve amaçlar belirledikten sonra, çalışmanın nasıl yürütüleceği ve hangi analizlere gerek duyulduğu gibi konuları gösteren bir çalışma planı hazırlanmalıdır. Bu şekilde bilgi formları, notlar istatistikler ve diğer bilgiler toplu olarak değerlendirilecektir. İstenilen bir biçimde çalışma planı hazırlanabilir. Çalışma planında yapılacak işler bölümlere ayrılır. Bu bölümlerin neler olacağı konu kapsam ve amaçlarından çıkarılabilir.

Sistem analizi çalışmasının planını hazırlarken göz önünde bulundurulması gereken alanlar şunlardır.

- örgüt yapısı (formel, informel)

- ürünler; ürün ve hizmetler

- pazarlama süreci;

Firmanın pazarlama hedefleri belirlenmelidir. Böylece sistemin tüketici ihtiyaçları karşılamada ne kadar etkin olduğu ortaya çıkacaktır.

- iletişim süreci ve kanalları

- yerleşim biçimi ve alanı

- personel yapısı

- fiziksel tesisler

- üretim yöntemleri

- politikalar ve kayıtlar

Bir çalışma planı bilgi toplama aşamalarına göre sıralanabilir. Bu durumda çalışmaların yapılış zamanlarına göre kronolojik bir plan elde edilecektir. Bu arada çalışmanın düzeyini belirlemek amacıyla kullanılacak ölçütler şunlardır;

1. Firma düzeyi (en üst düzey ve en kapsamlı çalışma…)

2. Bölümler (departmanlar)

3. Alt bölümler

4. Fonksiyonel alanlar

5. Belirli (spesifik) problemler

9. Mevcut Örgüt Sisteminin İncelenmesi

a. Sistemle ilgili bilgilerin toplanması

Sistem mikro-makro çevresinin, bir başka ifadeyle bu çevreleri oluşturan elemanlar ve elemanların ilişkilerini tam olarak anlayabilmek için genelden başlayarak özel problem alanına doğru bilgi toplama faaliyeti yürütülmelidir. Bilgilerin nerelerde ve nasıl alınacağını büyük ölçüde ele alınan problem belirlemektedir. Ancak bilgi toplama konusunda izlenecek yöntemler genel olarak şunlardır;

1. Kütüphane çalışması;

Bu konuda yazılmış kitap, makale, resmi belge ve işletme raporları gibi kaynakların araştırılabilir.

2. Görüşme ve mülakat;

Bu konuda bilgi almak için en güçlü kaynak sistemin yöneticisi ve çalışanlarıdır. Bu tür görüşmelerin üç temel yararı vardır;

- problem alanı ile ilgili genel bilgiler sağlanabilir.

- problemle ilgili gerçekleri ve en iyi tahminleri öğrenilebilir

- grupların/bireylerin duygularını ve görüşlerini hesaba katar, bakış açılarını ve baskı unsurlarını öğrenilebilir

3. Örnekleme yoluyla veri toplama;

Çok sayıda karmaşık özelliklere sahip problem tanımlarında, bazı değişkenlerin durumu hakkında bilgi elde etmek için örnekleme yapılabilir. Bu yöntem çeşitli istatistiksel çalışmalar gerektirebilir.

4. Gözlem;

Bir sistemin nasıl işlediğini, çalışma koşullarını, çalışanların düzeyini görebilmenin en iyi yolu gözlemdir. Sadece yazılı dokümanların incelenmesi sınırlayıcı olabilir. Bu eksikliği ortadan kaldırmak için gözlem yapılmalıdır.

5. Tahmin;

Sistem analizi çalışmasında sistemin etkinliğini belli bir dönem için artırmanın yollarını aradığımızdan dolayı tahminler gerekebilir. Sistemin bugünkü durumu gelecekte aynı kalmayabilir. Bu nedenle geleceğe yönelik tahminler önemlidir.

6. Model kullanma;

Karmaşık problem durumlarının incelenmesinde model önemli olmaktadır. Gerçek problem durumlarının soyutlanması olan modeller; örgüt şemaları, akış şemaları, matematiksel modeller, benzetişim modelleri vb olabilir.

7. Geliştirilen model seçeneklerinin test edilmesi yoluyla bilgi toplama;

Tasarlanan sistemi gerçek uygulama koÅŸullarında test ederek beklenen performans ile gerçekleÅŸen performans karşılaÅŸtırılır. Bu ÅŸekilde sistemin baÅŸarısı ile ilgili bilgiler elde edilir. (Kontrollü deney, alan araÅŸtırmaları…)

b. Yeni sistem tasarımı

Yeni sistem tasarımı, tanımı yapılan problemin çözümünde kullanılabilecek seçeneklerin belirlenebilmesi işlemidir. Bu konuda kullanılan çözüm, alternatif ve sistem tasarımı kavramları şöyle tanımlanabilir;

-Çözüm; tanımlanan sistem probleminin çözümünde kullanılan yol ve yöntem

-Alternatifler; belli bir sistem probleminin çözümünde kullanılabilecek farklı eylem biçimleri veya yaklaşımlar

-Sistem tasarımı; sistemin genel amaçlarını karşılayacak şekilde çeşitli sistem elemanlarının bir araya getirilmesi, bir bütün olarak planlanması ve düzenlenmesi

Bu çerçevede çeşitli sistem tasarımları alternatifler olarak geliştirilir ve bu alternatifler denendikten sonra tanımlanan problemin çözümlenmesi için en uygun alternatif çözüm olarak belirlenir.

Burada açıklanan probleme bir çözüm bulma süreci ise problem çözme olarak isimlendirilir. Buna karşın karar verme problem için en uygun çözümün bulunmasıdır.

Sistem analizi uygulamalarında sistem analisti esas olarak problemi çözen kişi, sistemin yönetim kademesi ise bir karar verici durumdadır. Ancak bu sistem analistinin karar verme süreci ile ilgili olmadığı anlamına gelmez. Çünkü analist problem için alternatifler hazırlar ve bir takım ölçütlere göre en iyi çözümün hangisi olduğunu belirler. Yönetim kademesi analistin vardığı sonuçlar ışığında nihai kararı verir.

Sistem tasarımı için problem tanımı, sistemle ilgili genel bilgi (makro - mikro çevre) sistem elemanları arasındaki ilişkiler ve varolan sistemin anlaşılması aşamalarının tamamlanmış olması gerekir. Sistem tasarımı analistin yaratıcılığına dayanan bir çalışmadır. Ve esas olarak faaliyetlerin yani işlemlerin eşgüdümü, iş ve çalışma yöntemleri ve birtakım araçlardan yararlanma gibi konularla ilgilidir. Bir başka ifadeyle alternatiflerden birini ele aldığımızda şu sorulara cevaplar aranır;

- Hangi elemanlar sistemi meydana getirecek?

- Bu elemanlar arasındaki ilişkiler nasıl olacak?

- İşlemlerin koordinasyonu "eşgüdümü" nasıl sağlanacak?

- Hangi çalışma yöntemleri ve işlemleri kullanılacak?

- Hangi araçlardan nasıl yararlanılacak?

Sistem tasarımı yapılırken izlenecek dört farklı yol vardır;

- varolan sistemin tasarımı;

Bu tür tasarımlar mevcut sistemin elemanları ve yapısı korunarak küçük uyarlamalarla sistem daha etkin bir hale getirilmeye çalışılır. Varolan sistemin küçük uyarlamalarla etkinleştirilmesi yoluyla hem bir çözüm alternatifi elde edilir hem de diğer alternatiflerin değerlendirilmesinde bir ölçüt bulunmuş olur.

- varolan sistemin uyarlanması:

Bu tür tasarımda varolan sistemin yapısında önemli değişiklikler yapılır. Bu değişiklikler yapılırken sistemin olumsuz yönlerini ortadan kaldıracak veya minimize edecek sistem bölümleri değiştirilir. Ancak sistemin genel çerçevesi korunur ve niteliği değiştirmeyecek uyarlamalar yapılır. Karmaşık sistemlerde bunu yapmak oldukça zordur. Burada anlatılmak istenen temel yapının korunması ve evrim şeklindeki değişikliklerle sistemin etkin bir hale getirilmesi çalışmasıdır.

- hazır tasarımları kullanmak;

Bilgi sistemlerinin çoğu hazır tasarım kullanır. Sistem tasarımına farklı bir yaklaşım sistem dışından bir takım çözüm alternatifleri getirmektir. Burada da zaman ve emekten tasarruf etmek amacıyla hazır tasarımlara başvurulur. (hazır paket programlar vb.)

- yeni bir tasarım;

Bu alternatifte daha öncekilere göre tamamen farklı yeni bir sistem tasarlanmaktadır. Yeni bir tasarım önceki üç alternatife oranla çok daha fazla yaratıcılık gerektirmektedir. Yeni bir tasarım eskiye göre nitelik farkı göstermekte ve devrimsel bir değişim yapmaktadır.

Yeni bir tasarımda ilk akla gelen yaklaşım;

► ideal bir sistem tasarımı yapmaktır. Bu amaçla;

- Önce hiçbir kısıtlama dikkate almaksızın tasarıma başlanır. Bu şekilde geniş bir bakış açısı sağlanmış olur.

- Bu bakış açısıyla sistemin çerçevesi çizilerek alternatif tasarımlar yapılır.

- Daha sonra kısıtlayıcıların sistemin etkinliği üzerindeki olumsuz etkileri ve bunların maliyeti belirlenir

► benzer durumlarda yapılan tasarımları inceleyerek ve bunlardan yararlanarak sistem tasarımı yapılabilir.

Morfolojik yaklaşım ise yeni bir tasarım yapılırken şekille yapılan incelemedir. Bu yaklaşımda sistemi meydana getirecek bütün elemanlar belirlenir. Bu elemanların farklı bileşimlerinden ortaya çıkacak yapılar incelenir.

- Alternatif çözüm ihtiyacı;

Yukarıda açıklanan yollardan biri bir başka ifadeyle bizim problem tanımımız için çözüm olabilecek alternatiflerin geliştirilmesine uygun olan yol seçilir ve tadarılar yapılır. Genellikle sistem problemlerin çözümünde belirsizliğin söz konusu olması nedeniyle iyi bir çözümü seçme şansını artırabilme için alternatifler geliştirip bunlar arsından seçim uygun olmalıdır. Ancak burada ne kadar alternatif geliştirileceği problem çözme felsefesine bağlı olabilir.

Bu alternatifler;

1. Maksimize ya da minimize etmek: bu yaklaşımda diÄŸer alt sistemlere bakmaksızın tasarlanacak sistemden maksimum yarar ve minimum zarar “maliyet” elde edilmeye çalışılır. Alternatifler arasından en iyisi seçilir ve genellikle daha iyi çözüm yoktur. Yöneylem araÅŸtırması ve diÄŸer analitik modellerde bu yaklaşım söz konusudur.

2. Optimize etmek: sistemin bütünü ve problemin ortaya çıktığı sistem için en uygun çözüm aranır. Bu yaklaşımda alternatifler söz konusu maliyetler ile beklenen yararlar birbirine eşit oluncaya kadar incelenir. Diğer bir deyişle yeni bir alternatifin getireceği ek yarar ile bunun için katlanılacak ek maliyet karşılaştırılır. Sadece incelemeye değer alternatifler incelenir.

3. Gereksinimi karşılayan tasarım: bu yaklaşımda yönetimin istediği performans düzeyini karşılayan çözüm seçilmeye çalışılır. Bir başka ifadeyle bütün kısıtları karşılayan alternatif çözüm olarak seçilir.

Yukarıdaki yaklaşımlardan birisi kullanılır ve bir tasarım yapılarak;

1. Elimizde bulunan tüm veriler incelenir.

2. Yaratıcı bir çalışma yapılır.

3. Çeşitli girdi-çıktı, işlem ve kaynaklar birleştirilmeye çalışılır.

4. Öncelikle belli başlı alternatifler geliştirilir.

5. Alternatifler incelenir.

6. Alternatifler bir sıraya konur. Bu değerlendirme yapılırken kullanılan ölçütler;

a. zaman: işlem zamanı, gecikme zamanı, ekonomik ömür vb.

b. maliyet: birim veya yıllık maliyetler, başabaş analizi vb.

c. kalite: daha iyi üretim, daha az hata, 0 israf

d. kapasite: ortalama veya en dolu zamandaki kapasite kullanımı

e. verimlilik: çıktı / girdi > 1 olması

f. doÄŸruluk: daha az hata

g. güvenilirlik: daha az arıza

h. esneklik: bir çok duruma uygunluk

i. kabul edilebilirlik: çalışanların sistemi benimsemesi

7. Alt sistemlerin geliÅŸtirilmesi

8. Alt sistemin örgüt sistemi modeliyle bütünleştirilmesi ile geliştirilen sistemin sistem bütünüyle ilişkisi kurulur.


Destekliyoruz arkadas - arkadas - oyun oyna - oyun - en güzel oyunlar jinekolog - kadin dogum doktoru kadin dogum uzmani jinekolog - kadýn doðum doktoru kadýn doðum uzmaný