www.1bilgi.com

YERALTI SULARI VE KAYNAKLAR

Yağışlar sonucu yeryüzüne düşen suların bir kısmı yüzeyden akarken bir kısmıda yeraltına sızararak depolanırlar veya buralarda akış gösterirler. Bunlara Yeraltı Suları denir. Bu suların kendiliğinden yeryüzüne çıktığı yerlere de Kaynak denir.

Yeraltı suyunun miktarını;

• Yağış Miktarı

• Yüzeyin EÄŸimi

• Bitki Örtüsü

• Zeminin ÖzelliÄŸi etkiler.

Alüvyal Ovalar, Karstik Araziler, Deniz ve Göl Kıyıları yeraltı suyu bakımından zengin alanlardır.

Kaynaklar

Kaynaklar yeryüzüne çıkış özelliklerine göre değişirler;

1-Yamaç Kaynakları: Dağ ve vadi yamaçlarında geçirimli tabakanın yeryüzüne çıktığı yerdir.

2- Fay Kaynakları: Yeraltı sularının Fay Çatlaklarından yeryüzüne çıktığı kaynaklardır. Bazılarının suları derinlerden geldiği için sıcak olur. Buralara Kaplıca, Ilıca veya Çermik denir.

3- Karstik Kaynaklar: Kalkerli arazilerin çatlaklarından sızan suların toplanıp yeryüzüne çıkmasıyla oluşur. Bu suların en önemli özelliği kireçli oluşlarıdır.

4- Artezyen Kaynakları: Özellikle kıvrımlı sahalardaki çanaklaşmış arazilerde 2 geçirimsiz tabaka arasında kalmış yeraltı suyunun çanağın tabanının delinmesiyle çıkan basınçlı kaynaktır.

5- Gayzer Kaynaklar: Volkanik sahalarda mağmanın etkisiyle yeraltı suyunun sıcak su ve buhar olarak dışarı çıkması ile oluşan kaynaklardır. Denizli-Sarayköy de örneğini görmek mümkündür.

YER ALTI SULARI VE KAYNAKLAR

Yağışlarla yer yüzüne inen suların geçirimli tabakadan yer altına sızarak , yer altında oluşturdukları sulara yer altı suları denir.

Yer Altı Sularının Beslenmesinde Etkili Olan Faktörler

1) Yağış miktarı,

2) Yağış türü (Kar yağışları ile beslenme fazla olur.)

3) Zeminin geçirimliliği ( alüvyal ve karstik alanlarda geçirimlilik fazladır).

4) Arazinin eğimi :eğimin az olduğu alanlarda beslenme daha fazladır.

5) Bitki örtüsü: Yüzeysel akımı engellediği için.

Taban Suyu: Alüvyal ovaların tabanında bulunurlar. Altta geçirimsiz tabaka ile

sınırlandırılmış geçirimli tabaka üzerinde biriken sulardır. Beslenme durumuna göre taban suları bazen yüzeye kadar çıkabilir. Yer altı su seviyesinin düşük olduğu alanlarda ise

kuyu açmak suretiyle bu sulardan faydalanılır.

Türkiye taban suları bakımından zengindir. Ör: Ege Bölgesinin çöküntü ovaları, Konya,Kayseri, Erzurum, Erzincan, Elazığ, Bursa, Adapazarı gibi.

KAYNAKLAR

Yer altı sularının tekrar yeryüzüne çıktığı yere kaynak denir.

Sularının Sıcaklığına Göre Kaynaklar 2 Grupta İncelenebilir:

A-SOÄžUK SU KAYNAKLARI:

Sularını yağışlarla yeryüzünden alırlar.

Sularının sıcaklığı ve akımları yıl boyunca değişir.

1)Tabaka Kaynağı (yamaç): Geçirimli tabakların uç kısmından suların yüzeye çıktığı yerdir.

2)Vadi Kaynağı: Vadi tabanlarından çıkan kaynaklardır.

3)Karstik Kaynak (Voklüz): Kalkerli arazilerde yer yüzüne çıkan kaynaklardır. En fazla Akdeniz Bölgesinde görülür. Ör: Düden suyu

Bu kaynakların en önemli özelliği sularının bol miktarda kireç içermesidir.

4)Artezyen Kaynağı: Tekne biçimindeki iki geçirimsiz tabaka arasındaki geçirimli

tabakaya açılan bir sondaj ile suların püskürerek yer yüzüne çıkmasıdır. Diğer

kaynaklardan ayrılan yanı beşeri faktörlerin etkisiyle yer yüzüne çıkmasıdır.

B-SICAK SU KAYNAKLARI

Sularını mağmaya yakın alanlardan alırlar.

Suları geldiği derinliğe göre sıcak veya ılıktır.

Sularının sıcaklığı yıl boyunca aynıdır.

Akım değişikliği olmaz.

Bol miktarda eriyik madde içerir.

1)Fay Kaynağı: Fay hattı boyunca yeryüzüne çıkan kaynaklardır. Halk arasında bu

kaynaklara ılıca, kaplıca,çermik, içme ve maden suları denilmektedir.

Ör: Manisa (Kurşunlu, Urganlı, Alaşehir, Demirci), Denizli (Pamukkale, Karahayıt,

Sarayköy, Buldan), Kütahya (Simav),Balıkesir (Edremit, Gönen), Sivas (Balıklı Çermik)

gibi merkezlerde vardır. Bu yerlerin ortak özelliği yer yapılarının özelliğidir.

2)Gayzer Kaynağı: Etkin haldeki volkan daÄŸlarından deÄŸiÅŸik aralıklarla püskürerek çıkan kaynaklardır. Türkiye’de örneklerine rastlanmaz.

YER ALTI SULARI VE KAYNAKLAR

*Yağışlarla yer yüzüne inen suların geçirimli tabakadan yer altına sızarak , yer altında oluşturdukları sulara yer altı suları denir.

Yer Altı Sularının Beslenmesinde Etkili Olan Faktörler:

1) Yağış miktarı,

2) Yağış türü (Kar yağışları ile beslenme fazla olur.)

3) Zeminin geçirimliliği ( alüvyal ve karstik alanlarda geçirimlilik fazladır).

4) Arazinin eğimi :eğimin az olduğu alanlarda beslenme daha fazladır.

5) Bitki örtüsü: Yüzeysel akımı engellediği için.

Taban Suyu:Alüvyal ovaların tabanında bulunurlar. Altta geçirimsiz tabaka ile sınırlandırılmış geçirimli tabaka üzerinde biriken sulardır. Beslenme durumuna göre taban suları bazen yüzeye kadar çıkabilir. Yer altı su seviyesinin düşük olduğu alanlarda ise kuyu açmak suretiyle bu sulardan faydalanılır.

*Türkiye taban suları bakımından zengindir. Ör: Ege Bölgesinin çöküntü ovaları, Konya,Kayseri, Erzurum, Erzincan, Elazığ, Bursa, Adapazarı gibi.

KAYNAKLAR: Yer altı sularının tekrar yeryüzüne çıktığı yere kaynak denir.

Sularının Sıcaklığına Göre Kaynaklar 2 Grupta İncelenebilir:

A-SOĞUK SU KAYNAKLARI: *Sularını yağışlarla yeryüzünden alırlar. *Sularının sıcaklığı ve akımları yıl boyunca değişir.

1)Tabaka Kaynağı (yamaç): Geçirimli tabakların uç kısmından suların yüzeye çıktığı yerdir.

2)Vadi Kaynağı: Vadi tabanlarından çıkan kaynaklardır.

3)Karstik Kaynak (Voklüz): Kalkerli arazilerde yer yüzüne çıkan kaynaklardır. En fazla Akdeniz Bölgesinde görülür. Ör: Düden suyu

Bu kaynakların en önemli özelliği sularının bol miktarda kireç içermesidir.

4)Artezyen Kaynağı: Tekne biçimindeki iki geçirimsiz tabaka arasındaki geçirimli tabakaya açılan bir sondaj ile suların püskürerek yer yüzüne çıkmasıdır. Diğer kaynaklardan ayrılan yanı beşeri faktörlerin etkisiyle yer yüzüne çıkmasıdır.

B-SICAK SU KAYNAKLARI

*Sularını mağmaya yakın alanlardan alırlar.

*Suları geldiği derinliğe göre sıcak veya ılıktır.

*Sularının sıcaklığı yıl boyunca aynıdır.

*Akım değişikliği olmaz.

*Bol miktarda eriyik madde içerir.

1)Fay Kaynağı:Fay hattı boyunca yeryüzüne çıkan kaynaklardır. Halk arasında bu kaynaklara ılıca, kaplıca,çermik, içme ve maden suları denilmektedir. Ör: Manisa (Kurşunlu, Urganlı, Alaşehir, Demirci), Denizli (Pamukkale, Karahayıt, Sarayköy, Buldan), Kütahya (Simav),Balıkesir (Edremit, Gönen), Sivas (Balıklı Çermik) gibi merkezlerde vardır. Bu yerlerin ortak özelliği yer yapılarının özelliğidir.

2)Gayzer Kaynağı: Etkin haldeki volkan daÄŸlarından deÄŸiÅŸik aralıklarla püskürerek çıkan kaynaklardır. Türkiye’de örneklerine rastlanmaz.

Tüm ögrenci ve ögretmenlerin çok isine yarayacagini düsündügüm bir yazilim… Dünya seklinde, nereyi seçerseniz ayrintili bir sekilde size bilgi veriyor..Gece gündüz durumunu bile görmeniz mümkün http://www.s.netic.de/dirk/wglobe2.zip

Yaklaşık 4,5 milyar yaşında olan Dünya, günümüze kadar çeşitli evrelerden geçmiştir. Jeolojik zamanlar adı verilen bu evrelerin her birinde , değişik canlı türleri ve iklim koşulları görülmüştür.

Dünya’nın yapısını inceleyen jeoloji bilimi, jeolojik zamanlar belirlenirken fosillerden ve tortul tabakaların özelliklerinden yararlanılır.

Jeolojik zamanlar günümüze en yakın zaman en üstte olacak şekilde sıralanır.

Dördüncü Zaman

Üçüncü Zaman

Ä°kinci Zaman

Birinci Zaman

Ä°lkel Zaman

Ä°lkel Zaman

Günümüzden yaklaşık 600 milyon yıl önce sona erdiği varsayılan jeolojik zamandır.

İlkel zamanın yaklaşık 4 milyar yıl sürdüğü tahmin edilmektedir.

Zamanın önemli olayları :

Sularda tek hücreli canlıların ortaya çıkışı

En eski kıta çekirdeklerinin oluşumu

İlkel zamanı karakterize eden canlılar alg ve radiolariadır.

Birinci Zaman (Paleozoik)

Günümüzden yaklaşık 225 milyon yıl önce sona erdiği varsayılan jeolojik zamandır. Birinci zamanın yaklaşık 375 milyon yıl sürdüğü tahmin edilmektedir.

Zamanın önemli olayları :

Kaledonya ve Hersinya kıvrımlarının oluşumu

Özellikle karbon devrinde kömür yataklarının oluşumu

İlk kara bitkilerinin ortaya çıkışı

Balığa benzer ilk organizmaların ortaya çıkışı

Birinci zamanı karakterize eden canlılar graptolith ve trilobittir.

Ä°kinci Zaman (Mezozoik)

Günümüzden yaklaşık 65 milyon yıl önce sona erdiği varsayılan jeolojik zamandır. İkinci zamanın yaklaşık 160 milyon yıl sürdüğü tahmin edilmektedir. İkinci zamanı karakterize eden dinazor ve ammonitler bu zamanın sonunda yok olmuşlardır.

Zamanın önemli olayları :

Ekvatoral ve soÄŸuk iklimlerin belirmesi

Kimmeridge ve Avustrien kıvrımlarının oluşumu

İkinci zamanı karakterize eden canlılar ammonit ve dinazordur.

Üçüncü Zaman (Neozoik)

Günümüzden yaklaşık 2 milyon yıl önce sona erdiği varsayılan jeolojik zamandır. Üçüncü zamanın yaklaşık 63 milyon yıl sürdüğü tahmin edilmektedir.

Zamanın önemli olayları :

§ Kıtaların bugünkü görünümünü kazanmaya başlaması

§ Linyit havzalarının oluşumu

§ Bugünkü iklim bölgelerinin ve bitki topluluklarının belirmeye başlaması

§ Alp kıvrım sisteminin gelişmesi

§ Nümmilitler ve memelilerin ortaya çıkışı

Üçüncü zamanı karakterize eden canlılar nummilit, hipparion, elephas ve mastadondur.

Dördüncü Zaman (Kuaterner)

Günümüzden 2 milyon yıl önce başladığı ve hala sürdüğü varsayılan jeolojik zamandır.

Zamanın önemli olayları :

İklimde büyük değişikliklerin ve dört buzul döneminin (Günz, Mindel, Riss, Würm) yaşanması

İnsanın ortaya çıkışı

Dördüncü zamanı karakterize eden canlılar mamut ve insandır.

YER KABUĞUNUN MALZEMELERİ (KAYAÇLAR) :

1) Püskürük Taşlar :

a)İç püskürük taşlar : Yer kabuğu altındaki mantonun yer kabuğunun çatlak ve kırık kısımlarından tıkanarak soğumasıyla oluşan taşlardır. (Granit)

b)Dış püskürük taşlar : Yer kabuğu altındaki mantonun yer kabuğunun çatlak ve kırık kısmından yeryüzüne çıkması ve soğuması ile oluşur. (Bazalt ve andezit)

2) Tortul taşlar : Diğer yüzüne dış güçler tarafından getirilen maddelerin tortulanmasıyla (Üst üste birikmesiyle) oluşur. İçerisinde yer yer fosiller bulunur.

a) Mekanik tortullar : Dış güçlerin etkisiyle getirilen çakıl, kum, kil gibi malzemelerin yeryüzünün çukur yerlerine birikmesiyle oluşur. (Kum taşı, kıl taşı)

b) Kimyasal tortullar : Suda erimiş halde bulunan minerallerin suyun geçtiği yere çökelmesi veya tortulanması ile oluşurlar. (Kireç taşı, alçı taşı)

c) Organik tortular : Hayvan, bitki gibi canlı kalıntılarının üst üste birikip katılaşması ile oluşan taşlardır. (Tebeşir)

3) Başkalaşmış taşlar : Tortul ve püskürük taşları yüksek sıcaklık ve basınç altında kalarak değişikliğe uğraması ile oluşur. (Mermer oluşumu)

Dünya, GüneÅŸ Sistemi’nin 9 gezegeninden biridir ve GüneÅŸ’e olan uzaklığı bakımından 3. Sırada bulunur. CoÄŸrafya’nın asıl konusunu oluÅŸturan Dünya’yı incelemek için bazı kavramların bilinmesi gerekir:

Eksen

Kutup Noktası

Ekvator

Paralel

Meridyen

Dünya’nın Åžekli :

Dünyanın Şekli ve Boyutları :

Dünya, Kutup Noktaları’nda basık, Ekvator’da ÅŸiÅŸkindir. Dünya’nın kendisine özgü bu ÅŸekline geoid denir. Geoide en yakın geometrik ÅŸekil elipsoiddir. Verilen boyutlar "Hayford Elipsoidi" ne aittir.

Dünya’nın Boyutları

Ekvator yarıçapı = 6.378,4 km

Kutuplar yarıçapı = 6.356,9 km

Ekvator çevresi = 40.076,6 km

Kutuplar çevresi = 40.009,1 km

Pratikte bu uzunluklar yaklaşık olarak alınmaktadır.

Paralellerin Özellikleri :

Ekvator’a paralel uzanırlar

Çapları ve uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doÄŸru kısalır.

Ekvator’dan kutuplara doÄŸru sayısız paralel çizilebilir. Ancak deÄŸerlendirme kolaylığı bakımından birer derece aralıklarla çizildikleri varsayılır.

Paralellerin 90 tanesi Kuzey Yarım Küre’de, 90 tanesi Güney Yarım Küre’de bulunur.

60. paraleller Dünya’nın küreselliÄŸinden dolayı Ekvator’un yarısı uzunluÄŸundadır.

Birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km’dir.

UYARI : Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle 2 paralel arasındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. ÖrneÄŸin, Ekvator ile 10 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.596 m iken, 890-900 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.700 m’dir. Ancak birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık pratikte 111 km olarak kabul edilmiÅŸtir.

Özel Paraleller

Bazı paralellerin yerleri, güneş ışınlarının yere değme açısına bağlı olarak doğa tarafından belirlenmiştir. Bunlar :

Ekvator

Dönenceler

Kutup Daireleri

Kutup Noktaları

Ekvatorun Özellikleri

En uzun paraleldir.

Güneşin önünden en hızlı geçen noktaların oluşturduğu paraleldir.

3) Dünya’nın eksen çevresindeki dönüş hızı Ekvator’da yaklaşık 1670 km/saat’tir.

GüneÅŸ ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül’de dik açıyla alır.

Yıl boyunca sıcak olduğundan termik alçak basınç kuşağıdır.

Yükseltici hava hareketleri görüldüğü için bol yağış alır.

Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eÅŸit ve 12′ÅŸer saattir.

Dönencelerin Özellikleri

Yerleri, yer ekseninin eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak belirlenen Dönenceler, 23027′ Kuzey ve Güney paralelleridir.

Kuzey Yarım Küre’dekine Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre’dekine OÄŸlak dönencesi denir.

Orta kuşak ile Tropikal kuşağı birbirinden ayırırlar.

Güneş ışınlarının düz zeminlere dik geldiği en son noktalardır.

5. Yengeç Dönencesi 21 Haziran’da, OÄŸlak Dönencesi 21 Aralık’ta GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır.

Kutup Noktalarının Özellikleri

90. Kuzey ve Güney paralelleridir.

Güneş ışınlarının düz zeminlere en dar açıyla geldiği yerlerdir.

Sürekli soğuk olduğundan kutuplar ve çevresinde yıl boyunca termik yüksek basınç kuşakları oluşur.

Aydınlanma çemberinin 21 mart ve 23 Eylül’de teÄŸet geçtiÄŸi yerlerdir.

Bir yıl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaşanır.

Çizgisel hızın sıfır, yerçekiminin en fazla olduğu yerlerdir.

Kutup Dairelerinin Özellikleri

Yerleri, yer ekseninin eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak belirlenen Kutup Daireleri, 66033′ Kuzey ve Güney paralelleridir.

Kutup kuşağı ile Orta kuşağı birbirinden ayırırlar.

Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer deÄŸiÅŸtirdiÄŸi ve 21 Haziran ile 21 Aralık’ta teÄŸet geçtiÄŸi paralellerdir.

21 Haziran’da Kuzey Kutup Dairesi’nde, 21 Aralık’ta Güney Kutup Dairesi’nde 24 saat gündüz yaÅŸanır.

Meridyenlerin Özellikleri

Bir kutuptan diğerine uzanan meridyenler de paraleller gibi sayısızdır. Ancak pratikte her 1 dereceden bir yay geçtiği varsayılarak, 360 tane oldukları kabul edilmiştir.

Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık Ekvator üzerinde 111 km olarak kabul edilmiştir.

Başlangıç meridyeni olarak Londra yakınlarındaki Greenwich kabul edilmiştir.

Bir meridyenin, karşıt (anti) meridyeniyle arasında 180 meridyen fark vardır.

UYARI : Meridyen yayları eÅŸit uzunluktadır. Aralarındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır ve tüm meridyenle kutuplarda birleÅŸir.

Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık; Ekvator üzerinde 111.322 m. (pratikte 111 km olarak kabul edilmiÅŸtir, 45. (Kuzey - Güney) paralellerinde 78.850 m, 90. (Kuzey - Güney) paralellerinde ise 0 m’dir.

Dünyanın Şekline Bağlı Sonuçlar

Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle, yerçekimi Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. Dünya, geoid deÄŸil de küre ÅŸeklinde olsaydı, yerçekimi Dünya’nın her yerinde aynı olurdu.

Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle Ekvator diÄŸer paralellerden ve meridyenlerden daha uzundur. Dünya küre ÅŸeklinde olsaydı, Ekvator çevresi (kutupları çevreleyen iki meridyenin uzunluÄŸu) birbirine eÅŸit olurdu.

Ekvator çevresi =40.077 km

Kutuplar çevresi=40.009 km

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, ekseni çevresindeki dönüş hızı Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır. Ekvator üzerindeki noktalar saatte 1666,6 km yol katederken, Kutup Noktaları’nda alınan yol sıfır km olduÄŸu için, eksen çevresindeki dönüş hızı 0 km/saat’tir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle Kutup Noktaları’nda birleÅŸen meridyen yaylarının uzunluÄŸu birbirine eÅŸittir. Bir kutuptan diÄŸerine uzanan bir meridyen yayının uzunluÄŸu yaklaşık 20.005 km’dir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle meridyenler arası uzaklık, Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır ve meridyenler Kutup Noktaları’nda birleÅŸirler.

Birbirini izleyen iki meridyen arası uzaklık Ekvator üzerinde 111.322 m iken (pratikte bu uzunluk 111 km kabul edilmiÅŸtir), 45. paraleller üzerinde 78.850 m, 90. paralellerde (Kutup Noktaları) 0 m’dir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, paralellerin uzunluÄŸu Ekvator’dan kutuplara doÄŸru küçülür. Ekvator en uzun paraleldir. Kutuplarda ise paraleller nokta halini alır.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle aydınlık ve karanlık yarıküreler oluÅŸur. Böylece yeryüzünün bir yarısı gündüzken, diÄŸer yarısında gece yaÅŸanır.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle 21 Mart ve 23 Eylül’de Ekvator’dan kutuplara doÄŸru GüneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı daralır. Bu tarihlerde Ekvator GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır. Bu nedenle yatay düzleme dik duran cisimlerin gölgesi oluÅŸmaz. Kutuplara doÄŸru güneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı daraldığı için cisimlerin gölge boyu uzar.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle güneÅŸ ışınlarını yıl boyunca dik ve dike yakın açı ile alan Ekvator’un güneÅŸten aldığı ısı enerjisi daha fazladır. Kutuplara doÄŸru ışınların gelme açısının daralması nedeniyle alınan ısı enerjisi azalır.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle yerden yükseldikçe görülebilen alan geniÅŸler.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle termik basınç kuÅŸakları oluÅŸur.

Termik Basınç Kuşakları

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle ısınma ve soÄŸumaya baÄŸlı oluÅŸan basınçlara termik basınç denir. GüneÅŸ ışınlarını, yıl boyunca dik ve dike yakın açılarla alan Ekvator fazla ısınır. Isınan hava genleÅŸerek yükselir ve basınç düşer. Kutuplar, ışınları dar açı ile aldığından her zaman soÄŸuktur.SoÄŸuk hava ağır olduÄŸu için yere çöker ve basınç yükselir.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı Kuzey Kutbu’ndan Ekvator’a doÄŸru daralır. Bu nedenle 60. Kuzey paralelinde 60° açı ile görülen Kutup Yıldızı Güney Kutbu’nda görülmez.

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle hep aynı yönde hareketle baÅŸlangıç noktasına ulaşılır. 1519 yılında Macellan tarafından, hep batıya gidilerek çıkış noktasına varılabileceÄŸi düşüncesi ile Ä°spanya’nın Cadiz Körfezi’ndeki Sancular Limanı’nda baÅŸlatılan ve aynı limanda 1522 yılında son bulan Dünya seyahati ile bu sonuca ulaşılmıştır.

__________________

Türkiye’nin Ekonomisini Etkileyen CoÄŸrafi Etmenler

Türkiye’de Ekonomi

Bir bölgede ekonomi, doÄŸal ortamın etkileri altında doÄŸmuÅŸ ve geliÅŸmiÅŸtir. Türkiye’de ekonominin geliÅŸmesini etkileyen coÄŸrafi etmenler ÅŸunlardır.

CoÄŸrafi Konum

Türkiye enlemine bağlı olarak ılıman kuşakta yer alır. 4 mevsim belirgin olarak görülür. Bu durum tarımsal ürün çeşitliliğini artırıp, turizm faaliyetlerini çeşitlendirmiştir. Kıtalar arasındaki konuma bağlı olarak endüstrileşmiş Batı Avrupa ülkeleriyle petrol üreten Orta Doğu ülkeleri arasında en kısa kara, deniz ve hava ulaşımı Türkiye üzerinden yapılır. Bu durum ticari faaliyetleri olumlu etkiler.

Yer ÅŸekilleri

Türkiye’nin ortalama yüksekliÄŸinin fazla olması, yüzölçümünüm % 60’ını 750 m’nin üstündeki toprakların oluÅŸturması, daÄŸlık bir ülke olması nedeniyle, ekonomik faaliyetler genellikle olumsuz etkilenmiÅŸtir. Yüksek yerlerde tarımsal faaliyetlerin sınırlanıp, hayvancılık faaliyetlerinin ön plana çıkmasına yol açmıştır. Kıyılarında denizel iklimlerin görülmesi alçak kıyı ovalarında ürün çeÅŸidini artırmış, ekonomiyi olumlu etkilemiÅŸtir. YüksekliÄŸin fazlalığı ve arazinin daÄŸlık olması ulaşımı yer yer olumsuz etkilemiÅŸtir.

Ä°klim

Ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayanan Türkiye’de iklim koÅŸullarının önemi fazladır. Tarımsal üretim büyük ölçüde yağışlara baÄŸlıdır. Akdeniz ikliminin etkisiyle sıcak ve kurak geçen yaz mevsiminde tarım yapabilmek için sulamaya gereksinim vardır. Sulamanın yapılmadığı bölgelerde tarımsal üretim iklim koÅŸullarına baÄŸlı olarak deÄŸiÅŸir. Kışların ılık geçtiÄŸi kıyı kesimlerinde don olayları çok enderdir. Sıcaklığın çok düşük deÄŸerlere indiÄŸi iç ve doÄŸu bölgelerde don olayları uzun sürer. Buna baÄŸlı olarak tarımsal ürün çeÅŸitliliÄŸi ve tarım yapabilme süresi kıyıdan iç kesimlere, batıdan doÄŸuya doÄŸru azalır. Kış ılıklığı isteyen ürünler ancak kıyılarda yetiÅŸtirilir.

Nüfus ve Yerleşme

Genç nüfus oranı fazla olan Türkiye’de hızlı kentleÅŸmeye baÄŸlı olarak kırsal nüfus oranı azalmakta, tarım topraklarının miras yoluyla parçalanıp küçülmesi, makineli tarımın yaygınlaÅŸması ve ileri tarım tekniklerinin uygulanmaya baÅŸlaması nedeniyle, artan nüfusun gereksinimini karşılayacak ölçüde tarımda verim artışları olmuÅŸtur. Genç nüfusun eÄŸitim seviyesinin yükselmesi, tarım dışı sektörlerde çalışan nüfusun artmasına ekonomik faaliyetlerin çeÅŸitlenmesine yol açmıştır.

Türkiye’de Tarım

Türkiye’de Tarımı Etkileyen Etmenler

Dağlık ve engebeli arazi yapısı tarım topraklarının dağınık ve küçük olmasına yol açmıştır. Bu nedenle, küçük işletmeler şeklinde tarımsal faaliyetler daha yoğundur. Topraktan alınan verimin artırılabilmesi için toprağın dinlenmeye bırakılması (nadas) gerekmektedir.

Türkiye’de tarımı etkileyen etmenler ÅŸunlardır :

Toprak Bakımı ve Islahı

Toprağın sürülmesi, havalandırılması, taşlarından ayıklanması, bataklıkların kurutulması, yabancı otların ayıklanması çalışmalarıdır.

Sulama

Tarım yapabilmek için toprağın nemli olması gereklidir. Kuraklık görülen bölgelerde sulama ile tarım yapılabilir. Sulanan tarım arazilerinde üretim yıllara göre önemli değişmeler göstermez. Tarım ürünü çeşitliliği artar.

Gübreleme

Topraktaki mineral dengesini korumak, toprağı verimli hale getirmek için gübreleme yapılır. Gübrelemenin yapılmadığı yerlerde toprak nadasa bırakılır.

Tohum Islahı

Yüksek verimli tohum kullanmak, tarımsal verimi arttırır.

MakineleÅŸme

Tarımsal faaliyetlerin kısa sürede tamamlanması toprağın daha iyi işlenmesini sağlar.

Pazarlama

Tarım üreticisinin ürününü değerlendirmek, zarar etmesini önlemek için devlet bazı ürünlere taban fiyatı vererek destekleme alımları yapar. Ayrıca ürünün depolanması için silolar, hangarlar, depolar kurar.

Tarımsal Kuruluşlar

Zirai araÅŸtırma enstitüleri, devlet üretme çiftlikleri, Ziraat Bankası, TMO, Türkiye Ziraat Odaları Türkiye’nin çeÅŸitli bölgelerinin tarımsal yapısını ve özelliklerini incelemek, üretici ve tüketiciyi korumak, çiftçiye kredi, fidan saÄŸlamak gibi amaçlarla kurulan kuruluÅŸlardır.

Türkiye’de Toprakların Kullanımı

Ülkemiz topraklarının kullanım amacına göre dağılımı şöyledir:

Ekili dili alan : 174.480.000 dekar

Nadas arazisi : 36.551.000 dekar

Orman : 192.376.000 dekar

Ürün vermeyen : 113.403.000 dekar

Çayır-mera : 123.776.000 dekar

Kullanılmayan alanı : 662.195.000 dekar

Ekili – Dikili Alanların Kullanımı

Ekili – dikili alanların kullanım amacına göre dağılışı şöyledir :

Ekili – Dikili Alanların CoÄŸrafi Dağılımı

Ekili alan (Tarla) 145.178.000 dekar

Dikili Alan (Meyveli ağaç) 23.373.000 dekar

Sebze-çiçek bahçesi (Sera dahil) 5.929.000 dekar

Ekili – Dikili Alanların Ãœrünlere Göre Dağılımı

Tahıllar % 74

Endüstri bitkileri % 11

Baklagiller % 8

Sebzeler % 5

Yumruklu bitkiler % 2

Türkiye’deki Tarım Bölgeleri

Kıyı ve Yakınındaki Tarım Bölgeleri

Kıyı bölgelerinde iklime bağlı olarak birbirinden farklı üç tarım bölgesi görülür:

Karadeniz Kıyıları : Kış ılıklığına ve bol neme gereksinim duyan çay, fındık, mısır ile tütün, sebze, meyve, keten, kenevir, ayrıca Doğu Karadeniz kıyılarında turunçgil yetişir.

Akdeniz ve Kıyı Ege : Akdeniz iklimine uyumlu olan, turunçgiller, zeytin, incir, susam, pamuk, pirinç, turfanda sebzeler, muz, çekirdeksiz üzüm, tütün gibi ürünler yetiştirilir.

Marmara : Geçiş iklimi koşullarına bağlı olarak ürün çeşitliliği en fazla olan bölgedir. Başlıca ürünleri ayçiçeği, zeytin, tütün, çeşitli sebze ve meyveler, tahıllar, dut ve fındıktır.

İç Tarım Bölgeleri :

Yükselti ve denize göre konuma bağlı olarak çeşitlilik gösteren tarım bölgeleridir.

Karadeniz Ardı : İç Anadolu ile kıyı arasında geçiş özelliği gösterir. Yüksek yerlerinde çavdar, buğday, sulak yerlerde pirinç ve sebze yetiştirilir. Hayvancılığın geliştiği, özellikle tiftik keçisinin yoğun olarak yetiştirildiği alandır.

İç Anadolu ve Çevresi : Bozkırların geniş yer kaplaması nedeniyle koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvancılık yaygındır. Yarı kurak iklim nedeniyle buğday, arpa gibi tahıllar ile fasulye, nohut gibi baklagiller yetiştirilir.

Erzurum – Kars Bölümü : Yazların kısa ve serin geçmesi tarımsal faaliyetleri sınırlamıştır. BuÄŸday, arpa gibi tahıllar yetiÅŸtirilir. Yaz yağışlarına baÄŸlı olarak gür otlakların olması büyükbaÅŸ hayvancılığı yaygınlaÅŸtırmıştır.

Doğu Anadolu ve Dağlık Yerler : Tarım alanlarının sınırlı olduğu bu yerlerde hayvancılık ön plana çıkar. Tahıl tarımı yapılır. Sebze ve meyve üretimi önem taşımaz.

Tarımın Türkiye Ekonomisindeki Yeri

Nüfusun büyük bir bölümü tarımsal faaliyetlerle geçimini sağlar. Ulusal gelirin ¼ ini tarım sektörü karşılar. İhracatımızda önemli bir paya sahiptir.

Türkiye’deki endüstri tesislerinin büyük bölümü tarımsal maddeleri hammadde olarak kullanır. Sanayinin geliÅŸmesinde büyük önem taşır.

İhracatımızda fındık, turunçgiller, tahıllar, meyve ve sebzeler, pamuk, tütün, yağ bitkileri, zeytin ve çay gibi tarım ürünleri önemli yer tutar.

Türkiye’de Tarım Ãœrünleri

Tahıllar

BuÄŸday

YetiÅŸme KoÅŸulları : 300 – 400 mm yağış ve bol güneÅŸ ister. Büyüme dönemi olan ilkbaharda serin ve nemli hava, olgunlaÅŸma ve hasat dönemi olan yaz aylarında ise sıcak ve kurak hava ister. Ekiminden sonra kar yağışı ve dondan zarar görmez. Yaz kuraklığının erken baÅŸlamasıyla üretim miktarı azalır. Genellikle sulama yapılmadan yetiÅŸtirilir. İç Anadolu iklimine uyumludur.

Ãœretim : Ä°klimdeki kararsızlığa baÄŸlı olarak, üretimde yıllara göre dalgalanmalar görülür. Ortalama yılda 20 – 24 milyon ton üretim yapılır. Türkiye üretiminde ilk sırada % 31’lik payla İç Anadolu bulunur. Bu bölgeyi Marmara, Akdeniz, Karadeniz, Ege, GüneydoÄŸu Anadolu ve DoÄŸu Anadolu bölgeleri izler.

Arpa

Yetişme Koşulları : Yetişme ve olgunlaşma süresi buğdaya göre daha kısadır. Sıcağa ve soğuğa daha çok dayanıklıdır. Bu nedenle dağlık yerlerde de yetişebilir. Yetişme koşulları buğdaya benzer.

Ãœretim : Yıllık 7 milyon ton olan üretimin % 39’unu İç Anadolu saÄŸlar. Tüm bölgelerde tarımı yapılır. Yem bitkisi ve bira sanayinin hammaddesi olarak tüketilir.

Mısır

Yetişme Koşulları : Bol suya gereksinim duyması ve çapalama gerektirmesi ile diğer tahıllardan ayrılır. Olgunlaşma döneminde yüksek sıcaklık ister. Karadeniz iklimine uyumludur.

Ãœretim : Yıllık 2 milyon ton olan üretimin yarıdan fazlasını Karadeniz saÄŸlar. Türkiye’de en çok üretim yapan iller Samsun, Zonguldak, Bolu, Trabzon, Ordu, Giresun, Sakarya, Kocaeli, TekirdaÄŸ, Balıkesir, Aydın, Manisa, Adana’dır.

Çeltik

Yetişme Koşulları : Su dolu tavalarda (çeltiklik) ekimi yapılan, bol suya gereksinim duyan bir tahıldır. Olgunlaşma ve hasat dönemine kadar bol su ister. Hasat döneminde yüksek sıcaklık ve kuraklığa gereksinim duyar. Verim yüksektir. Akarsu kıyılarında ve vadi tabanlarında ekimi yapılır.

Üretim : Üretim miktarı 125 bin tondur. Üretim, tüketimi karşılamadığı için yurtdışından aldığımız önemli bir tahıldır. En çok Edirne, Samsun, Çorum, İçel, İzmir, Ankara, Adana, Amasya ve Kastamonu illerinde yetiştirilir.

Sebzeler

Baklagiller

Mercimek : Yaz kuraklığına en dayanıklı baklagildir. Bu nedenle en yaygın olarak GüneydoÄŸu Anadolu Bölgesi’nde tarımı yapılır.

Fasulye : Ekim alanı en geniÅŸ ve dağınık olan, hemen hemen tüm bölgelerimizde tarımı yapılan bir üründür. İç Anadolu’da sulanabilen alanlarda buÄŸday ile nöbetleÅŸe ekilir.

Nohut : En fazla İç Anadolu Bölgesi’nde yetiÅŸtirilen bir üründür. Ãœlkenin gereksinimi karşılandıktan sonra dış satımı da yapılır.

Diğer Baklagiller : Bakla, bezelye, böğrülce, fiğ, burçak gibi baklagillerin tarımı tüm bölgelerimizde yapılmaktadır. İç bölgelerimizde sulanabilen alanlarda buğday ile nöbetleşe ekilir.

Yumrulu Sebzeler

Patates : Ülkemizde tarımı hızlı gelişen bir sebzedir. Nüfusumuzun beslenmesinde büyük önem taşır. Düşük sıcaklığa dayanıklıdır. Üretiminde İç Anadolu, Marmara ve Karadeniz bölgeleri önemli paya sahiptir.

SoÄŸan ve Sarımsak : Güney Marmara, Ege ve Orta Karadeniz bölümü ile Akdeniz kıyı ovalarında yaygın tarımı yapılan ürünlerdir. Devlet tarafından destekleme alımları yapılmadığından, üretim miktarları yıllara göre farklılık gösterir. Yıllık üretimin yaklaşık % 30’u dışarıya satılır.

Sera SebzeciliÄŸi : Mevsim dışı sebze yetiÅŸtirme etkinliÄŸidir. Ãœlkemizde sera sebzeciliÄŸinin % 90’ı Akdeniz ile güneybatı kıyılarımızda yapılmaktadır. Özellikle ilkbahar ve yaz sebzeleri seralarda yetiÅŸtirilir. Akdeniz ve Ege kıyılarında kışların ılık geçmesi ve kısa sürmesi seracılığı yaygınlaÅŸtırmıştır.

Türkiye’de Sebzecilik

Türkiye’de iklimin çeÅŸitlilik göstermesi sebze çeÅŸitliliÄŸine neden olmuÅŸtur. Ekili dikili alanların yaklaşık % 5’i sebzelere ayrılmıştır. Ekim alanı dar olmasına karşın verim ve elde edilen gelir yüksektir. Karadeniz Bölgesi’nde güneÅŸlenme süresinin azlığı, DoÄŸu Anadolu’da yaz mevsiminin kısa ve serin geçmesi, İç Anadolu’da yaz kuraklığının belirgin ve sulamanın yetersiz olması sebze tarımını olumsuz yönde etkiler.

Meyveler

Fındık

Yetişme Koşulları : Humuslu toprak, nemli iklim ve kış ılıklığı ister. Sis ve don olayından olumsuz etkilenir. Karadeniz kıyı şeridinde 750 m yüksekliğe kadar yetişebilir.

Ãœretim : Türkiye fındık üretiminin % 100’ünü Karadeniz Bölgesi karşılar. Önemli bir ihraç ürünü olan fındık üretiminde Türkiye, Dünya’da ilk sırada yer alır.

Üzüm

YetiÅŸme KoÅŸulları : Anadolu’da baÄŸcılık çok eskilere dayanır. Çünkü Türkiye’nin iklim özellikleri düşük kış sıcaklığına dayanıklı üzüm bitkisinin yetiÅŸmesine çok uygundur. Buna baÄŸlı olarak baÄŸlar tüm bölgelerimizde yayılmıştır. Ancak yazları nemli ve yağışlı olan Karadeniz Bölgesi kıyı ÅŸeridinde baÄŸcılık yapılamaz.

Ãœretim : Ege Bölgesi çekirdeksiz üzüm üretiminde ilk sırada yer almaktadır. Ayrıca bu üzümler kuru olarak dış ticarette önemli bir paya sahiptir. Bu nedenle baÄŸcılığın en ekonomik ve en önemli olduÄŸu bölgemiz Ege’dir.

UYARI : Türkiye, üzüm üretiminde ve dış satımında dünya birincisidir.

Harita Bilgisi

• Harita ve plânın en önemli özelliÄŸinin, kuÅŸbakışı çizim ve ölçeÄŸinin olmasıdır.

• Krokiyi harita ve plândan ayıran tek özellik kabataslak olmasıdır.

• Haritalarda bozulma en fazla kutuplarda, en az Ekvator’dadır.

• Haritalarda en fazla ayrıntı plânlarda, en az ayrıntı Atlas Haritalarındadır.

• Büyük Ölçekli haritaların; en olumlu özellikleri ayrıntısının çok ve bozulma oranının az olmasıdır. En olumsuz özellikleri ise, gösterdiÄŸi alanın az olması ve duvarda fazla yer kaplamasıdır.

• Küçük Ölçekli haritaların; en olumlu özellikleri gösterdiÄŸi alanın fazla olması ve duvarda az yer kaplamasıdır.

• Yeryüzü ÅŸekillerinin haritalarda gösterilme metodundan; en kullanışlısı izohips metodudur. TapoÄŸrafya yüzeyini (engebeleri) en iyi ifade eden metod arama metodudur. Her ikisini birden ifade eden en iyi metod kabartma yöntemidir.

• Ä°zohipslerde;

1. En fazla eğitim;çizgilerin sık olduğu yerde,

2. En az eğitim;çizgilerin seyrek olduğu yerlerdedir.

• Çizgilerin en sık olduÄŸu yerde;

1. En fazla aşındırma,

2. En zor tırmanma,

3. En kısa uzunluk vardır.

• Ä°zohipslerde;

1. En yüksek noktayı en içteki çizgi,

2. En alçak noktayı en dıştaki çizgi gösterir.

• Ä°zobarlarda;

1. En derin noktayı, en içteki eğri,

2. En sığ yeri en dıştaki eğri gösterir.

TÃœRKÄ°YE’NÄ°N AKARSULARI

Genel Özellikler;

• Akarsularımızın boyları kısadır. (Türkiye’nin bir yarımada olması ve daÄŸların uzanış biçiminden dolayı)

• Akış hızları (debileri) fazladır. (DaÄŸların fazla olmasından dolayı)

• Rejimleri (Mevsimlere göre akımı) düzensizdir. (Karadeniz bölgesi akarsuları hariç)

• Ulaşım için elveriÅŸli deÄŸildirler. (h-Hızlı aktıkları ve düzensiz rejimli oldukları için)

• Enerji üretimi için elveriÅŸlidirler.

Başlıca Akarsularımız;

Karadeniz’e Dökülenler : Sakarya, Kızılırmak, YeÅŸilırmak, Çoruh

Marmara’ya Dökülenler : Susurluk

Ege’ye Dökülenler : Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes

Akdeniz’e Dökülenler : Aksu, Göksu, Seyhan, Ceyhan, Asi

Dışarıya Dökülenler: Fırat, Dicle à Basra Körfezi, Kura, Aras à Hazar Denizi, Çoruh (Gürcistan) à Karadeniz

Dışarıdan Gelenler: Asi(Suriye) à Akdeniz , Meriç (Bulgaristan) à Ege

Akarsu Havzalarımız;

Akarsularımızın çoğunun havzası açıktır. Sularını denize ulaştıramayan Kapalı Havzalarımızda vardır. Bunlar;

Konya Ovası, Tuz Gölü, Van Gölü, Akşehir-Eber gölleri ve Göller Yöresidir.

Akarsularımızın Rejimleri

Akarsu rejimi, akarsuyun yıl içinde gösterdiği akım grafiği ve akarsuyun beslenme şeklini ifade eder. Her mevsim birbirine yakın akım gösteren akarsuların rejimi DÜZENLİ REJİM, Kurak dönemlerdi olan ve suları azalan yada kuruyan akarsuların rejimine DÜZENSİZ REJİMLİ akarsular denir.

Akarsular Yağmur, Kaynak, Kar ve Buzul sularıyla bazıları da Göl sularıyla beslenirler. Akarsu, bunlardan biriyle besleniyorsa SADE REJİMLİ, birkaçı ile besleniyorsa KARMA REJİMLİ akarsu denir.

a) Yağmur Sularıyla Beslenenler: Genellikler yazın kururlar. Yağmurun fazla olduğu aylarda canlanırlar.

• Ege, Akdeniz ve İç Anadolu akarsuları.

b) Kar ve Buzul Sularıyla Beslenenler: Yüksek Dağlardan beslenirler. Karların eridiği yaz aylarında canlanırlar.

• D.Karadeniz (bir Kısmı), D.Anadolu akarsuları

c) Kaynak Suları ile Beslenenler: Genelde küçük akarsulardır. Akdeniz bölgesindeki Karstik sahalarda görülür.

• Manavgat Çayı

d) Gölden Çıkan Akarsular: Bazı göllerin yaışlı dönemlerde taşan fazla sularını boşaltırlar. (Gideğen-Gölayağı denir)

• BeyÅŸehir Gölü à ÇarÅŸamba Suyu à Konya Ovası, EÄŸirdir Gölü à Kovada Çayı à Kovada Gölü

e) Karma Rejimli Akarsular: Uzun boylu akarsulardır, çok çeşitli beslenme kaynakları vardır.

• Fırat, Dicle, Kızılırmak gibi.

Türkiye’nin CoÄŸrafi Konumu

Türkiye’nin CoÄŸrafi Konumu ve Özellikleri

Türkiye Kuzey Yarım Küre’de, eski dünya karalarının birbirine en çok yaklaÅŸtıkları stratejik bir bölgede yer alır. Buna baÄŸlı olarak matematiksel ve özel konumu ülkenin sosyal, politik ve ekonomik durumu üzerinde etkili olmaktadır.

Türkiye’nin Matematiksel Konumu

Türkiye 36° - 42° Kuzey enlemleri, 26°-45° Doğu boylamları arasında yer alır. Buna bağlı olarak;

Türkiye dört mevsimin belirgin olarak yaşandığı ılıman kuşakta yer alır

Güneş ışınları yıl içinde düz zeminlere dik gelmez. Bu nedenle yatay düzleme dik duran cisimlerin gölge boyları sıfır olmaz.

Ülkenin doğusu ile batısı arasında 76 dakikalık zaman farkı vardır.

Türkiye’nin Özel Konumu

Türkiye’nin eski dünya karaları olan Asya ve Avrupa kıtalarında toprakları bulunur. Üç tarafı denizlerle çevrili yarımada özelliÄŸi taşır. Ortalama yüksekliÄŸi fazla olup (1130 m), yükseklik batıdan doÄŸuya doÄŸru artar. Yakın jeolojik zamanda oluÅŸtuÄŸundan kırıklı arazisi fazladır. Bu nedenle tektonik depremler sık görülür. Maden çeÅŸitleri fazladır. OrtadoÄŸu ve Asya petrollerine yakınlığı, boÄŸazlara sahip olması jeopolitik önemini artırır.

Türkiye’yi Çevreleyen Denizler

Karadeniz

Sularının Özellikleri

Karadeniz, bol su taşıyan akarsularla beslendiğinden ve bol yağışlı bir bölgede bulunduğundan su seviyesi yüksektir.

Bulunduğu enlem nedeniyle suların sıcaklığı Akdeniz sularına göre daha düşüktür

Derinlerde kükürtlü hidrojen gazının bulunması, 200 m’nin altındaki derinliklerde deniz canlılarının yaÅŸamını engeller.

Tuzluluk oranı, %o 18’dir.

Akıntılar

Karadeniz’in su seviyesinin yüksek ve tuzluluk oranının düşük olması nedeniyle Karadeniz’den Marmara Denizi’ne doÄŸru bir üst akıntı bulunmaktadır. Marmara Denizi’nden de Karadeniz’e doÄŸru alt akıntı bulunur.

Kıyı Tipi

Karadeniz’in Anadolu kıyıları, daÄŸlar kıyıya paralel uzandığından genellikle dik ve yüksek kıyılar ÅŸeklindedir. Boyuna kıyı tipi özelliÄŸindedir. Bu nedenle, Anadolu kıyılarının gerçek uzunluÄŸu ile kuÅŸ uçuÅŸu uzunluÄŸu arasındaki fark azdır.

Marmara Denizi

Sularının Özellikleri

Marmara Denizi sularının özelliÄŸi bakımından, Akdeniz ile Karadeniz arasında bir geçiÅŸ özelliÄŸi gösterir. Karadeniz’den olan üst akıntı nedeniyle yüzeyde %o 23 tuzluluk oranı, Akdeniz’den olan alt akıntının etkisiyle derinlerde %o 36 civarındadır.

Akıntılar

Akdeniz’in tuzlu suları alt akıntı ile Karadeniz’in az tuzlu suları ise üst akıntı ile Marmara Denizi sularına karışır.

Kıyı Tipi

Marmara Denizi kıyılarında birden fazla kıyı tipi görülmektedir. Örneğin, İstanbul ve Çanakkale Boğazı kıyılarında ria kıyı tipi, İzmit-Yalova arasında enine kıyı tipi, kuzey kıyılarında limanlı kıyı tipi görülür.

Ege Denizi

Sularının Özellikleri

Sularının özellikleri bakımından Akdeniz’e benzerlik gösterir. Tuzluluk oranı, Ege Denizi’nin kuzeyinde yaklaşık %o33, güneyinde ise yaklaşık %o 37 dir.

Akıntılar

Akdeniz’in tuzlu suları alt akıntı ile Ege Denizi sularına karışmaktadır. Karadeniz’den ise Ege Denizi’ne doÄŸru üst akıntı bulunmaktadır.

Kıyı Tipi

Ege Denizi’nin Edremit – KuÅŸadası arası, daÄŸlar kıyıya dik uzandığından enine kıyı tipindedir. Güneybatı Anadolu kıyıları ise (Bodrum, Marmaris, Datça) ria tipi kıyılardır.

Akdeniz

Sularının Özellikleri

Akdeniz sularının sıcaklığı diğer denizlerimizden daha yüksektir.

Bulunduğu enlem nedeniyle sıcaklık ve buharlaşma fazladır. Buna bağlı olarak, tuzluluk oranı %o 36 ilse %o 39 arasında değişir.

Akıntılar

Akdeniz’in çok tuzlu yoÄŸun suları dip akıntı ile Marmara Denizi’ne ulaşır.

Kıyı Tipi

Akdeniz’in Anadolu Kıyıları genlikle boyuna kıyı özelliÄŸindedir. Finike – KaÅŸ arasında Dalmaçya kıyı tipi görülür.

Türkiye’nin Sınırları ve KomÅŸuları

Türkiye’nin kara ve deniz sınırlarının toplam uzunluÄŸu yaklaşık 11.000 km’dir. Burada Türkiye’nin kara sınırları ve komÅŸuları incelenecektir.

Sınırları

Türkiye’nin kara sınırları yaklaşık 2753 km’dir. Irak ve Ä°ran sınırları doÄŸal sınır özelliÄŸi taşımaktadır. DiÄŸer sınırlarımız yer yer bazı engellerden geçseler bile büyük çoÄŸunluÄŸu politik sınır özelliÄŸindedir. En uzun sınırımız 877 km’lik Suriye, en kısa sınırımız 18 km’lik Nahçıvan sınırıdır.

Komşuları

Asya ile Avrupa kıtalarını birbirine baÄŸlayan bir köprü özelliÄŸindeki Türkiye, Asya’da Gürcistan, Ermenistan, Nahçıvan, Ä°ran, Irak, Suriye, Avrupa’da Yunanistan ve Bulgaristan ile sınır komÅŸusudur.

Türkiye’nin CoÄŸrafi Bölgeleri

Türkiye’nin bölgelerini incelerken öncelikle bazı kavramların bilinmesi gerekir. Bunlar coÄŸrafi bölge, coÄŸrafi bölüm ve yöredir.

Coğrafi Bölge : Taşıdığı belirli Coğrafi özellikleri ile çevresinden ayrılan, kendi içinde benzerlik gösteren en geniş coğrafi birimdir. Coğrafi bölgelerin sınırları belirlenirken doğal koşullar, sosyal ve ekonomik özellikler temel alınır.

Coğrafi Bölüm : Bir coğrafi bölge içinde doğal koşullar, sosyal ve ekonomik özellikler bakımından farklılık gösteren küçük birimlerdir.

Yöre : Bölüm içerisinde farklı özelliklere sahip, bölümden daha küçük birimlerdir. Iğdır Yöresi, Göller Yöresi, Menteşe Yöresi gibi.

Türkiye’nin CoÄŸrafi Bölgeleri

Ãœlkemiz 1941 yılında toplanan Birinci CoÄŸrafya Kongresi’nde 7 coÄŸrafi bölgeye ve 21 bölüme ayrılmıştır. Bunlar,

Karadeniz Bölgesi

Marmara Bölgesi

Ege Bölgesi

Akdeniz Bölgesi

İç Anadolu Bölgesi

Doğu Anadolu Bölgesi

Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Karadeniz Bölgesi

Bölge adını komÅŸu olduÄŸu Karadeniz’den almıştır. Bölgenin tümü doÄŸal, ekonomik ve beÅŸeri özellikler bakımından benzer özellikler gösterir. Ancak yer ÅŸekilleri, iklim, tarım, yerleÅŸme ve ekonomik etkinliklere baÄŸlı olarak 3 bölüme ayrılmıştır. Bunlar Batı, Orta ve DoÄŸu Karadeniz’dir.

Yer ÅŸekilleri

DaÄŸlar : Batı Karadeniz’de birbirine paralel 3 sıra halinde uzanan daÄŸlar, Orta Karadeniz’de kıyıdan uzaklaşıp, tek sıra halinde uzanır. Ortalama yükselti azalmıştır. DoÄŸu Karadeniz’de ise daÄŸlar iki sıra halinde uzanır. Bölgenin en yüksek daÄŸları bu bölümdedir. DaÄŸ sıraları arasında batı-doÄŸu yönlü uzanan çöküntü ovaları ile Çoruh-Kelkit, Gökırmak ve Devres vadiler yer alır.

Ovalar : Bölgenin en geniÅŸ kıyı ovaları ÇarÅŸamba ve Bafra delta ovalarıdır. İç kesimlerde Suluova, TaÅŸova, Turhal, Merzifon, Tosya, Boyabat gibi çöküntü ovaları yer alır. Bu çöküntü ovaları Türkiye’nin en aktif deprem bölgeleridir.

Akarsular ve Göller

Akarsular : Yenice, Bartın, Kızılırmak, Yeşilırmak ve Çoruh bölgenin önemli akarsularıdır. Yatak eğimleri fazla, rejimleri düzensiz akarsulardır. Kar erimelerine bağlı olarak ilkbahar aylarında akım yüksektir.

Göller : Bölgede buzul gölleri ve heyelan set gölleri fazladır. Özellikle DoÄŸu Karadeniz DaÄŸları’nda buzul etkisiyle oluÅŸmuÅŸ buzul gölleri yaygındır. Sera (Uzungöl), Tortum, Borabay, Abant ve Yedigöller baÅŸlıca heyelan set gölleridir. Ayrıca bölgede çok sayıda baraj gölü bulunmaktadır.

Ä°klim

Bölgenin kıyı ÅŸeridinde her mevsim yağışlı, yazları serin, kışları ılık geçen Karadeniz iklimi etkilidir. Bu iklimi etkileri Orta Karadeniz’de yer ÅŸekillerine baÄŸlı olarak iç kesimlere kadar ulaşır. Batı ve DoÄŸu Karadeniz’in iç kesimlerinde iklim karasallaşır, yağış miktarı azalır.

Doğal Bitki Örtüsü

Ä°klim koÅŸullarının orman yetiÅŸmesine uygun olduÄŸu Karadeniz Bölgesi’nde özellikle denize dönük daÄŸ yamaçlarında sık orman örtüsü görülür. Ormanlar deniz seviyesinden baÅŸlar ve 2200 metrelere kadar ulaşır.

Nüfus ve Yerleşme

Bölge, nüfus sayısı bakımından 3. sırada yer alır. Nüfusun büyük bölümü DoÄŸu Karadeniz kıyıları , Orta Karadeniz’deki ovalar ve Batı Karadeniz’de Zonguldak Yöresi’nde toplanmıştır. Bölgede iklimin nemli olması ve tarımsal koÅŸullar, kırsal nüfusun fazlalığına yol açmıştır. Arazinin engebeli olması, su kaynaklarının bolluÄŸu dağınık yerleÅŸmeyi yaygınlaÅŸtırmıştır. Konut tipi olarak ahÅŸap evler yaygındır.

Ä°ller

Amasya, Artvin, Bartın, Bayburt, Bolu, Çorum, Giresun, Gümüşhane, Karabük, Kastamonu, Ordu, Rize, Samsun, Sinop, Tokat, Trabzon, Zonguldak.

Ekonomik Özellikler

Tarım

Bölge ikliminin nemli olması, kıyıda yaz mevsiminin yağışlı geçmesi, buğday arpa gibi tahıl tarımını engellemiştir. Bol neme gereksinim duyan tarım ürünlerini yaygınlaştırmıştır. Tarım arazileri parçalı ve dar olup, genellikle eğimli arazilerdir. Bu durum tarımda makine kullanımını engellemiştir. Doğu Karadeniz kıyılarında bahçe tarımı yaygındır.

Tarım Ürünleri

Mısır : Kıyı kesiminde buğdayın yerini almıştır. Halkın temel besin maddesidir. Bölge mısır üretiminde 1. sırada yer alır. Ancak üretilen mısırın tümü bölge içinde tüketildiğinden ticari değeri yoktur.

Tütün : Karadeniz Bölgesi, üretimde Ege Bölgesi’nden sonra 2. sırada yer alır. Bafra Ovası (Samsun) en yoÄŸun ekim yapılan alandır. Ayrıca Tokat, Amasya, Düzce Ovası (Bolu) ve Rize Yöresi’nde yetiÅŸtirilir.

Fındık : Kış ılıklığına gereksinim duyan fındık Karadeniz iklimine en uyumlu üründür. Türkiye üretiminin %84’ü Karadeniz Bölgesi tarafından karşılanır. Bütün Karadeniz kıyılarında, yer yer iç kesimlerde yetiÅŸmesine karşın, en yoÄŸun olarak Ordu ve Giresun’da üretilir.

Çay : Muson iklimine uyumlu bir tarım ürünüdür. Bol nem ve kış ılıklığına gereksinim duyar. Trabzon – Rize arasında DoÄŸu Karadeniz kıyılarında, denize dönük yamaçlarda yetiÅŸtirilir. Ãœlke üretiminin tamamını Karadeniz Bölgesi karşılar.

Pirinç : Bol suya gereksinim duyar. Akarsu vadi tabanlarında ekimi yapılır. Tosya, Boyabat, Çarşamba ovaları başlıca ekim alanlarıdır.

Şekerpancarı : Bol yağışlı olan Doğu Karadeniz kıyıları dışında tüm bölgede yetişme koşulları vardır. Ekim alanları Kastamonu, Çorum, Tokat, Amasya illerinde geniştir.

Keten-kenevir : Nemli iklim bitkisi olan keten Batı Karadeniz Bölümü’nde Kastamonu ve Sinop’ta yetiÅŸtirilir. Kenevir ise uyuÅŸturucu özelliÄŸi nedeniyle devlet kontrolünde üretilir.

Meyve : Amasya’da elma, Kastamonu’da erik, Rize’de turunçgiller, Orta Karadeniz’de üzüm, Batı Karadeniz’de kestane tarımı yaygındır.

Hayvancılık

Gür otlaklar ve nemli iklimi büyükbaş hayvancılığı yaygınlaştırmıştır

Batı ve Orta Karadeniz iç kesimlerinde tiftik keçisi yetiştirilir.

Balıkçılık önemli geçim kaynağıdır.

Bolu Yöre’sinde arıcılık ve kümes hayvancılığı yaygındır.

Ormancılık

Ormanların geniÅŸ yer kaplaması, ormancılığı önemli bir geçim kaynağına dönüştürmüştür. Batı ve DoÄŸu Karadeniz’de kereste, tomruk, parke ve kağıt fabrikaları bulunur.

Madenler ve Enerji Kaynakları

Madenler : DoÄŸu Karadeniz’de Artvin ve Murgul (GöktaÅŸ), Batı Karadeniz’de, Kastamonu – Küre’de bakır çıkartılır. Bölgede çıkarılan bakır, Samsun bakır fabrikasında iÅŸlenir.

Enerji Kaynakları : Zonguldak havzasında taÅŸkömürü çıkartılır. Türkiye üretiminin tamamını burası karşılar. Demir-çelik endüstrisinde enerji kaynağı olarak kullanılır. TaÅŸkömürü tozundan ÇatalaÄŸzı termik santralinde elektrik üretilir. Bolu, Çorum, Amasya ve Havza’da linyit yatakları iÅŸletilmektedir.

Enerji Ãœretim Tesisleri : Kızılırmak üzerinde Altınkaya, YeÅŸilırmak üzerinde Almus, Hasan ve Suat UÄŸurlu hidroelektrik santralleri kuruludur. Hopa’da petrolle çalışan termik santral yer alır.

Endüstri

Başlıca endüstri tesisleri şunlardır :

UYARI : Endüstri Batı Karadeniz Bölümü’nde geliÅŸmiÅŸtir. Zonguldak Havzası Türkiye’nin ağır sanayi bölgesidir.

Şeker : Kastamonu, Turhal (Tokat), Suluova (Amasya), Çorum, Çarşamba (Samsun)

Çay : Rize ve çevresi

Demir – çelik : EreÄŸli (Zonguldak) ve Karabük

Kağıt : Çaycuma (Zonguldak), Taşköprü (Zonguldak), Aksu (Giresun)

Kereste : Bolu, Düzce, Bartın, Ayancık

Ulaşım

Yer şekilleri nedeniyle Orta Karadeniz Bölümü dışında bölgede ulaşım zordur. Samsun ve Zonguldak dışında demiryolu ile ard bölgesine bağlı olan liman yoktur. Samsun ve Trabzon bölgenin gelişmiş liman kentleridir. Trabzon Limanı, Zigana ve Kop geçitleri ile bölge içine ve oradan da komşu ülkelere bağlanmıştır.

Turizm

Bölgede gerek tarihi kalıntılar gerekse doÄŸal güzellikler turizm için önemli potansiyel oluÅŸturmaktadır. Bölge iklimi deniz turizminin geliÅŸmesini engellemiÅŸtir. Batı Karadeniz’de Amasya ve Sinop’ta deniz turizmi geliÅŸmeye baÅŸlamıştır. Özellikle Kaçkar DaÄŸları’ndaki buzul gölleri, deÄŸiÅŸik bitki türleri bölgenin deniz turizmindeki açığını kapatacak derecede ilgi görmektedir. Bolu AladaÄŸlar ve Abant çevresi kış sporlarının yapıldığı önemli merkezlerdir.

Bölgenin Ülke Ekonomisindeki Yeri

Karadeniz Bölgesi ekonomik gelişmişlik açısından 5. sırada yer alır. Aşağıda bölge ekonomisinde önemli yer tutan ürün ve ekonomik faaliyet türlerinin listesi verilmiştir.

Çay

Fındık

Kenevir

Pirinç

Mısır

Tütün

Deniz ürünleri

Taşkömürü

Bakır

Marmara Bölgesi

Marmara Bölgesi, yer şekilleri ve sosyo-ekonomik özelliklerine göre dört bölüme ayrılmıştır. Bunlar, Yıldız Dağları Bölümü, Çatalca - Kocaeli Bölümü, Ergene Bölümü ve Güney Marmara Bölümüdür.

Yer ÅŸekilleri

DaÄŸlar : Yer ÅŸekilleri bakımından sade görünümlü olan bölge, bölgeler arasında ortalama yüksekliÄŸi en az olandır. Samanlı, Yıldız, Koru, Ganos, ve Biga DaÄŸları bölgedeki baÅŸlıca daÄŸ sıralarıdır. En yüksek daÄŸ kütlesi UludaÄŸ’dır.

Ovalar : Ergene, Adapazarı, Yenişehir, Karacabey, İnegöl ve Balıkesir bölgenin önemli ovalarıdır.

Platolar : Bölgede aşınmış tepelikler, dalgalı araziler, geniş yer tutar. Çatalca, Kocaeli, Biga ve Gelibolu platoları yer alır.

Akarsular ve Göller

Akarsular : Ergene, Susurluk ve Sakarya bölgenin önemli akarsularıdır. Ayrıca Biga Yarımadası’nda (Çanakkale BoÄŸazı çıkışında) denize dökülen Karamenderes ile Marmara Denizi’ne dökülen KocabaÅŸ çayları bulunur.

Göller : Bölgenin Güney Marmara Bölümü’nde tektonik oluÅŸumlu, büyük tatlı su gölleri bulunur. Bunlar Ä°znik Gölü, Ulubat Gölü, Manyas Gölü ve Sapanca Gölü’dür. Durusu (Terkos), Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece gölleri ise kıyı set gölleridir. Ayrıca bölgede birçok baraj gölü de bulunmaktadır.

Ä°klim

Bölge, Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim arasında geçiÅŸ alanıdır. Ergene Bölümü dışında, bölgede bozulmuÅŸ Akdeniz iklimi görülür. Karadeniz ikliminin ve enlemin etkisine baÄŸlı olarak yaz kuraklığı Akdeniz Bölgesi’ne göre daha azdır. Kışın kar yağışı olaÄŸandır. Ergene Bölümü’nde ise karasal iklim özellikleri görülür. Bölgenin kış mevsiminde en soÄŸuk bölümü burasıdır.

UYARI : Marmara Bölgesi’nde çeÅŸitli iklim tiplerinin görülmesi, bitki örtüsünün ve tarım ürünlerinin çeÅŸitlenmesine yol açmıştır.

Doğal Bitki Örtüsü

Marmara kıyılarında 250-300 m yükseltiye kadar maki görülür. Karadeniz kıyıları ile UludaÄŸ’da ormanlar yer alır. Yıldız DaÄŸları Bölümü ise ormanların en geniÅŸ alan kapladığı yerdir. Orman bakımından 4. sırada yer alan bölgede iç kesimlere doÄŸru gidildikçe antropojen bozkırlar görülür.

Nüfus ve Yerleşme

Marmara en kalabalık bölgedir ve nüfus yoÄŸunluÄŸu bakımından ilk sırada yer alır. Nüfuslanması, çok göç almasının bir sonucudur. Buna baÄŸlı olarak kentleÅŸme oranı en yüksek olan bölgedir. Çatalca – Kocaeli Bölümü ile Bursa Yöresi yoÄŸun nüfuslanmıştır. Yıldız DaÄŸları Bölümü, Biga ve Gelibolu Yarımadası bölgenin en tenha yerleridir.

Ä°ller

Balıkesir, Bilecik, Bursa, Çanakkale, Edirne, İstanbul, Kırklareli, Kocaeli, Sakarya, Tekirdağ, Yalova

Ekonomik Özellikler

Tarım

Bölgenin fazla engebeli olmaması nedeniyle, yüzölçümüne göre ekli-dikili arazinin en geniş alan kapladığı bölgedir. Tarımsal ürün çeşitliliğinin en fazla olduğu bölge olmasında yükselti azlığı ve çeşitli iklimlerin geçiş alanında bulunması etkili olmuştur. Modern tarım yöntemleri kullanıldığından, elde edilen verim yüksektir. Ancak tüketici nüfus fazlalığı nedeniyle tarım ürünleri bölge gereksinimini karşılayamaz.

Tarım Ürünleri

BuÄŸday : Trakya’da Ergene Bölümü’nde yoÄŸun olarak yetiÅŸtirilir. Bölge, üretimde İç Anadolu’dan sonar 2. sırada yer alır.

AyçiçeÄŸi : Tohumlarından yaÄŸ elde etmek için yetiÅŸtirilir. Türkiye üretiminin % 80 ini bu bölge karşılar. Ergene ve Güney Marmara Bölümleri’nde ekimi yoÄŸunlaşır.

Şekerpancarı : Trakya, Güney Marmara ve Adapazarı ovalarında ekim yapılır.

Tütün : Bölge, Türkiye üretiminde 3. sırayı alır. Bursa, Balıkesir, Adapazarı’nda ekimi yoÄŸunlaşır.

Mısır : Bölge, üretimde Karadeniz’den sonra 2. sırayı alır. Adapazarı ve Bursa önemli ekim alanlarıdır.

Pirinç : Meriç ovalarında ekimi yoğunlaşır. Edirne bölge üretiminde ilk sırayı alır.

Åžerbetçi otu : Bira sanayinde tad ve koku verici olarak kullanılır. Bilecik Yöresi’nde ekimi yapılır.

Zeytin : Güney Marmara Bölümü’nde Gemlik ve Mudanya Yöresi’nde üretimi yoÄŸunlaşır. Bölge, üretimde Ege’den sonar 2. sırayı alır. Ä°ri kalitede sofralık zeytin yetiÅŸtirilir.

Dut : Bölgede ipek böceÄŸi yetiÅŸtiriciliÄŸine baÄŸlı olarak dutçuluk önem taşır. Bursa, Balıkesir, Bilecik Yöresi’nde yoÄŸun olarak yetiÅŸtirilir.

Meyve : Bursa Yöresi’nde yoÄŸun olarak yetiÅŸtirilir. Åžeftali, kiraz, çilek, kestane ve üzüm baÅŸlıcalarıdır.

Sebze : Bursa ve Adapazarı ovalarında yoğun olarak yetiştirilir. Domates, patates, sarımsak, soğan, patlıcan, kabak, biber başlıcalarıdır.

Hayvancılık

Makineli tarım nedeniyle otlak alanları daraldığından besi hayvancılığı ve mandıracılık geliÅŸmiÅŸtir. Büyük kentler çevresinde kümes hayvancılığı yaygındır. Bursa Yöresi’nde ipek böcekçiliÄŸi önem taşır ve merinos koyunu yetiÅŸtirilir. BoÄŸazlar ve Marmara’da balıkçılık yapılır.

Ormancılık

Yıldız DaÄŸları’nın kuzeye bakan yamaçlarında, Samanlı DaÄŸları üzerinde ve UludaÄŸ çevresinde verimli ormanlar bulunur. Özellikle Karadeniz kıyılarındaki meÅŸe ormanlarından yakacak odun üretiminde yararlanılır. Yıldız DaÄŸları Bölümü’ndeki ormanlardan odun kömürü ve kereste üretimi yapılır. Güney Marmara Bölümü’ndeki ormanlar ise üretime en elveriÅŸli ormanlar arasındadır.

Madenler ve Enerji Kaynakları

Madenler

Maden ve enerji üretiminde Marmara Bölgesi’nin Türkiye ekonomisine katkısı azdır. En önemli yer altı zenginliÄŸi Susurluk, Bigadiç ve Mustafa Kemal PaÅŸa Havzasında çıkarılan bor mineralleridir.

Enerji Kaynakları

Trakya (Saray, Harmanlı), Çan ve Bilecik’te önemli bir enerji kaynağı olan linyit yatakları bulunmaktadır. Trakya Hamitabat ve Marmara EreÄŸlisi’nde doÄŸal gaz çıkarılır.

Enerji Ãœretim Tesisleri

Enerji üretiminin en az, tüketiminin ise en çok olduÄŸu bölgedir. Hamitabat’taki doÄŸalgaz çevrim tirübünü ile Orhaneli’de linyitle çalışan termik santral baÅŸlıca üretim tesisleridir.

Endüstri

Başlıca endüstri tesisleri şunlardır :

Şeker : Alpulu, Susurluk, Adapazarı

Konserve : Bursa, Çanakkale

Bitkisel YaÄŸ : Trakya’da yoÄŸunlaşır

İçki-Sigara : Tekirdağ, İstanbul

İlaç : İstanbul

Dokuma : Bursa, Ä°stanbul

Seramik : İstanbul, Çanakkale, Bilecik

Elektrikli Ev Eşyaları : İstanbul, İzmit

Kağıt : İzmit, Balıkesir başlıcalarıdır.

Cam : Kırklareli, İstanbul

Petrol Rafinerisi : Ä°zmit (Ä°praÅŸ)

Petro – kimya : Ä°zmit

Otomotiv : Bursa, İstanbul, İzmit, Adapazarı

Traktör – Vagon : Adapazarı

Gemi Yapımı : İstanbul, Gölcük

Ulaşım

Asya ve Avrupa kıtalarını birbirine baÄŸlayan en kısa kara ve demiryolları bu bölgeden geçer. Yer ÅŸekillerinin sade olması ve yükseltinin azlığı ulaşımı kolaylaÅŸtırmıştır. Yıldız DaÄŸları Bölümü ile Biga Yöresi’nde arazinin engebeli olması nedeniyle ulaşım geliÅŸmemiÅŸtir. Ä°stanbul, kara, hava, deniz ve demiryolu ulaşımının kesiÅŸtiÄŸi noktada yer alır. Bursa ve Edirne de önemli yolların geçtiÄŸi diÄŸer merkezlerdir. Bandırma, Kocaeli (Ä°zmit) ve TekirdaÄŸ ise diÄŸer önemli liman kentleridir.

DÃœNYA’NIN EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI

Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸinin anlaşılabilmesi için ÅŸu terimlerin bilinmesi gerekmektedir.

1. Ekliptik Düzlem (Yörünge Düzlemi): Dünya’nın GüneÅŸ etrafında izlediÄŸi yola Ekliptik Düzlem denir.

2. Ekliptik Eksen (Yörünge Ekseni): Ekliptik düzlemi dik kestiği kabul edilen hayali çizgiye Ekliptik Eksen denir.

3. Dünya’nın Ekseni: Kutuplardan ve yerin merkezinden geçtiÄŸi kabul edilen hayali çizgiye Dünya’nın Ekseni denir.

4. Ekvator Düzlemi: Dünya’yı iki eÅŸit parçaya bölen hayali çizginin meydana getirdiÄŸi düzleme Ekvator Düzlemi denir.

Ekliptik eksen ile Dünya’nın ekseni birbiri ile çakışmaz aralarında 23° 27’ lık bir eÄŸiklik vardır. Bu eÄŸikliÄŸe Dünya’nın Eksen EÄŸikliÄŸi adı verilir.

Eksen eÄŸikliÄŸi, Dünya’nın hem kendi ekseni hem de GüneÅŸ etrafındaki hareketiyle hiçbir zaman deÄŸiÅŸmez. Sade-ce ekinoks tarihlerinde etkisi ortadan kalkar.

Eksen Eğikliğinin Sonuçları:

1. Mevsimlerin oluşmasına neden olur.

2. Bir noktaya düşen güneş ışınları yıl içerisinde değişir.

3. Bir noktaya dikilen çubuğun gölge boyu yıl içinde değişir.

4. Dönenceler ve Kutup Daireleri oluşur.

5. Kuzey ve Güney yarım kürelerde aynı anda farklı mevsimler yaşanır.

6. Aydınlanma dairesi sürekli yer değiştirir.

7. Gece ve gündüz süreleri uzayıp kısalır.

8. Mevsimlik sıcaklık ve basınç farkları oluşur.

9. Matematik iklim kuşakları meydana gelir.

10. Güneşin doğuş-batış saati ve yeri değişir.

Dünyanın Eksen Eğikliği İle İlgili İhtimaller:

a. Eksen Eğikliği Olmasaydı:

1. Güneş ışınları daima ekvatora dik açıyla gelirdi ve bu durum hiçbir zaman değişmezdi.

2. Mevsimler ortadan kalkardı.

3. Yıllık sıcaklık farkı meydana gelmezdi.

4. Aydınlanma çizgisi daima kutuplardan geçerdi.

5. Daima gece gündüz eşitliği yaşanırdı.

6. Güneşin doğuş batış yer ve saati değişmezdi.

7. Güneş ışınlarının öğle vakti gelme açıları değişmezdi.

8. Kutuplarda alaca karanlık yaşanırdı.

9. Dönenceler ve Kutup Daireleri ortadan kalkardı.

10. Matematik İklim kuşakları ortadan kalkardı.

11. Bitki ve hayvan türleri azalırdı.

b. Eksen EÄŸikliÄŸi 23° 27’ dan Fazla Olsaydı (33°):

1. Güneş ışınlarının dik açıyla geldiği saha genişlerdi.

2. Dönenceler 33° ve kutup daireleri 57° enlemlerinden geçerdi.

3. Kutup ve Ekvatoral kuşak genişler Orta kuşak daralırdı.

4. Güneş ışınlarının gelme açıları ve gölge boyları daha fazla değişirdi.

5. Yıllık sıcaklık farkları artardı.

6. Gece ile gündüz arasındaki fark artardı.

7. Ekvatoral Kuşakta sıcaklık değerleri azalırken, Kutup Kuşağında artardı. Orta Kuşakta ise yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk olurdu.

8. Aydınlanma çizgisi daha fazla yer değiştirirdi.

c. Eksen EÄŸikliÄŸi 23° 27’ dan Az Olsaydı (15°):

1. Güneş ışınlarının dik açıyla geldiği saha daralırdı.

2. Dönenceler 15° ve kutup daireleri 75° enlemlerinden geçerdi.

3. Kutup ve Ekvatoral kuşak daralır, Orta kuşak genişlerdi.

4. Güneş ışınlarının gelme açıları ve gölge boyları daha az değişirdi.

5. Yıllık sıcaklık farkları azalırdı.

6. Gece ile gündüz arasındaki fark azalırdı.

7. Ekvatoral Kuşakta sıcaklık değerleri yükselirken, Kutup Kuşağında düşerdi. Orta Kuşakta ise yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu.

8. Aydınlanma çizgisi daha az yer değiştirirdi.