Kromozomun Yapisi
KROMOZOMUN YAPISI
Bitkilerde ve hayvanlarda her tür kendine özgü sabit sayıda kromozom içerir. Kromozomların sayısı mitoz bölünmedeki düzenli ve kesin olaylarla sabit tutulur. Bir çok hayvan ve bitkide kromozom sayısı eşittir. Fakat kromozomlardaki kalıtım faktörleri farklıdır.
İlk defa 1840 yılında botanikci HOFMEISTER tarafından Tradescantia bitkisinin polen hücrelerinde görülmüş ve 1888 yılında WALDEYER tarafından da kromozom adı verilmiştir.
Hiçbir zaman yeniden yapılmazlar, ya eskiden var olan kromozomların bölünmesinden ya da tamamlama sentezleri ile yapılırlar. Yaşamın sürekliliği kromozomların devamlılığına dayanır. Her canlıda kromozomların şekli farklı olmasına karşın aynı türde aynı kromozomların şekilleri birbirine benzerdir.
ÖrneÄŸin; 3. kromozom bir türde aynı ÅŸekle sahip olmasına karşılık, yine aynı türde 3. ile 8. kromozomların ÅŸekilleri birbirinden farklıdır. Sayıları türden türe faklı olur. Sayısı ile organizasyonu arasında herhangi bir baÄŸlantı yoktur. Küçük bir kromozom daha fazla gen taşıyabilir. ÖrneÄŸin, Ascaris megalocephala univelans’de 2n = 2 (bilinen en az sayıda kromozom taşıyan canlı), Drosophila melanogaster’de2n = 8, insanda 2n = 46, keçide 2n = 60, bir tür istakozda 2n = 200, Ophyoglossum vulgatum (bir çeÅŸit eÄŸrelti otu)’ 2n = 500 (canlılar arasında bilinen en fazla kromozom sayılı bitki) kromozom vardır. Normal vücut hücreleri anadan ve babadan gelen birer kromozom takımına sahiptir. Ana ve babadan gelen eÅŸ kromozomların ÅŸekilleri ve büyüklükleri (eÅŸey kromozomları hariç) birbirne eÅŸittir. Bu çift kromozom takımı bütün vücut hücrelerinde bulunur. Böyle hücrelere somatik hücreler adı verilir. Kromozom sayısı bakımındanda diploittir denir ve 2n ile gösterilir. Fakat eÅŸey hücrelerinde, ergin gametlerde ve bazı ilkel canlıların bütün hayat devrelerinde (yalnız zigot halinde diploid) kromozomlar eÅŸlerinden yoksundur. Partenogenetik çoÄŸalan bazı hayvanlarda, örneÄŸin, erkek arılarda, vücut hücrelerinin kromozom sayısı diÅŸilerinin somatik hücrelerindekinin yarısı kadardır. Ya erkek ya da diÅŸi eÅŸey kromozomunu bulunduranlara germinatif hücreler denir. EÅŸi olmayan kromozomlara da haploid denir ve "n" simgesiyle gösterilir. Kromozom sayısı sabit olmakla birlikte bazı özelleÅŸmiÅŸ hücrelerde, örneÄŸin, böceklerin, özellikle bazı sineklerin tükrük bezlerinde bu sayı 2n’nin katları ÅŸeklinde bir artış gösterir. Burada kromozomlar çekirdek zarı parçalanmaksızın çoÄŸalırlar. Buna endomitozis ve kromozom durumuna da poliploidi denir. Çekirdek büyüklüğü kromozomların miktarına baÄŸlı olduÄŸundan, poliploidide çekirdek hacminde büyüme görülür.
Normal bir hücrede kromozomlar gözükmez. Profazın baÅŸlangıcından baÅŸlayarak gittikçe yay ÅŸeklinde kıvrılan ve kalınlaÅŸan ince kromatin ağı ÅŸeklindedir. Sonunda türlere özgü ÅŸeklini alıncaya kadar kıvrılma devam eder. Dinoflagellata’da kromozomlar her zaman gözükür. Çünkü bunlarda çekirdek zarı yoktur ve DNA bazik proteinlere baÄŸlı deÄŸildir. Bu tip hücrelere mezokaryotik hücreler denir. Bir kromozomu kaba taslak dıştan incelersek ÅŸu kısımlar görülür. Aralarında genel olarak açı bulunan iki koldan oluÅŸur. Kollar primer boÄŸumla birbirinden ayrılmıştır, buna sentromer (=kinetokor) denir. Ä°ki kolu birbirine eÅŸit olan kromozomlara :-):-):-):-)sentrik, eÅŸit olmayanlara ise sup:-):-):-):-)sentrik denir. Bir kollu gibi görünenlere akrosentrik (bunların sentromerleri kromozomun ucundadır) kromozom denir. Bazı hayvan grupları bu üç tipten yalnız birine sahiptir. ÖrneÄŸin amfibiler yalnız :-):-):-):-)sentrik kromozomlara sahiptir.
Kromozomlar üzerinde primer (birincil) boÄŸumlardan baÅŸka, sekonder (ikincil) boÄŸumlarda bulunabilir. Bazen (genellikle) kromozomun uç kısmında uydu (stallit) denilen yuvarlak ya da uzunca bir yapı bulunur. Uydu, kromozoma ince bir kromatin ipliÄŸiyle baÄŸlıdır. Bu tip kromozomlara SAT kromozomlar denir. Sentromerler kromozomun iÄŸ ipliÄŸine takılmasını saÄŸlar. Sentromeri olmayan bir kromozom bölünmeye katılamaz. ve tasfiye olur. Bu boÄŸulma yerlerinde bulunan genler, rRNA’ları ve dolayısıyla çekirdekcikleri organize ederler. Bu genler çok defa yüzlerce kopya halinde bulunur ve buna gen amplifikasyonu ya da redunanz denir. Kromozomların uçlarına da telomer denir.